IV. WILDE DIEREN ALS BESCHERMGEEST VAN DEN MENSCH

1. De Volgtijger

Het is meer dan twintig jaar geleden, dat de luitenant P. mij als besturend ambtenaar te Koeta Radja opzocht om mij iets bijzonders te vertellen, en hij deed mij een van de wonderlijkste verhalen, welke ik ooit gehoord heb.

„U is zelf jager, anders zou ik het haast niet durven vertellen! Ik was gistermiddag even op snippen uitgegaan, het was kwart vóór vijf, toen ik, op de fiets, bij de sawah’s kwam. Ik had mijn jaszakken vol hagelpatronen, kaliber 9, maar geen enkele snip vloog van de nog niet beplante rijstvelden op; en zoo wandelde ik al zoekend door, langs de sawahdijkjes, tot aan dat boschje struiken, dat u wel kent en dat er ligt als een eilandje in zee, er staat één afgestorven hooge cocos-palm midden in, ’t heele ding is niet grooter dan het grondoppervlak van een inlandsche woning.

„Er was geen zuchtje wind, de sawahwerkers hadden de velden al verlaten, het was nog gloeiend heet, en stil, plechtig stil.

„Toen ik op ’n meter of twintig van het boschje kwam en er met een bocht op toeliep, keek ik er pas goed naar … en het was of mijn nekharen stijfop bevroren! Aan den zijkant van het boschje, den kop afgewend en starend over de geweldige sawahvlakte van kilometers rondom, stond een volwassen koningstijger, roerloos, als ’n standbeeld. Ofschoon het niet de eerste tijger was, dien ik voor ’t geweer kreeg, was ik een oogenblik volslagen verlamd. Maar toen mij als ’n pijnlijke zweepslag door de hersens ging, dat ik alleen maar snippen-patronen bij me had, kon ik weer denken en ik herinnerde me plotseling, dat ik toevallig één patroon met zware loopers in mijn broekzak gestopt had, en ik besloot de kans te wagen … wat moest ik trouwens anders doen, wegloopen zou waanzin zijn geweest. Mijn vingers trilden, maar ik verwisselde gauw een hagelpatroon tegen de loopers. Nog stond hij in zijn majesteit rustig te staren. Ik beefde niet meer toen ik aanlegde, en juist toen het prachtige dier kalm den kop naar mij toe draaide, zat mijn schot in z’n hart, en zonder eenig geluid zakte hij in elkaar.”

„Maar … hier een tijger?! men kan nog eerder ’n wilden ijsbeer op het Plein in den Haag verwachten!”

„Ja, ik begrijp, dat het verhaal zelfs u te machtig is, maar ik heb de huid meegebracht, en ook de Atjehers, die op mijn schot dadelijk uit den kampoengrand kwamen. Al zagen zij met eigen oog den nog warmen tijger, zij denken geloof ik nòg aan tooverij. Trouwens, ik weet zelf niet, wat ik ervan denken moet … vanwaar kwam deze tijger, die hier overdag, vlak bij Koeta Radja, in die gloeiende sawah-zee stond te staren, uitkijkend alsof hij iets wachtte, iets zocht?”

Terwijl hij sprak, zag ik de stille, gloeiende vlakte, de bekende 1000 meter-strook om Koeta Radja, vroeger geheel van huizen en bosch gezuiverd ter beveiliging van de hoofdplaats tegen onverhoedsche overvallen; en naast het boschje lage struiken met den afgeknakten klapperboom, zag ik het wondere prachtige dier, starend, op den uitkijk, wachtend en al maar starend, de zacht zwaaiende staart het eenig teeken van leven. De mysterie uit de koele bosschen in de stovende, boomlooze moddervlakte, waar den ganschen dag de menschen uit de rondom gelegen dorpen hadden gewerkt; en overal moest de menschenlucht nog zwaar hangen, in de velden, aan de dijkjes, de lucht die hem zoo tegenstond …

Nog stond hij in zijn majesteit rustig te staren

Eenige maanden later openden wij de kleine renbaan achter Peutjoet, het kerkhof bij Koeta Radja, waar zoovele kranige Hollandsche jongens rusten. De rennen zouden zoo dadelijk beginnen.

„Komt de Kedjoeroehan van Lhong niet?” vroeg ik aan een der meest bekende Atjehsche hoofden. Ik miste den paardenliefhebber uit het zuiden, die mocht hier niet ontbreken.

Teukoe Radja Itam glimlachte verlegen.

„Och, toean, jullie gelooft zulke dingen toch niet, en ik weet zelf niet meer wat ik er van denken moet. Maar u bent bestuursambtenaar, ik zal het u toch maar zeggen.”

Hij keek even rond, niemand kon ons gesprek hooren, een lichte huiver trok om zijn mondhoeken.

„Is het waar, dat enkele maanden geleden een officier op de groote sawahvlakte bij Koeta Radja een tijger heeft geschoten? Ja? dus dat is toch werkelijk waar?!…

„De Kedjoeroehan van Lhong had een volgtijger, die overal bij hem was, onzichtbaar, maar hij beschermde mijn vriend tegen allerlei gevaar. Een paar maanden geleden werd de Kedjoeroehan opgeroepen door den gouverneur, den generaal van Heutsz, voor die zaak waar u wel van weet. Toen hij goed en wel in Koeta Radja was, wist mijn vriend, dat zijn kameraad niet meer bij hem was; hij had de wijsheid, de ilmoe, dit te weten, al zag hij hem gewoonlijk ook niet. Hij begreep, dat het dier op een of andere manier verdwaald was, bang geworden misschien voor de menschen en de drukte; maar hij was ervan overtuigd hem thuis te zullen vinden, zoo iets was wel meer gebeurd.

„Hij kwam thuis, maar de tijger was er niet, en zonder hem durft de Kedjoeroehan nog geen verre reizen te doen.

„Niemand van ons begrijpt, hoe en waarom het dier daar midden in de sawah’s zichtbaar en daardoor kwetsbaar is geworden. Maar wij weten, dat het de volgtijger van den Kedjoeroehan is, die door dien luitenant is doodgeschoten …”

Wij keken elkaar ontroerd aan.

De bel ging voor den eersten ren.

2. Radoe

De oude man, een voornaam volkshoofd in Zuid-Sumatra, meende wel honderd jaar te zijn, en hij kon dit bewijzen: hij was immers al vader van een paar flinke jongens, toen de Groote Uitbarsting plaats had, toen het dagen achtereen vrijwel donker was, de hemel een-en-al donder en bliksem leek en de zee vol dreef van puimsteen … en ik deed geen moeite hem voor te rekenen, dat Krakatau eerst 35 jaar geleden doodelijken angst verspreidde in heel Zuid-Sumatra en in West-Java. Hij was nu eenmaal een erkend honderdjarige, en er was geen reden hem deze illusie te ontnemen. De brave, eerwaardige man voelde zich gelukkig in den weliswaar overschatten ouderdom, en voldaan en gelukkig keek hij achterom, zonder het voor ons westerlingen onmisbaar perspectief in dien terugblik te leggen.

Hij was een goed adat-kenner en hij vertelde met trots en smaak van de oude gebruiken van zijn stam.

Voor mij was hij een waardevol vriend, omdat hij nog steeds goeden invloed had op zijn volk en doordat hij mij kostelijke overleveringen vertelde, als ik op mijn dienstreizen dat woeste gedeelte van Zuid-Sumatra bezocht; en telkens was ik verheugd de trouwe hand te kunnen drukken. In die rustige binnenlanden gelden de overleveringen als onomstootelijke geschiedenis, en zeer zeker ontbreekt in vele de zuiver geschiedkundige kern niet, al heeft de Islam ook veel leelijke franje geweven aan de legenden van deze „heidenen”, die eerst in den laatsten tijd, ja in het begin van deze eeuw, tot den Mohammedaanschen godsdienst zijn overgegaan.

Een vorige maal had de oude man mij verhaald, dat in vroegere tijden enkele kwaadaardige roovers de macht hadden zich te doen beschermen door krokodillen. Ik had hem toen verteld dit wel meer te hebben gehoord, en dat door de Minangkabauers van Midden-Sumatra aangenomen wordt, dat het landschapshoofd van Loeboek Oelang Aling, een berucht rooverhoofdman, die ten slotte door de politie moest worden afgemaakt, een volg-krokodil had, die hem overal op zijn riviertochten vergezelde. Daarop had de oude man mij beloofd de volgende maal zijn kleinzoon Radoe te zullen meebrengen, op wien hij al zijn kennis zou overdragen, Radoe, die de schermkunst van een koningstijger had geleerd.

„Radoe, je kunt aan dezen Hollander gerust alles vertellen. Of meneer het gelooft, weet ik niet, maar meneer schrijft graag allerlei dingen op, en hij lacht ons niet uit, ons domme menschen!”

Maar nu lachte ik wel even. „Wij, domme menschen,” dit is zoo de gewone uiting van bescheidenheid, van voorzichtigheid vooral. Er zijn misschien menschen, die dit de juiste zelfschatting achten, maar niet zij, die in nauwe aanraking zijn gekomen met die oude, waardige mannen, die, zonder schoolsche wijsheid, gekomen zijn tot beschouwingen, waarin de rust van eeuwen ligt; een evenwicht, vastgelegd in de „adat”, het gewoonterecht, dat regelen stelt evengoed tot basis van familierecht en rechtspraak als tot het aangeven van goede gebruiken en vormen, en dat, met de overleveringen, als erfgoed overgaat van geslacht op geslacht, totdat … en hier spreken diezelfde oude wijze mannen, totdat al het oude door de wielen van spoortreinen en automobielen, door de voortschrijdende „beschaving”, zal overreden zijn.

Ik lachte dus even, en de wijze man begreep dien glimlach en lachte vergenoegd mee.

„Veel kan ik u niet vertellen, meneer,” zei Radoe. „Mijn grootvader van moederskant had vele ilmoe’s en hij leerde mij wat ik doen moest, als ik ooit een tijger zou tegen komen van een soort, zooals hij mij beschreef. Ik hoop, dat u het mij niet kwalijk zal nemen, meneer, maar ik kan u dat niet precies uitleggen, u begrijpt dat zeker wel; maar zoo’n tijger is meer een mensch dan een dier. Eens op een middag heb ik aan den rand van het bosch zoo’n tijger ontmoet. Ik ben dadelijk naar het eerste het beste huis gegaan en ik heb de menschen gevraagd mij te helpen om een offerande voor hem te maken, een „sedekah” bestaande uit rauwe eieren en kleefrijst. De Oude aanvaardde die offerande, want, juist zooals grootvader mij gezegd had, de eieren waren den volgenden dag leeg, maar de schalen waren niet gebroken. Ik wist nu, dat de tijger mij goedgezind was en dat hij mij verschillende dingen zou leeren als ik hem weer ontmoette.

„En zoo heb ik schermen van hem geleerd, het silat en het koentau. Ik verzeker u, dat ik alleen maar een mensch in hem kon zien als hij met mij schermde. Hij heeft het mij goed geleerd, men zegt, dat ik de beste schermer in deze landen ben, en dat is ook wel zoo; ik heb dat alles aan hem te danken.

„Maar u moet niet denken, dat ik de eenige ben, die zoo bevriend is met een tijger. Ik heb dikwijls van menschen uit de Boven-Kampar gehoord, dat enkelen gewoon zijn zich midden tusschen de tijgers te begeven, dat zij haast doof worden van het schreeuwen en brullen van de dieren. En ik ken iemand uit de Boven-Rokan, die op den rug van zijn kameraad reizen maakt”…

„U weet zeker wel,” zei nu de oude man, „dat wij Maleiers, die in de wildernis wonen, allen gelooven, dat er steeds tijgers om en in onze kampoeng’s zijn, die ons geen kwaad doen als zij nog geen menscheneter zijn. Slechts enkelen, als Radoe, krijgen van vader of grootvader het geheim over, hoe zij persoonlijk aanraking met hen kunnen krijgen, en dan leeren zij allerlei knappe dingen. Anderen weer zien de dieren overdag in de kampoeng’s, tusschen de huizen, en zij geven de dieren eten. Ik zelf kan ze niet zien, maar als ik ’s nachts een tijger hoor, dan weet ik ook heel goed of het een van onze gewone tijgers is, of dat het een vreemdeling is, of een menscheneter. Wij gelooven allen, dat, wat Radoe en andere kameraden ons van tijgers vertellen, waar is. Wij zien toch ook bij het zoeken van boschprodukten, in de diepste bosschen, hoe die soort menschen bepaald beschermd worden tegen ongelukken.”

Radoe knikte zijn grootvader toe, wij zwegen allen; met een kuchje brak de oude man de stilte.

„Het is al avond geworden, meneer, u wilt misschien wel gaan slapen. En als u wilt, zal ik u een anderen keer vertellen, hoe de kleinzoon van Bittertong tijger werd.”

Daar gingen zij, den zwart-en-zilveren maannacht in, langs het strand met de eeuwige branding.

Scherp teekenden zich de elegante cocoskronen tegen den hemel af, en de harde bladnerven streken prevelend langs elkaar in den nachtwind.

Van het strand klonk nog even het kuchje van den ouden man. In de kampoeng sloot knarsend de laatste deur, zacht kreunde een ontwakend kind in het donkere huis.

Na dit uur is alles des menschen stil. Maar de cocosbladeren prevelen in den nachtwind, en de witte woelige strook in de donkere zee bromt, gromt, de eeuwen door.

3. De Pawang Rimba en zijn beschermer

De officier, commandant van onze kleine patrouille, had mij al eenige malen gevraagd, of ik onze gidsen wel vertrouwde. Het kwam hem voor, dat wij zoo langzaam den berg afdaalden en het wel heel lang duurde, voor wij zicht kregen op de vlakte, ons doel. Daar ergens was een bivak, waar de hoofdtroep ons wachtte en waar men zich stellig al ongerust maakte; het achtervolgen van een bende kwaadwilligen, die ons in een hinderlaag hadden gelokt, had ons meer tijd genomen dan aanvankelijk verwacht werd. Wij wilden er alles op zetten om vóór den nacht weer bij onze kameraden te zijn. Ik kon den luitenant niets anders zeggen dan dat ik gemerkt had, dat de gidsen volkomen thuis waren in deze ontzaglijke oerwouden en elk wildpad kenden, maar ook, dat wij terdege op onze hoede moesten zijn.

Maar dit was waarlijk geen wonder. Toen wij hopeloos verdwaald waren geraakt in een labyrinth van uitlokkende, breede olifantspaden, in een bosch zonder opvallende herkenningsteekens en donker onder een zonloozen hemel, hadden wij het geluk gehad plotseling op een paar jonge Atjehers te stooten, die op den terugweg naar huis waren, torsend de door hen verzamelde boschprodukten. Na veel moeite en onder aanlokkelijke beloften, hadden wij hen overgehaald hun vrachten te laten liggen en ons het bosch uit te brengen, naar de vlakte. Zij wisten niet, vanwaar wij kwamen en wat ons den vorigen dag overkomen was, maar zij moesten begrijpen, dat er dingen gebeurd waren, die hun niet aangenaam konden zijn; het was een woelige tijd daar in het woeste bovenstroomgebied van de Roode Rivier. Bovendien zouden zij er twee dagen mee verliezen.

De eerste uren van onzen snellen marsch hadden zij geen woord gezegd, het kon niet anders of zij zonnen op middelen om van ons weg te komen. Om onheil te voorkomen, hadden wij hen de vlijmscherpe wapens laten afgeven, en zij waren onder bijzonder toezicht gesteld van twee onzer beste maréchaussees; die hadden het temperament en het fanatisme der Atjehers reeds verscheidene malen aan den lijve ondervonden, en zij waren wat grimmig gestemd door de dingen, die ons den vorigen dag waren overkomen.

Maar tijdens een korte rust had ik wat met de gidsen gepraat, en zij wisten nu, dat ik een bestuursambtenaar was en geen militair; en mijn kennis van hun taal was juist voldoende om hen wat op hun gemak te stellen en hen ervan te overtuigen, dat wij van onzen kant tegenover hen niets kwaads in het schild voerden. En toen wij verder gingen langs het nauwelijks zichtbare boschpaadje, allen achter elkaar en ik tusschen hen beiden in, lieten zij zich langzamerhand wat meer gaan, en ik leerde van hen veel van allerlei groot wild, waarop zij gewoon waren te jagen, op hun manier. Zoo wezen zij mij, hoe ze op verschillende rhinocerospaden doodende vallen hadden gespannen, plekken, waar zij succes hadden gehad, en zij vertelden welke goede prijzen zij hadden gemaakt voor den hoorn, die voor Chineezen nog steeds groote waarde heeft als medicijn tegen verschillende kwalen.

„Zie,” zeiden ze, „hier hebben wij verleden maand weken lang overnacht, wij hadden hier in den omtrek verscheiden vallen gespannen.”

Wij hielden even halt. Op vier gekapte paaltjes en eenige kruishouten lag een vloertje van takken, een stellage van ’n meter boven den grond, met een dakje van pocar, die gemberachtige plant, welker lange, breede bladeren zich zoo goed hiervoor leenen.

„Hadden jullie geen wanden om dit hutje?”

„Neen, zoo hoog is het hier niet, dat wij ’t koud hadden; u ziet trouwens hier nog de asch van het vuurtje, dat wij brandden, maar dat deden wij vooral om de muskieten weg te rooken.”

In de asch stond het stempel van het Sumatraansche woud, een geweldig tijgerspoor.

„Maar … kijk hier eens! Was deze toen ook hier in de buurt?” vroeg ik verrast.

Zij keken onverschillig naar het spoor van hem, dien men in de wildernis nimmer bij zijn naam noemt. Eindelijk zei de jongste:

„O, die waren altijd om ons heen, en deze hier kennen wij heel goed”

„En jullie sliepen hier? zonder omwanding en bij zoo’n klein vuurtje?!”

De oudste glimlachte, beiden zwegen.

„Maar zeg mij nu eens, waren jullie werkelijk niet bang?”

De jongste lachte nu breed en keek mij aan.

„Toean, wij waren niet bang, zij beschermen ons immers!”

„Hoe bedoel je dat?”

„Wel toean, u weet dat zoo niet, maar mijn kameraad is pawang rimba, baas in het oerwoud, begrijpt u het nu? Wat zouden wij te vreezen hebben!”…

„Wat vertellen ze toch van dat tijgerspoor?” vroeg de luitenant, die bezorgd gekeken had naar de inmiddels te voorschijn gekomen zon, die met tropische snelheid naar den horizont gleed. Hij was nog niet lang in Atjeh en had geen woord verstaan.

„Och,” zei ik verstrooid, „zij zeiden zoo maar wat; ik vertel u dat later nog wel eens.”

Ik keek nog eens goed naar de gezichten van onze kameraden-tegen-wil-en-dank; ik zag, dat zij scherp geluisterd hadden om te trachten den zin te vatten van wat die Hollanders daar tot elkaar zeiden; ik zag ook, dat zij opgelucht waren, de blik van den bestuursambtenaar bleef ernstig-verrast, de officier lachte niet.

Toen zij ons bij het vallen van den avond aan den boschrand hadden gebracht, waren zij zichtbaar blij, dat de dag voorbij was en dat de gedane belofte werd ingelost.

Mij speet het de lenige, sterke lichamen in het bosch te zien verdwijnen, waar zij zich onmiddellijk oplosten in het snel vallende duister; voor ons een zwart mysterie met wondere geluiden, voor hen een veilig tehuis.