VERVOLG VAN HET DAGBOEK VAN MELIS-STOKE.
Reading edition
NIEUWE REEKS.
Januari 1917.
I.
Het vertrek naar het „Winterkurort”.
En hiermede, goedmoedige en geduldige lezer, vangt een nieuwe reeks veldzakboekbladen aan.
Dit feit hebt gij te wijten en ik te danken aan de beschikking omtrent mij en mijne kornuiten door „hoogerhand” genomen; de beschikking, die ons eene in het burgerleven voor „bescheiden beurzen” nauwelijks denkbare luxe in het uitzicht stelt, nl. die van een Winterkurort.
Een besluit, dat ons tot den werkelijken dienst terugroept.
Ach, hoe weingen onder u beschikken over den tijd en de middelen om u een winterbuitenverblijf te veroorloven... wanneer ik dit bedenk, wensch ik bijna, dat gij in mijn plaats (derde klas vrij vervoer) naar Klei-lust gaan kondet.
Om militaire redenen noem ik mijn bestemmingsplaats Klei-lust, hoewel ik, naar hetgeen men mij er van vertelt, even zoo goed de geografische schuilnamen: Modder-, Stank-, Vee-, Slik- of Boerenkool-lust zoude hebben kunnen bezigen.
Intusschen behaagt het mij, deze brieven met Klei-lust te onderschrijven, welke naam trouwens reeds boven mijn schrijfpapier en op mijne visitekaartjes is gedrukt.
Vooralsnog ben ik echter te Amsterdam, en bereid mij voor op de reis; ik bereid mij voor met ongeveer dezelfde vreugde als die, waarmede gij in vredestijd uw sweaters en pelsjasjes en mutsen te zamen zoekt om een Kerstvacantie in Grindelwald of Sint Moritz te gaan doorbrengen.
Mijn sneeuw, lezer, zal modder, mijn hôtel een fort, en mijn Grindelwald Klei-lust zijn.
Ik zoek dan ook niet zoozeer zaken bijeen, die mij van koude en sneeuw zullen kunnen vrijwaren, dan wel uitrustingstukken waarmede ik mij althans eenigszins zal kunnen wapenen tegen onaangename zaken, als daar zijn: spattend slik, springend ongedierte, een middelmatige keuken en een lakenloos nachtleger.
Zoo ziet ge, dat mijn bagage er een van andere soort zal zijn dan de uwe, wanneer ge naar uw wintersport gaat. Ik—ook niet dom—combineer de Cresta-run met het Modderbad, drink heilzame wateren, eet bruin brood, en wandel bij muziek (militaire)... en dit alles onder den rook van Amsterdam, met vrij vervoer, en met eene bezoldiging van twintig cent per dag!
Haha, lezer! Ik zie afgunst in uwe oogen! Gij zult den heelen winter in Amsterdam zijn om u te laten plukken op liefdadigheids-bazars, om eetverplichtingen na te komen, en digestie-visites te maken....
En ik ga den heelen winter naar buiten.
Dit bedenkende, ga ik met dubbelen ijver voort met het pakken van mijn dressing-case.... of liever ransel; ik stapel pakjes zeep en blikken corned-beef op doozen insecten-poeder, en van tijd tot tijd werpt een vriendelijke hand een worst of een zijde spek tusschen de tot inpakken gereed liggende laarzen en lijfgoederen.
„Zult ge,” vraagt tante Adolphine, „vriendelijk tegen uwe meerderen zijn? Wie houdt nu zulk een fort schoon, waar zoovele jongelui bijeen zijn? Is er een portier, die uwe brieven en boodschappen aanneemt?”
Ik verzeker haar, dat mijne meerderen zich niet over hondschheid mijnerzijds te beklagen zullen hebben, dat een tiental schoonmaaksters en huisknechten mij en „de andere jongelui” keurig zullen verzorgen, en dat een rijk gegalonneerde portier steeds bij de fortbrug gereed staat om, natuurlijk tegen eene kleine belooning, brieven, boodschappen en handkoffers aan te nemen.
Tante Adolphine is gerust gesteld, en zij biedt mij haar auto aan, om daarin naar het fort te rijden.
Indien het eenigszins mogelijk is, zal ik dat aanbod aanvaarden.
Wanneer?
Lezer, wanneer dit schrijven onder uwe oogen komt, zal ik er reeds zijn.
Het afscheid heeft plaats op hetzelfde oogenblik dat ik deze regelen schrijf.
En, wanneer zij u, tot strengen lettervorm gevoegd, onder de oogen komen, dan zult gij niet weten, dat op deze plaats van het manuscript een dikke, zware traan gevallen is.
En, indien gij er toch achter mocht komen, dan wil ik hieraan toevoegen, dat het geen traan van zelfbeklag of weeklijkheid was, verre van dien.
Het was een gelegenheidstraan!
Zooeen van de soort, waarvan tante Adolphine er 10 à 11 storten zal op het oogenblik, dat ik, geheel toegerust, in haar auto zal wegrijden.
Een afscheidstraan van Amsterdam, zooals iedere handelsreiziger er 365 per jaar schreit.
Want Amsterdam en hare behagelijke kazerne is mij zoo lief geraakt; men zegt wel eens, dat het hôtelleven iemand onhuiselijk maakt.
Mijne ervaring is geheel tegengesteld aan dat begrip.
O! ik weet zeker, dat ik mij direct thuis en behagelijk zal gevoelen in Klei-lust... ik zal er een tuintje aanleggen, om tegen het volgend voorjaar elken morgen radijsjes aan het ontbijt, en 's avonds geregeld asperges aan het diner te hebben....
Ik ga een kip houden, en snoeken visschen....
En den geheelen winter exerceeren....
Lezer, ik beloof u geregeld te zullen schrijven over mijn wintersport.
Daar is tante Adolphine's chauffeur.... hij moet vragen of mijnheer zijn ski's en schaatsen mee wil nemen, en dat mijnheer zijn overschoenen niet vergeten moet.... Ik zal hem uitsturen om nòg een doos insectenpoeier te halen, en een pakje B. Z. K. pruimtabak....
II.
De Aankomst.
J'y suis... en ik zal er moeten blijven ook. Terstond na mijn aankomst, haastte ik mij, tante Adolphine van mijn voorloopig behouden-zijn op de hoogte te brengen, in ongeveer de volgende bewoordingen:
Klei-lust—Jan. 17.
Hooggeschatte Tante.
Uw auto heeft mij snel, helaas àl te snel, naar mijn Winterkurort gebracht. Om u maar direct de waarheid te zeggen: ik ben nog nooit in eenig hôtel zoo vreemd ontvangen. Het was, alsof ik allesbehalve welkom was, en een brutale indringer. Nu weet niemand zoo goed als gij, hoe weinig deze tocht met mijn persoonlijk initiatief uitstaande heeft, en hoezeer het voornemen er toe beïnfluenceerd werd door Hoogerhand. Desondanks gedroeg men zich jegens mij, zooals ik dat wel eens ondervonden had in hôtels, in de haute saison, wanneer ik weinig bagage had, of mijn komst niet telegrafisch vooruit gemeld had.
Het vreemde is, dat in dit geval een telegram mij vooruit gegaan was, dat ik bagage had (een kist van de kleur en afmetingen eener gemiddelde salon-pianino-met-pianola-aanbouw) en dat het seizoen het goede niet is... de wintersport is uit, en de sneeuw is versmolten tot kwalijk riekende, vette teel-aarde. En tòch, tante, ontving men mij als een indringer.
Licht blozend om het pijnlijke dier situatie, volgde ik een chasseur-à-pied naar het rez-de-chaussée-vertrek, dat ik met een twintigtal andere logeergasten deel.
Het was er duister, want het eenige venster was zoo groot als een „Palthe-doos,” en bovendien ten halve gesloten.
Intusschen bleek mij aanstonds, dat mijne twintig adsp. kamermakkers zich reeds zoozeer geassimileerd hadden aan deze nooddruftige toestanden, dat zij blijkbaar kans gezien hadden, met hun twintigen mijn aankomst door deze halve palthe doos te bespieden.
Tenminste, zij riepen, doelende op uw fraaie limousine, als in koor „heijeveelgeldmeegebracht?”
Ik begreep dien kreet niet aanstonds, maar, instede van hem zoo phonetisch-juist mogelijk te herhalen, vraagde ik: „pardon?”
Weer riepen zij, nu duidelijker accentueerend:
„Hei-je-veel-geld-meê-gebracht?”
Der waarheid getrouw haastte ik mij te antwoorden:
„Twee-gulde-vijf-en-zestig-cente, een zilverbon en twee pietjes.” Op dat oogenblik bedacht ik, dat de Amerikaansche tol-beambten dezelfde, oppervlakkig ietwat onbescheiden lijkende, vraag aan vreemdelingen plegen te stellen.
Reeds tastte ik naar mijn beursje, om mijne bewering waar te maken, toen een der vriendelijkste heeren zich ten halve van zijn bed verhief, en riep: „Wat mot je!”
Iet of wat stotterend zeide ik, met een lichte buiging: „Mijn naam is Stoke.”
Hij lachte honend, alsof ik gezegd had: „mijn tante heet Adolphine,” en gaf toen van zijn geringe belangstelling blijk, met de woorden:
„Kamme niks verdomme, wat mòt je?”
Toen zocht ik eenige oogenblikken naar een populaire uitdrukking, teneinde hem van repliek te kunnen dienen, en vond er inderdaad eene, die ik met een gelaat, stralend van zelfvoldoening, uitsprak:
„Had je me maar!”
Hoewel dit antwoord evenmin voor snedig als voor buitengemeen passend kon doorgaan, bracht het mij eenige sympathie van de zijde mijner makkers, en reeds stonden wij op het punt gezamenlijk een lied aan te heffen, toen de verbroederingsdroom wreedelijk verstoord werd door een superieur, die mij naar een ander vertrek voerde, dit hebbende twéé palthe-doozen en een nis aan de achterzijde, en dat bestemd bleek voor mij en een twintigtal andere krijgsknechten.
Ik zal u niet vermoeien, tante, met de geschiedenis der nieuwe kennismaking, of met de omschrijving der geuren, waarmede de atmosfeer dezer bij uitstek kleine ruimte bezwangerd werd, en die opstegen uit een walmende pot met haren (= zuurkool) en uit eenige andere wierookvaten en vaatwerken.
Te middernacht lag ik te bed; de geuren waren als lauwe walmen om mij heen; wanneer ik het hoofd méér dan twee centimeters van het stroo-kussen ophief, bezeerde ik het aan de ijzeren matras van mijn bovenbuurman. Op de boot en in den trein is een bovenbuur in de cabin lastig, op een fort is hij onuitstaanbaar. Wanneer hij even woelt, kraakt de roestige kribbe verdacht, en een wolk van stof en stroohalmen daalt op den argeloozen beneden-man. Het werd één uur.
Men walmde, kraakte, nieste, snorkte en riekte.
Het was, alsof het bovenbed langzaam dalen ging, om mij te verpletteren; ik was koortsig en benauwd. De stroohalmen kietelden mij... en men bleef walmen en snorken. Toen, tante, draaide ik mij om... en ziet, de natuur kwam mij troosten.
Door een der geopende palthe-doozen ontwaarde ik een vaag landschap: wat wazige boom-silhouetten tegen een bewolkten nachthemel, waardoor het maanlicht vreemde schaduwen en lichtvlekken deed drijven. Nu en dan liet een wolk een stukje donkeren nachthemel vrij, met een troostend sterretje erin: ik moest denken aan de taart mijner kinderverjaardagen, waarvan een-stuk-met-een-kersje hèt ideaal was...
De nachthemel zag er zoo frisch uit... maar zoo vèr. Maar hij gaf mij de illussie van buiten-te-zijn. „Ik ben buiten” herhaalde ik een paar malen bij mijzelven:
Ik woon nu heerlijk buiten...
En met die troostende gedachte, sliep ik, walm en nies en snork ten spijt, rustig en berustend in...
* * *
Aardappel-practijk.
Lezer hebt ge wel eens een aardappel gezien? Neen, ik meen nu geen pommes-frites, of pommes-paille; ik bedoel zelfs niet de pommes-de-terre-en-robe-de-chambre, die ge als natuurgerecht met rustieke fierheid op uw tafel doet brengen; dit zijn altemaal degeneraties van het begrip aardappel.
Ik meen een aardappel, geen gekookte of gebakken luxe-aardappel, en geen verwijfd-reine aardappel, zooals die in een kelderkist ligt, maar een doodgewone aardappel.
Ziet, daar staat ge nu!
Een aardappel, luister nu, is in den natuurlijken staat een bonk klei; wanneer ge met een vlijmscherp pennemes de omgevende humuslaag voorzichtig verwijdert, stoot ge op de aardvrucht zelve; deze heeft de grootte van een gemiddelde rose oliebol!
Van zulke aardappelen, lezer, maak ik er iederen morgen vijf of zes, al naar men mij daarvoor één of anderhalf uur den tijd geeft, voor de consumptie gereed.
Des morgens drijft men mij en mijne kameraden naar een houten loods, die tot opslagplaats van landbouw- en oorlogsmateriaal dient, te oordeelen naar eenige spaden, eggen en ————H), die daar opgeslagen staan.
In deze loods dan, werden wij te hoop gedreven, en zullen wij in den vervolge iederen morgen te hoop gedreven worden, om aardappelen te jassen.
Jassen is een kunst.
Men schilt een appel, pelt een sinaasappel, doch jast een aardappel.
Ook ik jaste.
Daartoe deed ik, zooals mijne kameraden deden; nam plaats op een lage tabouret, scherpte het overigens reeds vlijmscherp pennemes aan den schoenzool... en... jaste.
Ik jaste voorzichtig, en slaagde er in, in anderhalf uur tijds vijf aardappelen, te weten: 2 groote, één middelsoort, en 2 kleinere, in blanke vruchten te doen verkeeren.
Aanvankelijk ondervond ik eenigen tegenslag; uit de eerste aardappel, die ik kerfde, kwam iets te voorschijn: het was een zesvoetig insect, dat zich bliksemsnel verwijderde in de richting van mijn jassende hand.
Ik slaakte een gil, en liet de vrucht vallen; deze spatte uiteen op een stuk veldgeschut, dat daar toevallig stond, en danig bevuild geraakte.
„Kààk uit!” snauwde zekere Uiltjesbroekersma, een Fries, die naast mij jaste: „ik zal je het fort naar je hoofd gooie!” Aangezien het fort te Kleilust groot en zwaar is, verbeet ik mijn woede, en greep een nieuwe aardappel.
Ditmaal was het een werkelijk buitengemeen groot exemplaar, omgeven door een dikken humuslaag. Na deze voorzichtig verwijderd te hebben, sneed ik, zuinigheidshalve, in dunne vliesjes de schil weg, want ik herinnerde mij, dat een aardappel vlàk ónder de schil het voedzaamst is. Er bleef, na een half uur jassens, een groote blanke vrucht over; maar deze staarde mij uit zoovele lodderige oogen droevig aan, dat ik besloot de enucleatie toe te gaan passen, m.a.w. al deze oogen uit hunne kassen te verwijderen. Na een ander half uur opereerens, staarde ik op een vreemd gevormde vrucht, vol diepe en ledige, netjes schoongekrabde oogkassen.
Maar, het mocht dan drie kwartieren arbeids vertegenwoordigen, het was een prima consumptie-aardappel; wel niet om van te watertanden (er waren duidelijk zichtbare afdrukken op van mijn vettig-zwarte vingers, dit kwam door het stuk geschut, dat ik getracht had te reinigen), maar dan toch een prima aardappel.
„Nou?” zei ik fier tot den naast mij zittenden man, die Uiltjesbroekersma heette, en een Fries was,—„nou? Had je me maar?” Ik lachte populair.
Maar hij haalde minachtend de schouders, en smaalde: „Snij em es door!”
Ik sneed de consumptie-aardappel door.
Deze bleek van binnen verrot.
Alle arbeid was tevergeefs geweest...
Zoo zult ge het slechts kunnen waardeeren, dat ik nog de wilskracht bezat, kort achtereen, één middelsoort- en twee kleine aardappelen te jassen.
Ook mijne vrienden namen nieuwe aardappelen ter hand, en, onder het werk zongen wij ... de Internationale.
„Hou je bekke!” riep de sergeant.
Toen hieven wij, schoon verschrikt, het altijd zoo aardige lied aan van:
„Weet je al van kóóóóssie”
en daarna het onschuldige:
„„Bai-Bai demoer”, „Me zuster zit voor de piáááno!”
dat feitelijk beduidt:
„Bébé d'amour”.
Dit vertelde mij mijn buurman, zekere Uiltjesbroekersma, geboortig uit Friesland.
III.
Kleilust, Jan. 1917.
Reizen en Passen.
Goede burgers! Ge hebt allen gesidderd bij het vernemen der formaliteiten, waaraan ieder, die zich naar het buitenland wil begeven, zich heeft te onderwerpen. Achter op lijn 2 hebt ge tegen uw medereiziger gezegd: „dat dat voorloopig nog wel zoo blijven zal, ook nà den oorlog.” En daarna hebt ge gezamenlijk, tot schrik en verbazing van den conducteur en den trammenden slagersknecht, anecdoten opgehaald van arrestaties aan de Russische grenzen, en over beroepspassenvervalschers in Griekenland en Siberië....
Onwetende burgers! Ge kent niet het verschrikkelijke van een binnenlandsche reis. Ge weet niet, aan welke gevaren en bezoekingen een reizende soldaat in uniform, zelfs een in burgerkleeren, bloot staat tusschen Utrecht en Amsterdam of aan de stations te Rotterdam en te 's-Gravenhage.
Overal staat men gereed om zijne passen te visiteeren en zijn legitimatie te eischen, aan ieder loket weigert men hem een kaartje, wanneer hij niet bewijzen kan, dat hij er een koopen màg.
Zoo zijn de loerende kameraden en meerderen, op Vaderlandschen bodem hem vaak noodlottiger, dan Russische grens-ambtenaren het een reizenden jood of nihilist, Grieksche contra-spionnen het een voortvluchtigen spion zijn...
Let eens op, wanneer ge aan een groot station door de contrôle snelt, om nog een taxi te vinden, buiten; let eens op, en bemerk de daar posteerende militairen, die tusschen den stroom der burgers op uniformen loeren! Zie dan, hoe gretig zij elken soldaat om pas en legitimatie vragen, en, wanneer ge er een kwartiertje voor over hebt zult ge bemerken, dat er daar in dat tijdsverloop méér worden gevat en teruggezonden, dan zulks aan de Russische grenzen in een half jaar geschiedt.
Rijd eens langs de wegen, die het verdedigde platteland met de stad verbinden; ge zult daarlangs des avonds heele optochten van fietsende soldaten zien. Zij mògen weg van hun forten, maar, zelfs voor hun eigen kosten, mogen ze niet per trein reizen. Die menschen hebben er dagelijks eenige uren fietsens voor over, om hun gezin even te bezoeken.
Dit alles, goede burgers, heeft een doel.
Dat doel is, dat gij voldoende steenkolen zult overhouden, om uwe kachels te stoken, om electrisch licht te hebben, om te trammen, en om—zij het dan ook slechts tot middernacht,—in verlichte koffiehuizen te kunnen zitten.
Alles heeft zijn prijs.
Ge kunt reizen, zooveel ge wilt, en zònder passen-ellende. Wij, soldaten, kunnen van tijd tot tijd reizen, en dan nog slechts op vertoon van een pas.
Zoo sparen de spoorwegmaatschappijen kolen.
Alles heeft zijn prijs.
Immers, wanneer het verlangen naar huis eens een dag héél sterk in ons is, dan pompen wij onzen achterband op, en fietsen een uur of wat, en, indien wij wèl een gezin, maar geen rijwiel kunnen houden, nu, dan slikken wij ons verlangen maar in, en houden het oog gevestigd op het maandelijksch verlof.
Want er is kolen-nood.
Ja, ja: pourvu qu'ils tiennent, les civils!!
* * *
De film van Leger en Vloot.
Wanneer ik een winkel had, zeide Gerrit, en ik bang was voor mijn concurrenten, dan zou ik het volgende doen: Ik huurde een groot huis, met veel étalage-kasten. In die étalage-kasten zette ik àllen voorraad dien ik had. De winkel zelf bleef ledig; alleen moesten er een paar vroolijk uitziende winkeljuffrouwen rondloopen. Ik zelf hing een zware horlogeketting op mijn buikje, en antwoordde iedereen, die iets anders wenschte, dan in de uitstalling lag: „het is uitverkocht maar reeds na-besteld!”
Zoo'n winkel is de Leger- en Vlootfilm. Het is een étalage, en binnen loopen soldaten met vroolijke gezichten.
„Ik wist niet, dat we zooveel paardenvolk hadden”, zei een juffrouw naast me, toen ze de cavalerie-brigade voorgesteld zag als eenige regimenten cavalerie.
Toen de torpedobooten voorbij-joegen, maakte ze geluiden van ontzag: op het juiste oogenblik verduisterde het beeld, om een nieuw te doen verschijnen.
De duikboot herinnerde aan de zakdoek van het verarmde adellijke geslacht.
De munitie-fabriek werd als een munitie-fabriek met zwierige nonchalance aangekondigd.
De afdeeling luchtvaart was een sport-evenement, het anti-aircraftgeschut een surprise, en de 12-cm.-lang-batterij een min of meer geslaagde aardigheid.
Maar wat goed was, dat waren wij. Wij tirailleerden in de duinen, dat het zoo-maar niets leek, wij zwommen en turnden en fietsten, zooals wij inderdaad allen doen. Wij marcheerden in dubbele-marsch-colonne over de hei, alsof er geen gaten en struiken waren, en men juichte ons toe, toen wij, over hekken en sloten jagend, een spoorwegdijk bezetten.
Opeens herkende ik Ari, die naar het veldleger vertrokken is. Hij stond op een pontonbrug, schuin achter een divisie-commandant, en ik zag hem zoo vlak in zijn gezicht, dat ik moeite had niet luidkeels uit, te roepen:
„Hoi, kameraad! Amodjô!”
Ari keek zoo glunder, alsof hij mij erkende, maar de divisie-commandant stond er bij, dus hij kon niets doen.
Plotseling maakte Ari een dwaas gebaar, met zijn hand aan zijn veldmuts.
Hemel—dacht ik bij mezelf—als die divisie-commandant eens omkeek!
Ari greinsde, trotsch op zijn moed.
De divisie-commandant had niets gezien, „gaf geen sjoege” zooals Ari en ik dat noemen, en rookte rustig een sigaar.
Ari was gered! Branie was het tòch geweest.
Toen ik er later nog eens over nadacht, kwam op eens een akelig gevoel in mij op: als die divisie-commandant eens naar de bioscope ging... en hij herkende Ari, die toch bij het veldleger is...
Maar intusschen kwam er een verblijdend en geruststellend krantenbericht, dat luidde:
H. M. de Koningin heeft de Leger- en Vlootfilm gezien, en er Hare Tevredenheid over Uitgesproken. H. M. werd gevolgd door...
Toen kwamen er vele hooge heeren, waaronder ook de divisie-commandant.
Maar de Koningin is Tevreden: dus Zij neemt het Ari niet kwalijk. Nou, dan kan die divisie-commandant óók niks zeggen!
Ik zal Ari een briefje schrijven.
Toch een branie, die Ari!
* * *
Bazar voor Leger en Vloot.
Er is een tentoonstelling van de huisvlijtproducten, die wij in onze ledige uren maakten.
Aardig denkbeeld! Wie er iets voor maakte, kreeg eenigen tijd vrij van dienst.
U snapt, dat we allemaal aan 't werk gingen.
Keesje maakte een Zeppelin van leege groentenblikken; hij sneed zich 14 maal in de vingers, en het ding is bij 't vervoer uit elkaar gevallen.
Daan wilde van zes afgekeurde helmen een berglandschap maken; maar, aangezien hij nooit een berglandschap gezien had, hield het kunstwerk, toen het gereed was, het midden tusschen een kudde dromedarissen en een Bedouïnen-dorp.
Hein was heel geheimzinnig bezig, in een schuurtje; elken dag kreeg hij een standje op 't appèl, omdat hij telkens verscheen met roode verf op z'n uniform, en stijfsel in z'n haren.
Eindelijk kwam hij op een dag trotsch de cantine binnenloopen.
Hij zwoegde onder een torenhoog toestel, dat knalrood geverfd was. Toen hij het op tafel zette, viel er een stuk af; met een luiden bons viel het op den planken-vloer.
Iedereen keek er naar. Hein wischte zich 't voorhoofd af, en raapte het stuk op.
„De Westertoren?” vroeg er een.
„Naatje van de Dam?” informeerde Daan.
Hein haalde minachtend de schouders op.
Iedereen raadde. Achtereenvolgens ging het voorwerp door voor: „een bloosend maissie”, „een kenon met bloed 'r an”, „Hein assie rooie kool gegéte het”, „de duvel”, en „Troelstra”.
Het werd een kruisvuur van aanmerkingen op het voorwerp, en opmerkingen aan 't adres van Hein.
Hij volhardde in z'n minachtende houding, wierp een vernietigenden blik om zich heen, en kwam toen naast me zitten.
„Weet je”—zeide hij vertrouwelijk, „'t is Mars, je weet wel, van de oorlog! Ik had er een plaatje van, maar ie lijkt niet erg! Ik heb oude broodjes opgespaard, maar die benne te hard, zie-je, je ken d'r geen vòrm in krijge”.
En hij toonde mij een steenhard stukje „kug”, dat vol roode verf zat.
Het was het stuk, dat er zooeven afgevallen was, en 't stelde blijkbaar Mars' linkerarm voor...
Ach, waarom u verder te vermoeien, met de opsomming van alles, dat uit ons nijver handenspel ontstond.
Gaat ze zien, de doosjes en vogelkooien en prenten en „huishoudelijke voorwerpen”; koop wat op de bazar, waar vriendelijke dames tentjes exploiteeren.
„Laat ze d'r pret hebbe!” zegt, goedig, Daan.
„La—me eerst es afwachte wat 'r van komt”, zegt Hein.
En hij maakt een tel-gebaar met duim en wijsvinger.
IV.
Kleilust, Jan. 1917.
Moeilijke Grondbeginselen.
Wij allen wijden onze beste krachten aan het Vaderland.
Goed!
Wij worden soldaat.
Best!
Wij laten ons opleiden tot een rang.
Uitstekend!
Wij ontzien daartoe geen moeiten, en leeren alle reglementen en voorschriften.
Natuurlijk!
Ook willen wij wel aardappelen-jassen.
Waarom ook niet?
Maar, geef ons op dat laatste punt een béétje toe!
Een béétje maar!
Vergeef ons, indien wij eenige aardappelen minder ontbolsteren dan onze buurman, als wij daarvoor enkele voorschriften beter bestudeeren.
Ach, ware dat zoo!
Maar dezen morgen moest ik alweer ondervinden, dat een man als zoodanig geen individu is.
Ondanks noesten ijver, geraakte ik met het aardappel-ontbolsteren achterop.
Het blanke vleesch van nauwelijks veertien naakte vruchten schemerde aan mijn voet.
„Kom jij d'r es uit!” deed dreigend de sergeant.
Ik gehoorzaamde.
Aanstonds dirigeerde hij mij op een gelijkelijk moeilijk werk, doch dat van even weinig strategische waarde is, als het aardappeljassen.
Hij voerde mij, nu dreigend zwijgend als een onweerslucht, naar... de keuken.
Daar wachtte mij een zeer moeilijke arbeid.
Deze bestond uit het reinigen van de eetketels van den vorigen dag.
De herinnering alleen aan de pyramide van vette, nog ten deele met bruine boonen en gestold vet gevulde pannen, doet mijn hart nu nog tesamen trekken.
Maar ook dit grondbeginsel diende met lust beoefend te worden; de sergeantelijke hemel bleef dreigen...
Ik greep de eerste pan; als een gladde visch ontsnapte zij aan mijn hand, en plonsde in de bak met geel zeepwater. Weer onderdrukte ik een rilling.
„Hoi, haalop!” riepen de koks, terwijl zij geheele reeksen vuile etenspannen gereed zetten.
Met den moed der vertwijfeling wierp ik mijn tuniek uit, en stroopte de hemdsmouwen op.
Een afschuwelijke walm van warm zeepwater, oud vet, en boonen omving mij.
Ik trachtte te vergeten, dat ik nog vele reglementen te leeren had, en stortte mij op het besmeurde vaatwerk....
Toen geschiedde er een wonder.
Duidelijk hoorde ik een mannenstem zeggen:
„Voor drie kwartjes doe ik het ook!”
Lezer, het was geen angst voor de onafzienbare reeksen pannen, die mij deed opschrikken; veeleer was het een laaiende hoop, de hoop die dubbel machtiglijk opwelt, wanneer er al geen verwachting op uitkomst meer bestond.
Wild drong ik door den nevel van vet en stoomwalm, en riep uit:
„Wie sprak daar?”
Het was een onoogelijk, klein mannetje, dat zeide: „Ikke!”
Hadde hij niet eene vuile infanterie-uniform gedragen, dan zou ik hem voor een reddenden Kobold gehouden hebben.
Met oneindige liefde in mijne oogen keek ik hem aan, en ik strekte twee dampend natte bloote zeepsoparmen tot hem uit.
„Drie kwartjes?” herhaalde eenvoudig-weg de bovenaardsche verschijning.
„Drie kwartjes!” riep ik schier buiten mijzelf van vreugd.
De bovenaardsche verschijning hield mij een modderzwarte hand voor. In minder dan géén tijd blonken er drie zilveren munten in.
De Kobold wierp zijn tuniek uit, en verdween in de wolk van vet zeepwater.
Hij was even geheimzinniglijk verdwenen als hij gekomen was.
Ik snelde juichend weg, en greep een reglement.
En ik leerde vele voorschriften, waaronder er echter geen was op het wasschen van vuile pannen.
Dat zal ik ook wel nimmer leeren....
Het is in het leven de kunst, de moeilijkheden te omzeilen, niet ze op te lossen.
Want daartoe is altijd wel een ander bereid....
... Voor drie kwarretjes....
* * *
Kè-je niet groete?
Deze vraag, burger, zal u wel zelden gesteld worden, en is zeker niet meer tot u gericht, sinds uw groentijd aan deze of gene hoogeschool.
Mij werd zij dezen middag op het onverwachtst gedaan.
Ik wandelde met zekeren goeden Bertus.
„Dag Bertus,” riep een passeerende korporaal.
„Besjoer!” riep Bertus.
„Besjoer!” zei de korporaal weer, en ging naast Bertus loopen.
Ik wandelde aan Bertus' andere zijde.
Wij zwegen alle drie.
Omdat ik mindere ben, en die korporaal een korporaal is, kon ik niet zeggen: „wie is die vent!”
Intusschen werd dit onuitgesproken vraagstuk evenmin van Bertus' zijde, als van die des korporaals opgelost.
Opeens begon de korporaal een geanimeerde conversatie door mij toe te voegen:
„Kè je niet groete?”
Blijkbaar kende hij zijn reglementen zeer goed.
Intusschen overwoog ik, hoe ik mij op de meest geschikte wijze van dit vreemd en anoniem geleide zou kunnen ontdoen.
Ik vond een eenvoudigen weg, in het uitspreken der woorden:
„Dag Bertus!”
Het afscheid was al niet veel minder zonderling dan de kennismaking.
Met hetzelfde systematische superioriteitsbetoon herhaalde de korporaal:
„Kè je niet groete?”
Ook ditmaal logenstrafte ik deze veronderstelling.
Dit is een vreemd geval.
De vraag is: Kán een meerdere zich in het simpel particulier bestaan van een mindere dringen, en hem vervolgens op militaire wijze hard vallen?
Ik ben maar een eenvoudig en ongegradueerd wandelaartje langs 's Heeren wegen.
En ik smeek u, heeren korporalen, mij mijne wandelgenooten zelf te doen kiezen.
Gaarne groet ik u op straat op de voorgeschreven wijze, gaarne volg ik u in het eerste dubbelrot.
Maar verschoont me in mijn vrijen tijd van uw hoog geleide, want: niemand kijkt naar een soldaat en lieve schoolmeisjes kijken naar een officier.
Maar de soort vrouwen, die op straat het oog welgevallig op gele en gouden strepen doen rusten, vrees ik met de angst, die ik voor zeepsop en gestold vet koester.
En, korporalen, uw glorie straalt teveel af op mijn simpele verschijning.
Ook klinkt uw commando mij slechts dragelijk binnen de muren van het dienstgebouw.
* * *
Theorie en practijk.
Weer zitten wij, leergierigen, verzameld om den kundigen sergeant. Buiten giert de wind langs de wanden van het fort. Het is een gure morgen, en, tesamenhokkend rondom een snorrende potkachel, genieten wij militair onderwijs.
„Waarom,” vraagt de kundige sergeant, „verdedigen wij het Vaderland?”
De sergeant doet niets, zonder te weten waarom hij het doet. Keesje droomt, dat de sergeant hèm aankijkt, en schrikt wakker.
Met glazige oogen staart hij den sergeant aan, wiens houding inderdaad aanduidt, dat hij het patriotisch antwoord uit Keesjes mond wenscht te vernemen.
Keesjes weet niet, waarover het gaat:
„Omme, omme....” stamelt hij.
Pijnlijke stilte.
Opeens zegt Hein luid, en vol overtuiging:
„Ja, de sersant het gelijk! Wáárom verdedigen wij het vaderland ook!”
Keesje lacht dom met de anderen mee.
Een stormvlaag veegt langs de deur; de les gaat voort. Het wordt ook mijn beurt.
„Wat zie jij, Stoke, als je een parlementair aan ziet komen?”
„Een parlementeer ankomme!” zegt Daan.
„Heet jij Stoke?” vraagt hem de sergeant.
„Nee, uwes?” informeert Daan.
Intusschen herinner ik mij, dat Gijsbrecht van Aemstel, in de zooveelste acte van zijn treurspel een parlementair ontvangt.
Ik moderniseer en parafraseer de scéne tusschen Gijsbrecht en den heer van Vooren (met den trompetter van achteren).
Vondel heeft blijkbaar zijn theorie goed gekend.
De kennis van zijn treurspel bezorgt mij een tot vreugde stemmend cijfer; de les gaat voort.
Achtereenvolgens beschrijven wij nauwkeurig: „wat wij zou'en doen als: een vliegmachine vlak bij ons neerviel, een vijandelijke ruiter ons, onderscheidelijk stappend, dravend of galoppeerend naderde, een slagveld-roover onder onze oogen een lijk bestal, een vijandelijk soldaat ons als vrouw vermomd trachtte uit te hooren... als... als... als, ja, wat al niet!”
„As de hemel naar benejen komt hebbe me allegaar 'n blauwe mus op!” zegt Daan.
De anderen geven zonder onderscheid bloeddorstige antwoorden als: „'m voor z'n raap schiete”, „'m door z'n test paffe”, of „'m z'n vet geve dat ie 't niemeer over vertelt.”
Nu en dan geeft de sergeant een tactische terechtwijzing, maar, over het algemeen blijken wij onzen taak juist in te zien.
Of wij intusschen de portée dezer bloeddorstige voornemens wel ten volle beseffen, wordt twijfelachtig, wanneer de veronderstellingen op meer persoonlijk terrein komen.
„Wat doe je?” vraagt de onderwijzer aan Keesje, „als Daan naast je gewond wordt?”
„Daan helpe!” zegt Kees.
Wanneer het blijkt, dat hij dit niet dan op commando zal mogen doen, kijkt hij Daan droevig aan.
„Ik ken Daan toch niet late verrèkke,” zegt hij eindelijk, „hij is toch óók 'n mensch!”
„Je mag 'm alléén helpen op bevel van je meerdere!” zegt de onderwijzer.
„Nou, Daan, dan weet je 'n 't,” zegt Kees baloorig, „je ken verrèkke!”
Plotseling is de bloeddorstige stemming geweken.
„'t Is mooi!” roept er een, „dus as er zoo'n arme donder naas je lig te bloeie, mag je 'n 'm geeneens meeneme?”
„Ik ken geen bees' sien lije!” roep een ander—„là-staan 'n kammeraad!”
„Al schiete ze Daan z'n beenen van z'n lijf, dan mag je nog niet de linie verlaten om 'm te helpen!”
Nu schreeuwen ze allemaal door elkaar; de humanitaire gevoelens krijgen de overhand.
Maar dan verzoekt de sergeant stilte.
De les gaat voort.
„Wat doe jij, Uiltjesbroekersma,—vraagt hij—als je buurman naast je gewond wordt, en je ligt in de tirailleurs-linie?”
Uiltjesbroekersma wil z'n beurt niet bederven.
„Ik laat 'm liggen!” zegt hij kordaat.
Op de achterste bank klinkt gesis.
„Straks za'k je krijge, buite, wacht maar!” fluistert Daan venijnig.
„Heel goed,” zegt de sergeant.—„De volgende: Wat zou jij doen as”...
Zoo passeeren allerlei veronderstelde situaties de revue.
Men antwoordt.
De antwoorden staan in boekjes; het gemoed zwijgt.
Wat zouden wij doen als...
Ja, lezer, wanneer we geen boekjes hebben, weten wij het niet!
Is niet het levens-begrip zèlf een hypothese?...
V.
Kleilust, 1 Februari.
Vorst.
Nu is de klei bevrozen. Goddank! Want daardoor zijn alle onaangename eigenschappen van deze materie tot minima gereduceerd.
Wat eenmaal vette, voeten-inzuigende en kwalijk-riekende terreinen waren, zijn nu steenharde vloeren; de drabbige slooten zijn versteend tot spiegelgladde verkeersaderen, en de ons immer zoo verraderlijk omkronkelende fortgracht is nu niets anders dan een volstrekt onbelangrijk ijsvlak.
Alles is bevrozen.
De stroompjes vuil water, die van uit de keuken over de klinkers buiten uitvloeien, zijn plots in hun tragen gang gestolten tot vadzige viezigheid in ijsvorm.
Men toont u nog ijsblokken rondom de sinds lang onbruikbare pomp; daar heeft, éven voor de schrikkelijke en plotse vorst, de laatste man zich kunnen wasschen.
Nu is dat alles voorloopig onmogelijk; aan de punten der sokken, die wij te droogen hebben gehangen, vormen zich lange ijskegels.
Gerrit breekt ze verstrooid af, en stopt ze in zijn mond.
En het blijft vriezen.
Toch is de ijspret al door het culminatiepunt.
De vreugd steeg steil tot uitbundigheid, en daalde toen zoetekens weg, tot de hoogte waarop zij zich nu blijft handhaven.
O, die eerste dag!
Toen stoeiden de drie witte koks op het ijs, toen lag Teun op z'n buik, en prikte zich met twee blanke bajonetten vooruit. Toen sulden ze met stoelen en banken over het voorheen zoo onherbergzaam water, toen werden er bloedneuzen op- en sterren in het ijs gevallen.
Daarop kregen ze den slag van voor drie jaar weer beet en dat bracht het feit mede, dat ze de fortgracht verlieten, om de naburige plassen en banen te gaan frequenteeren, waar de een zijn Keetje vond, en de andere zijn Hendrika of Gijsbertina, altemaal rood-wangige en worst-armige boerendochteren, die nog riepen: „kijkie nogeris om?” omdat „hadjememaar” nog niet tot ze was doorgedrongen.
Verscheidene dezer dochteren heetten vele koeien te bezitten en gansche kudden pluimvee, en er was een groote zwarte, die de allerrijkste was, en dus met niemand een baantje reed.
Dat lag niet aan haar, ach neen, hare oogen waren even verlangend als die van anderen, en in hare roodbolle wangen tintelden minstens evenveel levenslust, als in die harer zusteren. Neen, de schuld lag veelal bij ons.
Wij drongen te hoop, zoodat het ijs te dier plaatse vervaarlijk kraken ging, en wij wezen elkander de groote zwarte boerendochter aan: de een wist te vertellen van achttien zeugen, alle gereed tot biggen,—een ander fluisterde met ontzag iets van vier en twintig koeien en twee paarden....
Wij watertandden, de snijdende koude ten spijt, en Kees prevelde gretig starend:
„En wij krijge maar zóó'n stukkie vlees' bij de door-me-kaar.”
De rijke boerendochter bleef alleen. En intusschen omzwierven haar heure armere zusteren, allen met branie—en—met soldaten, en in iedere hoek van de ijsbaan wist men weer nieuwe rijkdommen aan levende eetbaarheid te verluiden.
* * *
Vervolgens strekte de hooge overheid hare goedertieren hand over de feestvreugd uit; zij arrangeerde een ijsfeest.
Voor een feest zijn wedstrijden noodig, voor wedstrijden deelnemers, en voor deelnemers lokmiddelen.
De lokmiddelen waren sommen gelds.
Kees heeft er een veroverd en de overheid heeft hem die, met een woord van hulde, overhandigd.
„Nu Kees”, zeide ik na afloop van de plechtigheid, „waart ge onder den indruk?”
Hij keek me ironisch aan, en leek, den prijs in contanten ten spijt, wel ietwat verstoord.
„Nu”, ging ik vroolijk voort, „heeft men u in 't zonnetje gezet?”
„Och, zeide hij, het was een heele toespraak. Ik kon niet alles verstaan. Maar hij zei ook, dat ze in de grijze tijd op osseribbe rede, en nou op ijzers... wat gaat dat mijn nou an... wat is dat nou voor 'n gezegde...!” En ongeduldig wendde hij zich af.
* * *
Des morgens geeft men elkander, zij 't ook niet geheel gewasschen, rendez-vous op het ijs.
Daar komt de grappige cantine-beheerder, die, wanneer men een schoenveter bij hem komt koopen, vraagt: „een linker of een rechter”; daar komt de boerenzoon uit de buurt, die voor een gering wekelijksch bedrag de afval van het fort opkoopt en daaronder een belangrijk percentage rekent van H. M.'s soldatenbroodjes, die hij in een zak weg draagt om er zijn vette volgevreten zwijnen meê te overvoederen; daar komen de correcte heeren-soldaten van het bureau of de telefoon; daar komen wij, simpele soldaten, die tenminste nog schaatsen bezitten of leenen, en daar komen ook de nog simpeler soldaten die niet eens schaatsen hebben, en die daarom maar sullen en stoeien, en onverhoeds op elkanders rug springen, of op die van een passeerenden kunstrijder.
Waag dat maar eens op de Amsterdamsche IJsclub!
Wanneer dames op het ijs komen, is de animo direct veel grooter. Het was op een middag, dat wij de eerste zagen verschijnen.
Opeens was er groote aandacht. Allen staarden op de naderende figuur, zooals de leden eener zoölogische expeditie, op een exploratietocht in nimmer betreden binnenlanden een nieuw soort kangaroe zouden waarnemen.
Zij bewoog zich door het sneeuwlandschap, en naderde de ijsvlakte; aan den oever zette zij zich neer tusschen wuivend rietgewas, en keek om zich heen.
Het was een circa 30-jarige boerin met zwarte kleeren en een zwarte hoed. Alles was zwart, en stak fel af tegen den witten bodem.
Ademloos bleven wij staren, en opeens werd een smalle blanke strook zichtbaar; het was haar onderrok, en zij wilde blijkbaar haar schaatsen onderbinden.
„Hoooòi, koeiéééé!” riep Kees.
Zij bleef voorovergebogen zitten.
Het duurde lang.
Toen snelde ik opeens voorwaarts, vol ridderlijk besef, en, haar naderend, bood ik haar op even wellevende als zichtbaar onbaatzuchtige wijze, mijne diensten aan bij het vastsnoeren der riemen.
Reeds knielde ik neer, om het blanke ijzer onder haar ietwat plompen laars te bevestigen.
Maar op hetzelfde oogenblik trof een geweldige slag mijn schedel, en een schelle stem riep:
„Gà je heen, beroerde rotjonge!”
Toen ik opkeek, begreep ik, dat zij mij met de nog losse schaats een slag op het hoofd had toegebracht, en tevens dat mijne diensten evenmin gewaardeerd als aanvaard werden.
De dertigjarige, geheel zwarte boerin zat sidderend van woede vóór mij.
Achter mij tierden de kameraden.
De onheusche vrouw snelde kakelend den oever langs, als eene van haar nest verjaagde henne.
Ik bleef duizelig achter; zij werd kleiner en kleiner, en was eindelijk nog slechts een zwarte stip in het blanke landschap...
Lezer, leer hier uit, dat onze zorgvuldiglijk gecultiveerde zeden ons op het land zedeloos doen schijnen, en dat het een ondankbaar, zoo niet gevaarlijk werk is, om dertigjarige en geheel zwarte boerinnen de schaatsen onder den voet te willen binden.
Gaat niet een poes blazen wanneer men haar streelt, en een kanarie fladderen wanneer men haar grijpen wil?
* * *
Van een luitenant en een piano.
Hij was een jonge kerel, en men had hem een piano leeren bespelen. Maar hij had niets aan zijn jeugd, aangezien men hem had ingekwartierd in een afgelegen gehucht van nauwelijks zestig inwoners; en ook zijn behendigheid op 't klavier kwam hem bitter weinig te pas, daar in de buurtschap slechts één amechtig harmonium leefde, dat bespeeld placht te worden door eene menschenschuwe boerentante. Zij speelde psalmen en gezangen.
Zoo bleef hij dan eenzaam, en gevoelde zijn geest verslappen en zijne eenmaal krachtige en lenige piano-vingers verstijven.
Een drenkeling komt nog éénmaal boven, vóór hij voorgoed verdwijnt. Een luitenant in een stil gehucht krijgt nog één levende gedachte, alvorens hij geestelijk ten onder gaat. Zoo kreeg dan ook deze luitenant op zekeren dag een gedachte.
Hij sprak die uit tegenover Kees en Teunis, zeggende:
„Mannen, in 't naburige dorp weet ik een piano te huur, wilt ge die voor mij halen?”
„Och, jawel!” zei Kees.
„Vrij rooken onderweg?” vroeg Teunis.
Met deze, en nog andere beloften, ongerekend nog veel overredingskunst, gelukte het hem een zestal mannen voor het karweitje bereid te maken.
Zij vertrokken met een rammelend wagentje, dat ze bij een boer gehuurd hadden, in de richting van 't naburig dorp. In afwachting zette de luitenant zich voor zijn wankele één-poots-tafel, en trommelde, zooals hij dat reeds vele avonden gedaan had, met zijne vingers op het tafelblad zijn lievelingsmelodie, te weten: „Einzug der Gladiatoren”.
Toen hij die driemaal getrommeld had, ging hij zenuwachtig voor het venster staan, en trommelde op de ruit: „Ja, das haben die Mädchen so gerne”.
Hij was als een gramophone met vele oude platen.
Na bijna drie uur van pijnigend afwachten, klonk een luide slag door de dorpsstraat.
Hij snelde naar buiten. De piano kwam de hoek om, maar was in de bocht tegen het uithangbord van de plaatselijke vroedvrouw aangeslagen. De zes soldaten rookten als Amerikaansche-munitie-fabrieksschoorsteenen; op de piano, op den wagen, stond een ledig sigarenkistje; de zakken der soldaten waren zéér vol.
Toen de piano een half uur later een-derde van de luitenants-kamer besloeg, kwam het den officier voor, dat het instrument er jarèn ouder uitzag, dan hij zich uit de verhuisinrichting meende te herinneren. Ook gevoelde hij stekende pijnen aan zijn voet, waarop de piano driemaal met kracht was neergekomen, en aan zijne knieën, die viermaal op onverklaarbare wijze tusschen het instrument en de geel-behangen wand beklemd waren geweest.
De rest van den dag speelde hij: Einzug der Gladiatoren en Das haben die Mädchen so gerne.
Hoewel het instrument zéér ontstemd was, stond de geheele bevolking vóór het huis tehoop gedrongen. Om negen uur kwam de boer, van wien het wagentje gehuurd was, tien gulden eischen voor beschadiging van zijn eigendom. Om tien uur klonk plotseling muziek van de andere zijde van het dorp: de menschenschuwe boerentante zat voor haar amechtig harmonium, en speelde Sien, Sien, Siene-là me lös...
Om één uur in den nacht kwam de veldwachter den nog steeds spelenden luitenant verbaliseeren wegens burengerucht.
Den volgenden morgen kwam een regeerings-telegram. Hij was onverwachts overgeplaatst naar Amsterdam. Dienzelfden morgen kwamen de zes soldaten weer, om de piano terug te brengen naar het naburige dorp.
Toen zij binnen kwamen speelde de luitenant: „Einzug der Gladiatoren”.
Zij grepen het instrument aan en wierpen het met een slag op een ander wagentje, dat ze van een anderen boer gehuurd hadden.
Op een draf verlieten zij het gehucht, de piano op de rammelenden kar achter zich aansleepend.
's Avonds kwamen zij zéér beschonken thuis; de kar lag in een sloot, maar de piano was weggebracht. Even vóór hij naar zijn nieuwe standplaats vertrok, kreeg de luitenant nog twee rekeningen.
Een van den boer, die f 50.— schadevergoeding eischte voor zijn kar.
Een van den pianoverhuurder, die f 6.— vroeg voor één maand huur en f 84.60 voor beschadiging van het instrument.
Nu is de luitenant in Amsterdam.
Iederen middag kunt ge hem vinden in de Bordelaise, waar hij naar Zunci's strijkje luistert en denkt aan zijn piano...
VI.
Kleilust, Febr. 1917.
Buiten....
Zooals een in de wildernis verdwaalde mensch, die geen lucifers bezit, de vonken van zijn vuurtje gedurig aanwakkert en levend houdt, zoo doe ik met de toevallig bij mij gerezen gedachte: dat ik heerlijk buiten ben.
De gedachte van het heerlijk buitenleven verlaat mij niet des nachts, in den benauwden droom, en evenmin des daags in de harde werkelijkheid.
Ik ben buiten, ik dorre stadsmensch, en ik wil dat blijven waardeeren.
Ik wil dat blijven waardeeren, wanneer ik rillend, in de grauwe morgenschemering den pomp-zwengel aanvat, en mijn slaperig hoofd laat overspoelen, ik wil het blijven bedenken, wanneer in den marsch het regelmatig zuigen onzer laarzen in de slikmassa's hoorbaar is, en ik wil het heerlijk buitenleven waardeeren, wanneer ik mij in 't holste van den nacht langs glibberige en stikdonkere landwegen naar het stinkend slaaphok spoed.
Wij allen, dorre stadsmenschen, genieten van het buitenleven. Wanneer de dienst ons des morgens langs grazend vee en wuivend oeverriet voert, letten wij op duizend dingen, die de stad ons niet vermag te toonen.
„Káák, 'n ráááger!” roept er een, duidend op een slanken vogel, en een ander, die een zwart- en witten haan, te midden van vrouwelijk pluimvee ontwaart, vestigt onzen aandacht daarop, zeggend: „Sèg, jô, 'n tààgerháán!”
Wij schatten de zwaarte van zwijnen en runderen, en voorspellen met landelijke zekerheid het weder van den volgenden dag.
Wij kennen vele boeren bij hunne voor- en geslachtsnamen, en kunnen met één oogopslag een regeerings- van een particulier schaap onderscheiden.
Ik verzeker u, lezer, die gelachen hebt omdat Stastok Sr. zijn dag naar het passeeren van den wagen van drieën indeelde, dat zaken als wagens van drieën belangrijker zijn, dan het opdringerig beieren van uw beursklok.
De aankomst van het bakkersknechtje, met zijn kist vol „tompoeze” geeft ons een inniger sensatie, dan het kanon bij de Invalides het den Parijzenaar ooit zal doen, en de aankomst van de veldpost, die ons een enkel briefje brengt, is een heerlijker moment in onzen dag, dan een vette morgencourier bij uw ontbijtbord het in den uwe is.
Let gij ooit op de sierlijke meeuwen, die in de gracht, juist tegenover uw hoogen stoep, zoo dartel en sierlijk stoeien?
Neen! gij jaagt ze op, wanneer ge 's morgens haastig een parapluie opsteekt, en uw keukenmeid werpt ze hoogstens een handvol oud brood toe.
Wij niet alzoo!...
Wij hebben óók meeuwen, en we hebben ze lief!
Zorgvuldig zoeken wij de oneetbare stukken pens, eelt, huid en darm uit onze soep te zamen, en leggen ze op een hoopje vóór ons op tafel.
Vervolgens treedt Bertus naar buiten, en werpt ze onder het even ruraal als goedig geroep van: „Meeuwéééé, Meeuwéééé!” den lieven dieren voor.
Wij kennen ze allen, en noemen ze bij namen als: „Vetpens” en „Hinkepoot” en „Darremediefie”.
Zoo zijn wij, buitenmenschen.
En gij lezer, ge mist véél. Ge kent niet de zoete mestgeuren, die tot ons overwaaien, en kunt u nauwelijks voorstellen, hoe men een ei uit een kippenhok wegneemt.
En evenmin kent ge het heerlijke van de groote stad, wanneer ge die sporadisch bezoekt.
Ons hart springt van vreugde op, wanneer wij een enkele maal in Amsterdam den trein ontstijgen; wij zijn dan vol jolijt, vanaf den eersten borrel in een grootsteedsch koffiehuis, tot het moment, dat we ons haastig weer naar het station spoeden, door de duistere straten, waar een dwalende vrouw ons vòl ingehouden haat tusschen de tanden door toe-sist: „Dag ssschàt!”
* * *
Dansen.
Lezer, ik ben dóódmoe... bijna te moe om nog verder te schrijven. Ik ben niet moe door den dienst, maar door hetgeen bij de officieren onzer zeemacht wordt verstaan onder: „representatieve verplichtingen”. Ik heb namelijk gedanst.
Zooals de officieren van H. M.'s zoo-en-zoo, die te Paramaribo ligt, verplicht zijn de dames dier stad ten dans te voeren, zoo heb ik mij verplicht gevoeld de dames van het gehucht Kleilust te doen profiteeren van mijne kundigheden op het gebied van: Polka, hossen, kruispolka, schotsche-drie en nog eenige gezelschappelijke dansen.
Het gevolg is, dat ik met een paar blauwe schenen en een ingedrukten borstkas kwartierziek te bed lig, terwijl naast mij mijn tuniek ligt, die als doorzeefd is van zwarte brandgaten, die niet door kogels, zooals ge wellicht zoudt denken, maar veeleer door de sigaren mijner onachtzame mededanseurs veroorzaakt zijn.
Voor het bal had ik mij zoo netjes mogelijk gekleed, en eenigszins van modder ontdaan; dit deed mij gunstig afsteken bij de andere heeren.
Toen ik binnentrad in de danszaal, was het bal reeds begonnen, hetgeen merkbaar was aan veel gedreun, dikke tabaks- en stofwolken, geschreeuw, gerinkel van glazen, en, nu en dan hoorbaar, ook pianospel.
Aangezien ik niemand kende, en er geen dames ontvingen, baande ik mij een weg tusschen de menigte door, en ging op een jongmensch af, dat, met zijn arm om de schouders eener jonge dame geslagen, een sigaar zat te rooken.
Ik wilde, via hem, met de jongedame kennis maken, en trachtte mij voor te stellen, maar hij raadde en voorkwam mijn wensch door haar, met den uitroep: „Pak maar mee, verdorie!” in mijne armen te duwen.
Aanstonds klampte ze mij, plichtsgetrouw, in een danshouding vast, en, vóór ik het wist, waren we in den stoet, en dansten, òm een houten tafel heen, een z.g. Spaanschen wals.
Een wals was het echter niet, en ook het Spaansche element kòn ik, behoudens dan misschien in het gewèldig gestamp, waarmede de dansers telkens vóór- en achterwaarts sprongen, bezwaarlijk vaststellen.
Om iets tegen mijn danseuse te zeggen, maakte ik de opmerking: „dat het fijn ging!”
Ze knikte van ja, en ik bemerkte, dat ze transpireerde.
Toen zeide ik dat het vol was, en weer lachte ze, knikte van ja, en bleef transpireeren.
Daarna zeide ik achtereenvolgens, dat het warm was, dat ze zeker verkeering had, dat haar kapsel modern was, en dat ik vreesde dat het zou gaan dooien, en voortdurend bleef ze lachen, ja-knikken en transpireeren.
Toen de dans uit was, bracht ik haar naar den jongeman terug, die aanstonds zijn arm weer om haar hals legde.
Dien avond danste ik met vele lachende, ja-knikkende en transpireerende boerinnen. Ten slotte werd ik wild en duizelig, rookte onder het dansen 3-cents sigaren, trapte en kreeg blauwe schenen, en dronk veel bier en brandewijn.
Ook nam ik deel aan het algemeen vuistgevecht, dat het geanimeerd einde van het bal was, en wist zelfs in belangrijke mate bij te dragen tot het vernielen van tafels, lampen, stoelen, en ook van het buffet.
Het was werkelijk een aardig bal, mijn eerste van dezen winter. En het is zoo prettig, geen digestie-visite te hoeven maken.
Eten.
Neen, neen ge weet niet, en kunt nimmer vermoeden, hoe wij eten.
Ik weet zeker, dat gij het niet eten zoudt noemen, maar veeleer voederen.
Van het ontbijt behoef ik u niet veel te zeggen; eenige uren vóór dat men u komt zeggen, dat uw morgenbad gereed is, klinkt vlak naast mijn slapend hoofd een luide slag. Elken morgen wéér schrik ik van dien slag, die intusschen van zeer goedaardige soort is, en slechts verwekt wordt door een loodzwaar en keihard broodje, dat op mijn bed geworpen wordt. Dit broodje vormt, bespoeld met lauwe thee uit een emmer, mijn ontbijt.
Van meer belang is echter het noenmaal.
Een kwartier vóór de voedering zal plaats hebben, worden wij onrustig, wij dringen tezamen in ons hok, maken doffe geluiden, stampvoeten en twisten, zooals ge dat ongetwijfeld kent van de beren en leeuwen in de een of andere diergaarde.
De een slijpt zijn mes aan zijn schoenzool, een ander veegt zijn bord nog eens af met een onderbroek, die hij tot dat doel stiekem van het bed eens buurmans neemt, en allen maken wij vast onze halskragen en bovenste jasknoopen los.
Zoodra de emmer met voedsel wordt binnengedragen, dringen wij, met het bord in de eene hand, en met de andere de lepel boven het hoofd zwaaiend, naar voren. De borden verraden in hun afmetingen en diepte de vraatzucht hunner bezitters; de meeste borden zijn diep en rond, maar sommige ook langwerpig en breed. Dat is het bord van Karel, die uit louter gulzigheid groote hoeveelheden voedsel wil hebben, die hij niet voor de helft verwerken kan.
Maar het zijn niet in de eerste plaats boonen of doormekaar die ons dringen geldt, neen, wij dringen om het gróótste stuk vleesch machtig te worden.
Het grootste stuk vleesch... dat is het dagelijksch strijdpunt, de bron van vele smeulende twisten en veeten, en de oorzaak van menigen oorveeg.
Eens heb ik, per ongeluk, het grootste stuk vleesch gekregen.
Nimmer zal ik dien dag vergeten.
Er was haat en woede in het gesmak der etende monden om mij heen, die kleinere stukken vleesch genoten.
Men sprak van: „zeker thuis nooit vleesch”, en, dagen daarna, volgden mij nog sombere blikken.
Wanneer het voedsel verzwolgen is, ligt de tafel vol versmade resten, en, na 'tgeen nog op onze borden is, in de pannedeksel teruggeschoven te hebben, leggen wij ons hijgend en blazend op onze bedden, en maken nòg een knoop los.
Karel echter, blijft nog om de pan zweven.
Hij krabt de gestolde jus van de randen en vult daar een kommetje mee. Dat blijft bij zijn bed staan, en morgen smeert hij het op zijn boterham.
Klaas eet een stuk droog brood: „tegen et opbreke van et vet.”
En ik... ach, ik stamel dommelend voor mij heen de eenige troostreden, die mij tot formule geworden is: „ik ben buiten... heerlijk buiten.”
Ik tracht een boek te lezen, maar het is te donker onder het schemerig gewelf; ik kan niet schrijven, want de tafel ligt vol schoensmeer en etensresten.
Daarenboven gaan wij over een uur weer exerceeren, in de modder. Maar ik ben buiten... o, dierbare formule, verlaat mij niet.
Wanneer men zich in de stad heeft opgevoed tot een fatsoenlijk neurasthenisch jongmensch, dan komt in dit landelijk leven van frissche lucht en luiheid de gezondheid u besluipen als een gevaarlijke en afzichtelijke ziekte.
Mijn wangen worden rood en dik... ik ben heerlijk buiten...
VII.
Kleilust, Maart 1917.
De Beestmensch.
Nimmer zal hij de roep verliezen van een beestmensch te zijn. En toch is hij geen bloederig man. Hij is schuchter en lang en slungelig; het puntje van zijn neus is doorgaans rood van koude, en als hij een blauwen plek heeft, smeert hij dien zesmaal per dag in met zalven en heilzame kruiden, die zijne moeder hem toezendt. Maar hij is uiterst zenuwachtig, en daardoor doet hij wel eens dingen van zóó bloederigen en afschuwelijken aard, dat wij, die toch niet voor een klein geruchtje vervaard zijn, vol afgrijzen het gelaat afwenden.
Voor 't eerst uitte zich zijn fatale aanleg bij een onlangs gehouden velddienstoefening.
Een vijandelijke afdeeling kwam zich overgeven aan de wacht, die hij commandeeren moest. Nu gaat het commando in den regel iemand, die slechts gewend is te gehoorzamen, niet goed af.
Zoo was het dan ook meer ongewoonte dan buitengewone vrees, die zijn stem deed overslaan, toen hij riep: „wapens neerleggen, handen opheffen”.
De vijanden legden hunne wapens op den weg, en staken hunne handen in de hoogte; twee dier handen waren met helderwitte wol bekleed, en behoorden aan een wapenbroeder, die op deze wijze, zijn simpele uniform ten spijt, bewijzen wil, welke een „beslist-prima heer” hij in de burger-maatschappij wel is.
Mijn vriend aarzelde. Hij wist niet, wat hij met de nu onschadelijke vijanden doen moest. Deze bleven met omhooggestrekte armen staan. Om de lippen van den beslist-prima-heer-met-witte-handschoenen, speelde een wereldsche glimlach, die eene oneindigheid van misprijzen uitdrukte.
De toestand hield nog aan; het wachten werd pijnlijk.
„Kom, wat doe je nu?” riep de ongeduldige officier.
Hulpeloos keek de zenuwachtige overwinnaar van links naar rechts.
Toen kuchte hij, en, zich vermannende, riep hij radeloos tot de zijnen:
„Salvo-vuur... Aan... vúúrr...!!”
Een storm van verontwaardiging loeide door onze overigens zoo gedisciplineerde gelederen.
De ontwapende vijand was gefusilleerd...
Toen klonk voor 't eerst de naam: „Beestmensch”. En nu is er niemand meer, die nog durft twijfelen aan de bloederigheid-van-ziel van mijn krijgsmakker wiens naam ik u blijf verzwijgen.
* * *
Jeugd!...
Gij allen, die het geloof verloren hebt in lieve, kinderlijke zaken; die de leegten, waaruit uwe jonge onnoozelheid gevlucht is, gevuld hebt met wijsheid en overleg, gij allen, hoort mij aan.
Want ik was als gij, en ook ik waande mij een wijs man... totdat ik soldaat werd.
Vanaf dien dag heb ik weer het geloof gekregen in het begrip jeugd.
Het gaat ons met de jeugd, als met de kniebroeken onzer schooljaren. Er komt een dag, dat wij ze vèr van ons werpen, om onze spillebeenen te omkleeden met „jongeheeren-kleeding”. De meesten onzer kiezen daartoe stemmig donkerblauw, om daarná terug te keeren tot licht-zinnig, ruig goed. Zóó werpen wij ook allen gelijktijdig onze jeugd van ons af, om mannen te gaan schijnen.... aanvankelijk ernstige mannen en later jolige...
En, wanneer wij niet het geluk hebben soldaat te worden, blijft het proces in die richting verloopen.
Voorwaar, de opperbevelhebber heeft een goede daad verricht, door ons allemaal weer kniebroeken aan te trekken.
Dat symboliseert onze toestand:
Wij zijn, àllen tesamen, met één slag weer jeugdig geworden.
Geen onzer had het alléén aangedurfd, maar de algemeene beweging heeft ons den moed geschonken, onze jeugd weer op te vatten.
En nu geloof ik niet meer in oud-worden...
Oud-worden is een sloopingsproces, dat wij onbewust aan ons zelf voltrekken,... indien wij allen in den dienst vergrijsden, zouden wij den moed hebben als kinderen voort te leven, en dan zouden wij als kinderen sterven.
Dan zouden alleen onze superieuren, die voor ons moeten denken, oud worden.
Ik zie ze voortdurend om mij heen, die vreemde groote kinderen. Daar is een groot slungelig kind, van bij-de-dertig. Vroeger was hij een bleeke, bloedarme horlogemakersonderbediende, met een grafstem en blauwe kringen om zijn oogen. Nu is hij een kwajongen, die slechts in schaal verschilt van zijn jeugdiger aardgenooten.
Daar is een ingenieur, die vroeger zijn werklieden van-achter een breed bureau her- en derwaarts dirigeerde.
Nu werpt hij onder de les met propjes papier en 's avonds met broodkorsten.
Daar is de jong-verdorven groote-stads-zwerver, die onder gewone omstandigheden misschien al achter slot en grendel gezeten zou hebben... nu is zijn grootste zonde, dat hij een langen neus maakt achter den rug van zijn sergeant....
En daar ben ik zelve, vroeger een nerveus heertje, en nu, o, liefelijk wonder, een luidruchtige plattelander.
O, ge kunt u nauwelijks zoo dartel eene samenleving voorstellen als de onze.
Het is, of ieders individueele ontwikkeling tijdelijk stop gezet is... Wie onderweg was een òn-maatschappelijke boef te worden, en wie zich op een zuiver geestelijk leven voorbereidde, wie reeds in innerlijk en geest beloofde een slovend ambtenaartje dan wel een knoestige werkman te zijn... zij allen zijn tijdelijk in hunne ontwikkeling blijven stilstaan, als uurwerken in een horlogemakers-étalage.
Alleen verraadt een enkele maal het slagwerk hun persoonlijken aard.
Ook ik voel mijn uurwerk afloopen; met wanhopige inspanning tracht ik nog, zoolang mogelijk, mijn veer gespannen en mijne wijzers gaande te houden.
Maar ik luister met angst naar mijn eenzaam tikken temidden der reeds dof zwijgende soortgenooten. Alle uurwerken zijn flink ingevet en tegen roesten gevrijwaard; zoo blijven zij hagelnieuw en jeugdig... zij slijten niet, maar zij dienen tot niets.
Zij zijn jong en krachtig, en gereed hun roeping te volgen... maar zij staan stil....
Voorzeker, er zijn klokkenopwinders genoeg, er is zelfs een centraal lichaam ter ontspanning en ontwikkeling van stilstaande uurwerken.
Maar er zijn er zoo weinig, en ach, de tijd is nog verre, dat alle uurwerken electrisch zullen zijn, en gedreven door één centrale krachtbron.
Er zijn er, die beweren, dat het daarvoor oorlog moet zijn, en dat de Vaderlandsliefde de centrale bron voor al ons bewegen zal zijn. Maar nu...?
Zoo velen missen die energie in zichzelf!...
VIII.
Kleilust, einde Maart 1917.
Waar ik woon.
Ruggelings lig ik uitgestrekt op mijn stroozak. Ik kijk en denk en rook. Mijn boek ligt gesloten naast mij. Het is te donker om te lezen; mijne oogen doen mij pijn. Ik rook, denk en kijk, zooals ik dat geleerd heb in de laatste maanden: bijna onbewust. De gedachten, die mijne onbewuste oogen projecteeren in mijn rustig brein vermaken mij, zooals een bioscope-voorstelling dat doen zou. De beelden zijn niet van sensationeelen aard, maar er is een wonderlijk spel van verrassende en boeiende détails; het zijn héél kleine, fijn genuanceerde détails, waarvan ik geniet als een botanicus die aan de dorre heide-gewassen onder zijn microscope bloemen en levensteekenen in overvloed herkent.
Ik staar om mij heen, op mijne slapende kameraden. En ik vind bloemen en levensteekenen in overvloed op hunne oogenschijnlijk dierlijk-dom-snurkende gelaten.
Ik zie lijden en verlangen om hunne in den slaap half geopende monden; ik hoor verlangen en streven in hunne onbeheerscht-natuurlijke ademhaling: en hunne vuile soldatenhanden, die slap rusten op de groezelige dekens, zijn vol verrassende karaktertrekken.
Het is één uur na den middag; ergens ver weg, op een weiland buiten het fort, kraait een haan.
Langs de kleine vensters gaat een schaduw, en voetstappen schuiven zwaar door het grint; dan klinkt een jolige stem, en een deur slaat dicht. Het is weer stil.
De kameraden snurken.
Over een half uur zal een schetterend trompet-signaal ze tot het leven terugroepen, of liever tot den dienst, de actie.
Want ik geloof dat ze nu, in hun slaap, levend zijn. Ik geloof niet, dat die luidruchtige grappenmakerij van straks hun leven is, ik geloof niet dat hun getier en buitenmatig gemor kenmerken van hun werkelijk wezen zijn.
Ik geloof, dat zij slechts in den slaap, in den volkomen rust, in hun onbewustheid, hunne primaire en simpele instincten tot uiting kunnen brengen.
Nu zijn zij eerlijk; de lippen van den schreeuwer tegenover mij zijn nu ontspannen; hij snurkt, en op zijn bruut gelaat is een trek van krachtig willen; zijn hand ligt tot een vuist gebald op zijn dekens.
Het pretentieuse mannetje naast hem schijnt nu verzakt te zijn tot een onbelangrijk hoopje zwakheid. Zijn lippen zijn half geopend en rood en dik; er zijn slappe groeven langs zijn neus, die op geen smart, maar hoogstens op een lichamelijk onbehagen duiden.
De slappe hand op zijn deken is knokig, en de vingertoppen dragen de sporen van veel knagens' en kluivens'. Mijn blik waart rond, en ik zie er nog velen, die àllen slapen, en àllen in hun slaap iets verraden van smart of strijd of huiselijk leed... of van absoluut niets.
Plotseling vind ik ze àllen belangrijk.
Van de slapers gaan mijne oogen naar hun schamele, en grootendeels uniforme have, die op een plank, boven het hoofdeinde der bedden, als uitgestald ligt.
Boven den slappeling staat een jam-potje, en een kopje met vet, dat hij den vorigen dag uit het eten gespaard heeft; er liggen glacé-handschoenen en een viezige veldflesch en een bestoft stuk wittebrood.
Er zijn er, die gekleurde prentbriefkaarten en snuisterijtjes op hun plank hebben, en anderen die een gebarsten scheerspiegel exposeeren....
Al die willige doode dingen harmonieeren met de onbewuste openhartigheid hunner snorkende bezitters.
Aan de zoldering hangen, als hammen aan een lange rij, de ransels; de zware zakken hangen daar al maandenlang leeg en slap, en wij hebben ze al dien tijd niet gedragen.
Het invallend namiddag-licht werpt lange slagschaduwen van de slappe ranselzakken uit langs de gewitte zoldering; de schaduwen hebben vreemde vormen. En mijne onbewuste oogen tooveren plotseling een verrassend beeld op mijn rustig-blank brein.
Het is me opeens, alsof al die slapende kerels hunne zorgen voor een tijdlang afgehangen hebben. Ze hangen daar aan de zoldering, die zorgen, op een lange rij, naast elkander.
En het invallend namiddaglicht mengt de vreemd gevormde slagschaduwen tesamen en dooréén... tot een grauwe wolk, die langs de zoldering vervaagt tot een verre hoek van het vertrek...
Daar schettert het appèl-signaal.
Bijna gelijktijdig verroeren zich de rustende lichamen op de kribben.
De deur wordt met een slag opengeworpen, en het is opeens veel lichter onder het gewelf.
„Verdorie d'r uit,” schreeuwt de schreeuwer en hij schudt het slappelingetje naast hem door elkaar.
„Jawèl, jawèl, hou je poote maar thuis,” zegt het slappelingetje slaperig.
„D'r uit, Stoke, suffe mafkop!” roept de schreeuwer mij toe.
„Hou je groote smoel,” geef ik kribbig terug.
Ik ben weer ruw. Ik heb mijn liefderijke gevoelens weer verloren. Maar ik kàn er niets aan doen... Ze spreken zoo luide en onbezonnen...
... Ach, waren ze maar blijven slapen. Ze waren zoo sympathiek, en zoo eerlijk... in hun slaap.
* * *
Jubileum-dag.
In alle stilte heb ik, goede lezer, vandaag den dag herdacht, die nu juist een jaar achter mij ligt, en waarop ik mij voor het eerst soldaat mocht noemen.
Ik behoef u niet te zeggen, dat ik dit feit zonder eenig feest- of uiterlijk vertoon geconstateerd heb. Maar het wàs een jubileum.
En bij een jubileum behooren een feestredenaar en een toespraak.
Om nu mijn jubileum bescheidelijk, en in zoo beperkt mogelijken kring te vieren, besloot ik mijn eigen feest-redenaar te zijn.
's Morgens, in bed, sprak ik mij zelf binnensmonds ongeveer als volgt toe:
„Melis Stoke! Jubilaris. Het is vandaag de dag... enz. enz. In het afgeloopen jaar waart ge soldaat, daarmee is alles gezegd. Het Vaderland heeft, om eerlijk te zijn, niets aan uw diensten gehad. Daarin moet verandering komen! Ge moet uwe contemplatieve houding in het legerverband opgeven! Ge moet actief worden! Ge moet het Vaderland nuttig zijn.
Melis Stoke, laat ik kort en duidelijk zijn.
Dit nieuwe jaar moge u zien als officier! Al is er bij de landstorm geen wettelijke—dan is er toch een moreele kaderplicht.
Aan toeschouwers hebben wij niets: wij moeten kerels hebben die wat doen!
Ik heb gezegd! Lang zal hij leven... enz. Hoera! Hoera!”
Ik was zelf zóó geschrokken van dit, als buiten mij om geboren besluit, dat ik dit Hoera! hardop geroepen had.
„Hij oefent de stormaanval!” riep Kees hoonend. Toen ben ik op een tafel gaan staan, en heb mijnen kameraden mijn besluit medegedeeld.
Nu zijn ze boos op me.
„Wat een vènt,” roepen ze. „Eerst doet ie mee, en nou wil ie zoo'n kouwe luitenant worde!”
„Mannen, besloot ik ernstig, op het slagveld spreken we elkaar nader. Tot dàn. Ik ga mij er toe bekwamen, uw aanvoerder te mogen zijn!”
„Zà-je-me-niet-stràffe?” hoont Karel...
IX.
Kleilust, Einde Maart '17.
Dit is, lezer, mijn slotzang... Voor den laatsten maal heb ik boven deze regelen den titel neergeschreven, onder welken ik u het lief en leed heb uitgezongen van een simpele soldatenziel.
Ge kent mijn besluit reeds; ik ga officier worden.
Na een jaar—de jubileumsdag ligt vlak achter mij—na een jaar van gehoorzaamheid, ga ik mij op mijn beurt onder hèn voegen, die op dit ijdel ondermaansche met een schijn van gezag en een zeer reëele verantwoordelijkheid bekleed zijn. Ik heb begrepen, dat ieder de taak te vervullen heeft, waartoe het lot hem beschikt heeft.
Maar ik heb méér begrepen... ik heb iets begrepen van wat er in een ruwen soldaat omgaat; zoo'n soldaat is moeilijker te doorgronden dan een sphynx... want een sphynx zwijgt, en een soldaat is geneigd het tegendeel te zeggen van wat hij gevoelt.
Misschien zal die tak van wetenschap in den verlofsofficier Stoke de lacune aanvullen die in zijn krijgswetenschap zal blijven bestaan. Want om de hoogere krijgsschool te bezoeken heb ik tijd, noch gelegenheid.
Ik ben er mij zeer wèl van bewust, dat mijn dagboek niet anders geweest is, dan eene losse aaneenschakeling van notities; het geeft dan ook evenmin de „psyche” van den Nederlandschen soldaat, als het foto'tje op uw buitenlandschen pas die geeft van uw persoon.
Maar er zit wat van hem in, en zijne grove trekken zijn te herkennen. Er blijft mij nu nog één ding over, en dat is u te zeggen, wàt een officier is, wàt ik zijn zal, in de oogen van hen, die tot op dezen dag mijne kameraden zijn.
* * *
De officieren.
Het was op een warmen zomer-namiddag; ik was nog niet lang in dienst.
Uit een venster van de kazerne gebogen, overzag ik het zonnige exercitie-terrein, waar recruten eener jongere lichting hunne eerste lessen genoten.
Naast mij leunde Gerrit tegen de vensterbank, en verlustigde zich in hetzelfde schouwspel.
De commando's klonken tot ons over op de lauwe lucht.
Aan de overzijde van het water schoof bel-tinkelend een tram voorbij.
Plotseling werd ons beider blik getrokken tot een lichtend punt; het was de zon, die even schel reflexeerde in een officiers-sabel.
De officier stond op eene kleine verhevenheid, en overzag vandaar het terrein; hij rookte een cigarette, en heel zijn houding drukte rust, doch tegelijkertijd latente macht uit. Hij scheen er zich niet van bewust, dat Gerrit en ik en wellicht nog vele anderen, naar hem keken.
„Fijn leventje toch, zoo'n luit',” zeide Gerrit naast me.
„Maar niks doen, en kommedeere... en 'n hoop cente in de maand...!”
„Daarvoor moet hij voor jou denken!” waagde ik.
„'n Ofcier en 'n ofcier zijn twéé”, ging Gerrit voort. „Je heb er 'an wie je merkt wat ze van je wille, maar d'r zijn d'r óók die maar eische dit en eische dàt, zonder dat je weet waar et goed voor is. As me vrouw ziek is, en de luit' wil me niet late weggaan, dan weet ik dat ie zelf weer knijpt voor de kaptein. Maar assie zegt ‚vooruit, wees weg’, dan voel ik, dat ie z'n eige der an waagt voor mijn!
„En assie zegt ‚ga ligge, gauw’ dan denk ik ‚ik ben je hond niet’, maar assie zegt ‚'n granaat, gauw ligge’, dan doen ik et graag!
„Die daar staat te rooke zet een gezicht of ie zegge wil ‚wat gaat mijn dat beestespul an’; as ik dat zie, dan krijg ik de pest in.
„As mijn baas tege me zegt ‚Gerrit maak die planke es zoo en zoo pas’, dan doen ik dat misschien verkeerd, maar assie zegt ‚dat mot 'n kassie worde’, dan snap ik hem direct! Kijk, an 'n ofcier zie je van buite: dat is me baas... da's glad genoeg, daar zorgt de kleeremaker voor. Maar waar de kleeremaker niet voor ken zorge, dat is dat ik zeg ‚ik gehoorzaam je graag’, daar mot ie zelf voor zorge.”
Gerrit heeft gelijk. Ge weet niet, burger, hoe hoog een personage een officier is in den troep. Wij zien onze meerderen hem naar de oogen zien, en wij bemerken, hoe een kort woord van hem door onzen sergeant tot een wet wordt uitgewerkt, die onze belangen dienen of breken kan en onzen vrijen tijd bekrimpen of verlengen.
Het instituut tucht maakt hem het bevelen gemakkelijk, en opent hem de kansen op bemindheid.
De exploitatie daarvan, wordt aan hem zelf overgelaten, en dat is minstens zoo belangrijk als de meest volledige kennis van den inwendigen dienst.
* * *
De sergeant.
De sergeant staat ons nader. In hem gehoorzamen wij niet den meester, maar den ouderen broer. Hij doet alles met ons mee; de officier ziet of onze ransels goed hangen, de sergeant of ze wel model gepakt zijn.
Met den sergeant wonen de soldaten in één straat, en ze kennen zijn meisje; het gemeenschappelijk ontzag voor den officier verbindt manschappen en onder-officieren. Zij bezigen dezelfde taal en waardeeren denzelfden humor; onder hen zijn de verschillen nuancen geworden en geen contrasten meer.
Daardoor wordt het bevel van den sergeant gecenseerd te zijn een uiting van gezond verstand, en dat van een officier eene openbaring van wijsheid.
Waar het de behartiging van particuliere soldatenbelangen geldt, kan een officier zeer zeker te rade gaan bij onderofficieren; te weten bij onderofficieren, die niet onder één deken liggen met een zeker soort soldaten, die voortdurend verklaren: „dat 't toch maar een rotzoo” is.
* * *
De korporaal.
De korporaal is een kindermeid. Geen gouvernante wel te verstaan, maar een kindermeid, zoo een van zestien jaar, met een paar nuchtere vlechtjes op het achterhoofd. Als hij serieus zijn plicht doet, of gezag laat gelden, wordt hij uitgelachen; en als hij een standje krijgt, in presentie zijner minderen, wordt hij óók uitgelachen.
Een korporaal kan alléén goed doen, wanneer hij vertelt van meerderen, met wie hij uit hoofde van zijn rang in iets nader contact gekomen is dan zulks den soldaat vergund is.
Hij mag vertellen, hoe duur de sigaren zijn, die de kaptein rookt of weggeeft, en ook hoeveel stukken vleesch de kok wederrechtelijk mee naar huis genomen heeft.
De korporaal draagt het uiterlijk kenmerk van een volleerd manschap te zijn.
En die pretentie wordt, onbewust, door de soldaten op hem gewroken.
Een korporaal spreekt over zijne ranggenooten als: korporaal X en korporaal IJ.
Een sergeant over de zijnen als collega P en Q.
Een officier spreekt tegenover minderen niet over andere officieren.
* * *
En nu, geduldige lezer, vaarwel.
Ik ga studeeren.
Hiermede is de serie kantteekeningen van een landstormplichtige geëindigd.
Een burger, die soldaat geworden is, mag tegenover burgers van zijne indrukken vertellen.
Maar een soldaat, die officier wordt, kan zich, waar het dienstbelangen treft, nog slechts met een ernstig gebaar tot zijne collega's wenden.
En dat zal dan niet zijn in een burgerlijk blad, maar mondeling of in de Militaire Spectator...
Waar de actie begint, eindigt de beschouwing...
Vaarwel, en dank voor uw aandacht!
MELIS STOKE.
