CÆSAR’S GALLIC WAR Book II. B.C. 57; A.U.C. 697.

THE BELGIAN LEAGUE DEFEATED. Simplified Text.

The Belgæ form a league against the Romans.

1. Cum esset Caesar in citeriōre Gallia, crēbri ad eum rūmōres adferēbantur. Litteris item Labiēni certior fīēbat omnes Belgas contra populum Rōmānum coniūrāre obsidēsque inter se dare. Coniūrandi hae erant causae: 5 prīmum verēbantur ne ad se exercitus noster addūcerētur; deinde ab nōnnūllis Gallis sollicitābantur. Hi Germānos diūtius in Gallia versāri nōluerant et populi Rōmāni exercitum hiemāre atque inveterāscere in Gallia moleste ferēbant. Nōnnūlli mōbilitāte et levitāte animi novis 10 imperiis studēbant. Ab nōnnūllis etiam sollicitābantur, quod in Gallia a potentiōribus atque iis qui ad condūcendos homines facultātes habēbant, vulgo rēgna occupābantur; qui minus facile eam rem imperio nostro cōnsequi poterant. Chapter 1 Notes Chapter 1 Exercises

crēber, frequens.

vereor, timeo.

deinde, tum.

versor: maneo, sum.

moleste, graviter.

studeo, cupio.

Cæsar levies two legions and marches against them.

2. Hīs nūntiis litterīsque commōtus est Caesar. Duas legiōnes in citeriōre Gallia novas cōnscrīpsit. In interiōrem Galliam qui hās legiōnes dēdūceret Q. Pedium lēgātum mīsit. Ipse, cum prīmum pābuli cōpia esse 5 inciperet, ad exercitum vēnit. Senones fīnitimi Belgis erant. Ea quae apud Belgas geruntur cōgnōscunt Caesaremque de hīs rēbus certiōrem faciunt. Hi cōnstanter omnes nūntiāvērunt manus cōgi, exercitum in ūnum locum condūci. Tum vēro nōn dubitāvit Caesar quīn ad eos 10 proficīscerētur. Itaque castra movet diēbusque circiter quīndecim ad fīnes Belgārum pervenit. Chapter 2 Notes Chapter 2 Exercises

nūntius, rūmor.

fīnitimus: vīcīnus, propīnquus.

gero: ago, facio.

cōgo, conligo.

condūco, conligo.

pervenio, accēdo.

The Remi at once show the white feather.

3. Eo de imprōvīso celeriterque vēnit Caesar. Rēmi ad eum lēgātos Iccium et Andocumborium mīsērunt, qui dīxērunt se omnia in fidem atque in potestātem populi Rōmāni permittere. “Rēmi neque cum Belgis reliquis 5 cōnsēnsērunt neque contra populum Rōmānum coniūrāvērunt. Parāti sunt obsides dare et Caesaris imperāta facere et eum oppidis recipere et frūmento cēterīsque rēbus iuvāre. Reliqui omnes Belgae in armis sunt. Germāni, qui cis Rhēnum incolunt, sēse cum hīs coniūnxērunt. 10 Tantus est eōrum omnium furor ut ne Suessiōnes quidem dēterrēre possint Rēmi. Suessiōnes frātres Rēmōrum cōnsanguineīque sunt eōdemque iūre et īsdem lēgibus ūtuntur. Ūnum imperium ūnumque magistrātum cum iis habent.” Chapter 3 Notes Chapter 3 Exercises

de imprōvīso: subito, repente.

permitto, dēdo.

cōnsentio: coniūro, me coniungo.

dēterreo, dissuādeo.

Cæsar learns the number of the enemy’s forces.

4. Cum ab hīs quaereret quae cīvitātes quantaeque in armis essent et quid in bello possent, sīc reperiēbat: plērīque Belgae sunt orti ab Germānis Rhēnumque antīquitus trāducti ibi cōnsēdērunt, Gallōsque qui ea loca 5 incolēbant expulērunt. Sōli fuērunt qui Teutonos Cimbrōsque intra fīnes suos ingredi prohibuērunt. Qua ex re fīēbat ut māgnam sibi auctōritātem māgnōsque spīritus in re mīlitāri sūmerent. De numero eōrum omnia se habēre explōrāta Rēmi dīcēbant. Quantam quisque multitūdinem 10 in commūni Belgārum concilio ad id bellum pollicitus esset cōgnōverant. Plūrimum inter eos Bellovaci et virtūte et auctōritāte et hominum numero valēbant. Hi poterant cōnficere armāta mīlia centum; polliciti sunt ex eo numero ēlēcta sexāginta tōtīusque belli imperium 15 sibi postulābant. Suessiōnes Rēmōrum erant fīnitimi; lātissimos ferācissimōsque agros possidēbant. Apud eos fuit rēx nostra etiam memoria Divitiacus, tōtīus Galliae potentissimus, qui cum māgnae partis hārum regiōnum tum etiam Britanniae imperium obtinuit. Nunc erat rēx 20 Galba; ad hunc propter iūstitiam prūdentiamque suam belli summa dēlāta est. Chapter 4 Notes Chapter 4 Exercises

quaero, interrogo.

reperio, cōgnōsco.

orior, nāscor.

cōnsīdo, me colloco.

spīritus: adrogantia, animi.

explōro, cōgnōsco.

valeo, possum.

cōnficio, comparo.

ferax, fertilis.

summa: cūra, imperium.

He takes hostages from the Remi and crosses the Axona.

5. Caesar omnem senātum ad se convenīre prīncipumque līberos obsides ad se addūci iūssit. Quae omnia ab hīs dīligenter ad diem facta sunt. Ipse Divitiacum Aeduum māgno opere cohortātus est. Rei pūblicae interest manus 5 hostium distinēri, ne cum tanta multitūdine ūno tempore cōnflīgendum sit. Id fieri potest, si suas cōpias Aedui in fīnes Bellovacōrum intrōdūxerint et eōrum agros populāri coeperint. Hīs mandātis eum ab se dīmittit. Postea Caesar omnes Belgārum cōpias in ūnum locum coāctas 10 ad se venīre vīdit neque iam longe abesse. Hōc ab iis quōs mīserat explōrātōribus et ab Rēmis cōgnōvit. Tum flūmen Axonam exercitum trādūcere mātūrāvit atque ibi castra posuit. Quae res latus ūnum castrōrum rīpis flūminis mūniēbat et post eum quae essent tūta ab hostibus 15 reddēbat. Commeātus etiam ab Rēmis reliquīsque cīvitātibus sine perīculo portāri poterant. In eo flūmine pōns erat. Ibi praesidium pōnit et in altera parte flūminis Q. Titurium Sabīnum lēgātum cum sex cohortibus relīquit; castra in altitūdinem pedum XII vāllo fossāque 20 duodēvīginti pedum mūnīre iubet. Chapter 5 Notes Chapter 5 Exercises

iubeo, impero.

māgno opere, vehementer.

interest, pertinet.

distineo, dīvido.

cōnflīgo: pūgno, dīmico.

populor, vāsto.

cōgo, condūco, 2.

cōgnōsco, reperio, 4.

mātūro, propero.

commeātus, cibus.

How the Belgæ lay siege to a town.

6. Ab hīs castris oppidum Rēmōrum nōmine Bibrax aberat mīlia passuum octo. Id ex itinere māgno impetu Belgae oppūgnāre coepērunt. Aegre eo die sustentātum est. Gallōrum eadem atque Belgārum oppūgnātio est 5 haec. Circumiecta multitūdine hominum tōtis moenibus undique in mūrum lapides iaciunt. Ubi mūrus dēfēnsōribus nūdātus est, testūdine facta portas succēdunt mūrumque subruunt. Quod tum facile fīēbat. Nam cum tanta multitūdo lapides āc tēla cōnicerent, in mūro cōnsistendi 10 potestas erat nūlli. Postrēmo fīnem oppūgnandi nox fēcit. Tum Iccius Rēmus, qui oppido praefuerat, nūntium ad Caesarem mittit: nisi subsidium sibi submittātur, sēse diūtius sustinēre nōn posse. Chapter 6 Notes Chapter 6 Exercises

tōtus, omnis.

undique, ex omni parte.

ubi, cum.

nūdo, prīvo.

succēdo: accēdo, subeo.

subruo, suffodio.

cōnsisto, sto.

praesum, praefectus sum.

subsidium, auxilium.

sustineo, sustento.

They abandon the siege and turn against Cæsar.

7. Eo de media nocte Caesar Numidas et Crētas sagittārios et funditōres Baleāres subsidio oppidānis mittit; quōrum adventu hostibus spes potiundi oppidi discessit. Itaque paulisper apud oppidum morāti agrōsque Rēmōrum 5 dēpopulāti ad castra Caesaris omnibus cōpiis contendērunt et ab mīlibus passuum minus duōbus castra posuērunt; quae castra, ut fūmo atque īgnibus sīgnificābātur, amplius mīlibus passuum octo in lātitūdinem patēbant. Chapter 7 Notes Chapter 7 Exercises

subsidium, auxilium, 6.

potior, occupo.

discēdo, abeo.

paulisper, nōn diu.

moror, cunctor.

dēpopulor, vāsto.

contendo, mātūro, 5.

pateo, pertineo.

Cæsar awaits the attack of the enemy.

8. Caesar prīmo propter multitūdinem hostium et propter eximiam opīniōnem virtūtis proelio supersedēre statuit; cotīdie tamen quid hostis virtūte posset et quid nostri audērent perīclitābātur. Locus erat pro castris ad 5 aciem īnstruendam nātūra opportūnus atque idōneus. Is autem collis, ubi castra posita erant, paululum ex plānitie ēditus tantum adversus in lātitūdinem patēbat quantum loci acies īnstrūcta occupāre poterat. Atque ex utrāque parte lateris dēiectus habēbat, et in frōntem lēniter fastīgātus 10 paulātim ad plānitiem redībat. Ab utrōque latere ēius collis trānsversam fossam obdūxit circiter passuum quadringentōrum et ad extrēmas fossas castella cōnstituit ibique tormenta conlocāvit, ne hostes ab lateribus pūgnantes suos circumvenīre possent. Hōc facto duābus 15 legiōnibus quās proxime cōnscrīpserat in castris relīctis, reliquas sex legiōnes pro castris in acie cōnstituit. Hostes item suas cōpias ex castris ēductas īnstrūxerant. Chapter 8 Notes Chapter 8 Exercises

eximius: excellens, ēgregius.

opīnio, fāma.

supersedeo, abstineo.

perīclitor: tento, experior.

idōneus: aptus, commodus.

dēiectus, dēclīvitas.

fastīgātus, adclīvis.

conloco, pōno.

Finally the enemy make a dash to cross the Axona.

9. Palus erat nōn māgna inter nostrum atque hostium exercitum. Hanc si nostri trānsīrent hostes exspectābant. Interim proelio equestri inter duas acies contendēbātur. Ubi neutri trānseundae ēius palūdis initium 5 faciunt, secundiōre equitum proelio nostris Caesar suos in castra redūxit. Hostes prōtinus ex eo loco ad flūmen Axonam contendērunt, quod esse post nostra castra dēmōnstrātum est. Partem suārum cōpiārum trādūcere cōnāti sunt, ut castellum cui praeerat Q. Titurius lēgātus 10 expūgnārent pontemque interscinderent; si minus potuissent, ut agros Rēmōrum populārentur commeātūque nostros prohibērent. Chapter 9 Notes Chapter 9 Exercises

initium, prīncipium.

secundus, prōsperus.

prōtinus: statim, extemplo, repente, subito.

contendo, mātūro, 7.

praesum, praefectus sum, 6.

interscindo, abrumpo.

commeātus, cibus, 5.

A battle follows, the Belgæ are defeated and disperse.

10. Caesar omnem equitātum et levis armātūrae Numidas, funditōres sagittāriōsque pontem trādūcit atque ad eos contendit. Ācriter in eo loco pūgnātum est. Hostes impedītos nostri in flūmine adgressi māgnum eōrum 5 numerum occīdērunt. Prīmos qui trānsierant equitātu circumventos interfēcērunt. Hostes, ubi de expūgnando oppido spem se fefellisse intellēxērunt neque nostros in locum inīquiōrem prōgredi vīdērunt atque ipsos res frūmentāria dēficere coepit, concilium convocāvērunt. Cōnstituērunt 10 optimum esse domum suam quemque reverti. Cōnstituērunt etiam ut quōrum in fīnes prīmum Rōmāni exercitum intrōdūxissent ad eos dēfendendos undique convenīrent. Quod eo cōnsilio fēcērunt, ut potius in suis quam in aliēnis fīnibus dēcertārent. Ad eam sententiam 15 haec ratio eos dēdūxit, quod Divitiacum atque Aeduos fīnibus Bellovacōrum adpropīnquāre cōgnōverant. Hīs persuādēri ut diūtius morārentur nōn poterat. Chapter 10 Notes Chapter 10 Exercises

armātūra, arma.

ācriter, vehementer.

adgredior, adorior.

occīdo, concīdo.

prōgredior: prōcēdo, prōdeo.

cōnstituo, statuo.

revertor, redeo.

dēcerto: pūgno, dīmico.

sententia, cōnsilium.

moror, cunctor, 7.

They are pursued with awful slaughter.

11. Ea re cōnstitūta, secunda vigilia māgno cum strepitu āc tumultu castris ēgressi, nūllo certo ōrdine neque imperio, fēcērunt ut cōnsimilis fugae profectio vidērētur. Hāc re statim Caesar per speculātōres cōgnita īnsidias 5 veritus exercitum equitātumque castris continuit. Prīma lūce omnem equitātum qui novissimum āgmen morārētur praemīsit. T. Labiēnum lēgātum cum legiōnibus tribus subsequi iūssit. Hi novissimos adorti et multa mīlia passuum prōsecūti māgnam multitūdinem eōrum fugientium 10 concīdērunt. Ii ad quos ventum erat cōnsistēbant fortiterque impetum nostrōrum sustinēbant; sed priōres, quod abesse a perīculo vidēbantur, exaudīto clāmōre perturbātis ōrdinibus omnes in fuga sibi praesidium pōnēbant. Ita sine ūllo perīculo māgnam eōrum multitūdinem 15 nostri interfēcērunt sub occāsumque sōlis dēstitērunt sēque in castra, ut erat imperātum, recēpērunt. Chapter 11 Notes Chapter 11 Exercises

cōnstituo, statuo, 10.

strepitus: clāmor, fremitus.

cōnsimilis, persimilis.

vereor, timeo, 1.

moror, cunctor, 7.

subsequor: prōsequor, īnsequor.

adorior, adgredior, 10.

concīdo, occīdo, 10.

cōnsisto, sto, 6.

sustineo, sustento, 6.

A forced march and attack on Noviodunum. The town surrenders.

12. Postrīdie ēius diēi Caesar in fīnes Suessiōnum exercitum dūxit et māgno itinere cōnfecto ad oppidum Noviodūnum contendit. Id ex itinere oppūgnāre cōnātus, quod vacuum ab dēfēnsōribus esse audiēbat, expūgnāre 5 nōn potuit. Interim omnis ex fuga Suessiōnum multitūdo in oppidum proxima nocte convēnit. Celeriter vīneis ad oppidum āctis, aggere iacto turribusque cōnstitūtis, māgnitūdine operum et celeritāte Rōmānōrum permōti sunt Suessiōnes. Itaque lēgātos ad Caesarem de dēditiōne 10 mittunt et petentibus Rēmis ut cōnservārentur impetrant. petrant. Chapter 12 Notes Chapter 12 Exercises

cōnficio, perficio.

contendo, propero.

vacuus: carens, nūdus.

interim, interea.

ago: pello, dūco, traho.

permoveo, commoveo.

dēditio, trāditio.

impetro, cōnsequor.

The Bellovaci also submit at Cæsar’s approach.

13. Caesar obsidibus acceptis armīsque omnibus ex oppido trāditis in dēditiōnem Suessiōnes accēpit exercitumque in Bellovacos dūxit. Qui cum se suaque omnia in oppidum Bratuspantium contulissent, atque ab eo 5 oppido Caesar cum exercitu circiter mīlia passuum quīnque abesset, omnes māiōres nātu ex oppido ēgressi manus ad Caesarem tendere et vōce sīgnificāre coepērunt sēse in ēius fidem āc potestātem venīre. Item, cum ad oppidum accessisset, pueri mulierēsque ex mūro passis manibus 10 suo mōre pācem ab Rōmānis petiērunt. Chapter 13 Notes Chapter 13 Exercises

trādo: do, dēdo.

me cōnfero: me recipio, eo.

ēgredior, exeo.

coepi, incēpi.

pueri, līberi.

pando, tendo.

mōs, cōnsuētūdo.

peto, ōro.

Divitiacus pleads earnestly for the Bellovaci.

14. Pro hīs Divitiacus facit verba: “Bellovaci omni tempore in fide atque amīcitia cīvitātis Aeduae fuērunt: impulsi a suis prīncipibus, qui dīcēbant Aeduos omnes indīgnitātes contumēliāsque perferre, ab Aeduis dēfēcērunt 5 et populo Rōmāno bellum intulērunt. Ii qui ēius cōnsili prīncipes fuērunt in Britanniam profūgērunt. Petunt nōn sōlum Bellovaci sed etiam pro hīs Aedui ut tua clēmentia āc mānsuētūdine in eos ūtāris. Quod si fēceris, Aeduōrum auctōritātem apud omnes Belgas amplificābis, 10 quōrum auxiliis atque opibus, si qua bella incidunt, sustentāre cōnsuērunt.” Chapter 14 Notes Chapter 14 Exercises

impello: incito, indūco.

contumēlia, iniūria.

dēficio: dēsero.

mānsuētūdo, lēnitas.

auctōritas, grātia.

amplifico, augeo.

sustento, sustineo, 6.

cōnsuēsco, soleo.

The temperance, courage, and patriotism of the Nervii.

15. Caesar honōris Divitiaci atque Aeduōrum causa sēse eos in fidem receptūrum et cōnservātūrum dīxit; quod erat cīvitas māgna inter Belgas auctōritāte, sexcentos obsides poposcit. Hīs trāditis omnibusque armis 5 ex oppido conlātis, ab eo loco in fīnes Ambiānōrum pervēnit. Eōrum fīnes Nervii attingēbant; quōrum de nātūra mōribusque Caesar cum quaereret, sīc reperiēbat: Nūllus aditus erat ad eos mercātōribus; nihil patiēbantur vīni reliquārumque rērum īnferri, quod iis rēbus 10 relanguēscere animos et remitti virtūtem exīstimābant: erant homines feri māgnaeque virtūtis; increpitābant atque incūsābant reliquos Belgas, qui se populo Rōmāno dēdidissent. Chapter 15 Notes Chapter 15 Exercises

auctōritas, grātia, 14.

posco, impero.

cōnfero, cōgo, 2.

attingo, contingo.

aditus, accessus.

patior, sino.

relanguēsco, effēminor.

remitto, minuo.

incūso, accūso.

dēdo, permitto.

Encamped on the Sabis the Nervii await the coming of Cæsar.

16. Cum per eōrum fīnes trīduum iter fēcisset, inveniēbat ex captīvis Sabim flūmen ab castris suis nōn amplius mīlia passuum x abesse. Trāns id flūmen omnes Nervii cōnsēderant adventumque ibi Rōmānōrum exspectābant. 5 Exspectābantur etiam ab hīs Aduātucōrum cōpiae atque erant in itinere. Mulieres quīque per aetātem ad pūgnam inūtiles vidērentur in eum locum coniēcerant, quo propter palūdes exercitui aditus nōn esset. Chapter 16 Notes Chapter 16 Exercises

cōnsīdo, me colloco, 4.

cōnicio, dēpōno.

aditus, 15.

They plan to attack Cæsar’s advance guard.

17. Hīs rēbus cōgnitis explōrātōres centuriōnēsque praemittit qui locum idōneum castris dēligant. Cum ex dēditīciis Belgis reliquīsque Gallis complūres Caesarem secūti ūna iter facerent, quīdam ex hīs nocte ad Nervios 5 pervēnērunt. Hīs dēmōnstrārunt inter singulas legiōnes impedīmentōrum māgnum numerum intercēdere, neque esse quicquam negōti, cum prīma legio in castra vēnisset, hanc sub sarcinis adorīri; qua pulsa futūrum ut reliquae legiōnes contra cōnsistere nōn audērent. Nervii autem 10 antīquitus, quo facilius fīnitimōrum equitātum impedīrent, teneris arboribus incīsis atque īnflexis, crēbrīsque in lātitūdinem rāmis ēnātis, et rubis sentibusque interiectis, effēcerant ut īnstar mūri hae saepes mūnīmenta praebērent, quo nōn modo nōn intrāri sed ne perspici 15 quidem posset. Hīs rēbus cum iter āgminis nostri impedīrētur, nōn omittendum sibi cōnsilium Nervii exīstimāvērunt. Chapter 17 Notes Chapter 17 Exercises

idōneus: aptus, commodus, 8.

dēligo, ēligo.

intercēdo, intervenio.

sarcinae: impedīmenta, onera.

adorior, adgredior, 11.

cōnsisto, sto, 6.

incīdo, accīdo.

īnstar: fōrma, similitūdo.

omitto, neglego.

exīstimo, puto.

The Roman camping-ground and the position of the enemy.

18. Loci nātūra erat haec, quem locum nostri castris dēlēgerant. Collis ab summo acquāliter dēclīvis ad flūmen Sabim, quod supra nōmināvimus, vergēbat. Ab eo flūmine pari adclīvitāte collis nāscēbātur, ab superiōre parte 5 silvestris ut nōn facile intrōrsus perspici posset. Intra eas silvas hostes in occulto sēse continēbant; in aperto loco secundum flūmen paucae statiōnes equitum vidēbantur. Flūminis erat altitūdo pedum circiter trium. Chapter 18 Notes Chapter 18 Exercises

summum, culmen.

dēclīvis, prōclīvis.

vergo, pertineo.

nāscor, orior, 4.

intrōrsus, intra.

in occulto, abditus.

statio, custōdia.

circiter, ad.

The plan of attack is skilfully carried out by the Nervii.

19. Caesar equitātu praemīsso subsequēbātur omnibus cōpiis. Sed quod ad hostes adpropīnquābat, cōnsuētūdine sua sex legiōnes expedītas dūcēbat; post eas tōtīus exercitus impedīmenta conlocārat; inde duae legiōnes, 5 quae proxime cōnscrīptae erant, tōtum āgmen claudēbant praesidiōque impedīmentis erant. Equites nostri, cum funditōribus sagittāriīsque flūmen trānsgressi, cum hostium equitātu proelium commīsērunt. Illi se identidem in silvas ad suos recipiēbant āc rūrsus ex silva in 10 nostros impetum faciēbant. Interim legiōnes sex, quae prīmae vēnerant, opere dīmēnso castra mūnīre coepērunt. Ubi prīma impedīmenta nostri exercitus ab iis qui in silvis abditi latēbant vīsa sunt, subito omnibus cōpiis prōvolāvērunt impetumque in nostros equites fēcērunt. 15 Hīs facile pulsis āc prōturbātis, incrēdibili celeritāte ad flūmen dēcucurrērunt, ut paene ūno tempore ad silvas et in flūmine et iam in manibus nostris hostes vidērentur. Eādem autem celeritāte adverso colle ad nostra castra atque eos qui in opere occupāti erant contendērunt. Chapter 19 Notes Chapter 19 Exercises

subsequor, prōsequor, 11.

conloco, pōno, 8.

trānsgredior, trānseo.

identidem, iterum atque iterum.

rūrsus, iterum.

interim, interea, 12.

dīmētior, mētior.

lateo, me cēlo.

prōvolo, prōruo.

prōturbo, fugo.

paene, fere.

contendo, propero, 7.

But the soldiers and lieutenants know what to do.

20. Caesari omnia ūno tempore erant agenda: vēxillum prōpōnendum, sīgnum tuba dandum, ab opere revocandi mīlites, acies īnstruenda, mīlites cohortandi, sīgnum dandum. Quārum rērum māgnam partem temporis brevitas 5 et successus hostium impediēbat. Sed erat subsidio scientia atque ūsus mīlitum, quod superiōribus proeliis exercitāti, nōn minus commode ipsi sibi praescrībere quam ab aliis docēri poterant. Praeterea ab opere singulīsque legiōnibus singulos lēgātos Caesar discēdere 10 vetuerat. Hi propter propīnquitātem et celeritātem hostium nihil iam Caesaris imperium exspectābant, sed per se quae vidēbantur administrābant. Chapter 20 Notes Chapter 20 Exercises

prōpōno, ostendo.

successus, accessus, 15.

subsidium, auxilium, 6.

ūsus, experientia.

exercitātus, perītus.

commode: apte, bene.

praescrībo, praecipio.

veto, prohibeo.

propīnquitas, vīcīnitas.

administro: prōvideo, ago.

Fighting begins before the soldiers can arm themselves.

21. Caesar necessāriis rēbus imperātis ad cohortandos mīlites dēcucurrit et ad legiōnem decimam dēvēnit. Mīlites nōn longiōre ōrātiōne cohortātus quam uti suae prīstinae virtūtis memoriam retinērent neu perturbārentur 5 animo hostiumque impetum fortiter sustinērent, quod nōn longe hostes aberant, proeli committendi sīgnum dedit. Atque in alteram partem item cohortandi causa profectus pūgnantibus occurrit. Temporis tanta fuit exiguitas hostiumque tam parātus ad dīmicandum 10 animus, ut nōn modo ad īnsīgnia adcommodanda, sed etiam ad galeas induendas scūtīsque tegimenta dētrūdenda tempus dēfuerit. Quam in partem quisque ab opere cāsu dēvēnit quaeque prīma sīgna cōnspēxit, ad haec cōnstitit, ne in quaerendis suis pūgnandi tempus dīmitteret. Chapter 21 Notes Chapter 21 Exercises

dēvenio, pervenio.

prīstinus: vetus, antīquus.

perturbo, commoveo, 12.

sustineo, sustento, 6.

occurro, incĭdo.

exiguitas, brevitas.

adcommodo, apto.

induo, indūco.

dētrūdo, dētraho.

cāsu, fōrte.

cōnspicio, cōnspicor.

dīmitto, āmitto.

All is confusion in the battle; the commander can do little.

22. Īnstrūcto exercitu magis ut loci nātūra dēiectusque collis et necessitas temporis quam ut rei mīlitāris ratio atque ōrdo postulābat, fīēbat ut aliae legiōnes alia in parte hostibus resisterent; saepibus autem dēnsissimis, 5 ut ante dēmōnstrāvimus, interiectis prōspectus impediēbātur, ut neque certa subsidia conlocāri, neque ab ūno omnia imperia administrāri possent. Itaque in tanta rērum inīquitāte, fōrtūnae quoque ēventus varii sequēbantur. Chapter 22 Notes Chapter 22 Exercises

dēiectus, dēclīvitas, 8.

ratio, scientia.

intericio, interpōno.

administro, ago, 20.

inīquitas, varietas.

ēventus, cāsus.

The battle seems to be going against Cæsar.

23. Legiōnis nōnae et decimae mīlites, ut in sinistra parte acie cōnstiterant, Atrebates cursu āc lassitūdine exanimātos vulneribusque cōnfectos celeriter ex loco superiōre in flūmen compulērunt. Tum eos trānsīre 5 cōnantes īnsecūti, gladiis māgnam partem eōrum interfēcērunt. Ipsi trānsīre flūmen nōn dubitāvērunt et in locum inīquum prōgressi, hostes redintegrāto proelio in fugam cōniēcērunt. Item alia in parte dīversae duae legiōnes, ūndecima et octāva, ex loco superiōre in ipsis 10 flūminis rīpis proeliābantur. At tōtis fere a frōnte et ab sinistra parte nūdātis castris, omnes Nervii cōnfertissimo āgmine, duce Boduōgnāto, qui summam imperi tenēbat, ad eum locum contendērunt; quōrum pars aperto latere legiōnes circumvenīre, pars summum castrōrum 15 locum petere coepit. Chapter 23 Notes Chapter 23 Exercises

lassitūdo, dēfatīgātio.

cōnfectus, dēfessus.

compello, ago.

redintegro, renovo.

cōnfertus, dēnsus.

summa, cūra, 4.

contendo, propero, 12.

peto, accurro.

It is beginning to look very dark for the Romans.

24. Eōdem tempore equites nostri levisque armātūrae pedites, qui cum iis ūna fuerant, cum se in castra reciperent, hostibus occurrēbant āc rūrsus aliam in partem fugam petēbant; et cālōnes, praedandi causa ēgressi, 5 cum respēxissent et hostes in nostris castris versāri vīdissent, praecipites fugae sēse mandābant. Simul eōrum qui cum impedīmentis veniēbant clāmor fremitusque oriēbātur, aliīque aliam in partem perterriti ferēbantur. Quibus omnibus rēbus permōti sunt equites 10 Trēveri, qui auxili causa ab cīvitāte ad Caesarem mīssi vēnerant. Ergo cum multitūdine hostium castra complēri, legiōnes premi et paene circumventas tenēri, cālōnes, equites, funditōres in omnes partes fugere vīdissent, dēspērātis nostris rēbus, domum contendērunt atque Rōmānos 15 pulsos superātōsque cīvitāti renūntiāvērunt. Chapter 24 Notes Chapter 24 Exercises

armātūra, arma, 10.

me recipio, me cōnfero, 13.

occurro, incĭdo, 21.

ēgredior, exeo, 13.

versor, sum occupātus, 1.

mando, commendo.

fremitus, strepitus, 11.

orior, nāscor, 4.

premo, urgeo.

paene, fere, 19.

pello: fugo, prōturbo, 19.

supero, vinco.

Will Cæsar’s coolness and courage save his army?

25. Caesar ab decimae legiōnis cohortātiōne ad dextrum cornu profectus suos urgēri et duodecimae legiōnis cōnfertos mīlites sibi ipsos ad pūgnam esse impedīmento vīdit. Quartae cohortis omnes centuriōnes occīsi sunt 5 et, sīgnifero interfecto, sīgnum est āmīssum. Reliquārum cohortium omnes fere centuriōnes aut vulnerāti aut occīsi sunt, in hīs prīmipīlus P. Sextius Baculus, fortissimus vir, multis gravibusque vulneribus cōnfectus ut iam se sustinēre nōn posset. Hīs rēbus reliquos esse tardiōres 10 vīdit Caesar et nōnnullos dēserto proelio excēdere āc tēla vītāre; hostes autem neque a fronte ex īnferiōre loco subeuntes intermittere et ab utrōque latere īnstāare, et rem esse in angusto, neque ūllum esse subsidium quod submitti posset. Tum vēro scūto ūni mīliti dētracto, 15 quod ipse eo sine scūto vēnerat, in prīmam aciem prōcessit, centuriōnibusque nōminātim appellātis, reliquos cohortātus mīlites sīgna īnferre et manipulos laxāre iūssit, quo facilius gladiis ūti possent. Cūius adventu spe inlāta mīlitibus āc redintegrāto animo paulum hostium impetus 20 tardātus est. Chapter 25 Notes Chapter 25 Exercises

urgeo, premo, 24.

cōnfertus, dēnsus, 23.

sīgnifer, aquilifer.

āmitto, dīmitto, 21.

fere, paene, 19.

cōnfectus, dēfessus, 23.

excēdo, exeo.

subeo, succēdo.

intermitto: dēsino, dēsisto.

īnsto: urgeo, premo, 24.

dētraho, rapio.

laxo, aperio.

īnfero (2): do, adfero.

redintegro, renovo, 23.

A shifting scene. Pull Romans, pull Nervii!

26. Caesar cum septimam legiōnem, quae iūxta cōnstiterat, item urgēri ab hoste vīdisset, tribūnos mīlitum monuit ut paulātim sēse legiōnes coniungerent. Quo facto, cum alius alii subsidium ferret, audācius resistere 5 āc fortius pūgnāre coepērunt. Interim mīlites legiōnum duārum, quae in novissimo āgmine praesidio impedīmentis fuerant, proelio nūntiāto cursu incitāto in summo colle ab hostibus cōnspiciēbantur; et T. Labiēnus castris hostium potītus decimam legiōnem subsidio nostris mīsit. 10 Qui cum quo in loco res esset, quantōque in perīculo castra et legiōnes et imperātor versārētur, cōgnōvissent, nihil ad celeritātem sibi reliqui fēcērunt. Chapter 26 Notes Chapter 26 Exercises

iūxta, prope.

cōnsisto, 6.

urgeo, 25.

paulātim, gradātim.

interim, interea, 12.

cōnspicio, video.

potior, occupo, 7.

versor, sum, 1.

cōgnōsco, reperio, 4.

In the fierce wrestle the brave Nervii go under.

27. Hōrum adventu tanta rērum commūtātio est facta ut nostri, etiam qui vulneribus cōnfecti prōcubuissent, proelium redintegrārent; equites vēro, ut turpitūdinem fugae virtūte dēlērent, omnibus in locis pūgnae se legiōnāriis 5 mīlitibus praeferrent. At hostes etiam in extrēma spe salūtis māximam virtūtem praestitērunt; nam cum prīmi eōrum cecidissent, proximi iacentibus comitibus īnsistēbant atque ex eōrum corporibus pūgnābant; hīs dēiectis et coacervātis cadāveribus, cēteri ut ex tumulo 10 tēla in nostros cōniciēbant et pīla intercepta remittēbant: ut iūdicāri dēbēret nōn nēquīquam tantae virtūtis homines ausos esse trānsīre lātissimum flūmen, ascendere altissimas rīpas, subīre inīquissimum locum; quae facilia ex difficillimis animi māgnitūdo redēgerat. Chapter 27 Notes Chapter 27 Exercises

prōcumbo, prōcido.

turpitūdo: īgnōminia, īnfāmia.

dēleo, exstinguo.

extrēmus, ultimus.

praesto: praebeo, ostento.

iaceo, prōcumbo.

coacervo: congero, cōgo.

cadāver, corpus.

nēquīquam, frūstra.

redigo, facio.

Why slay the poor remnant? Let them live.

28. Hōc proelio facto et prope ad interneciōnem gente āc nōmine Nerviōrum redācto, māiōres nātu, quōs ūna cum pueris mulieribusque in palūdes cōniectos dīxerāmus, cōnsēnsu omnium qui supererant lēgātos ad Caesarem 5 mīsērunt sēque ei dēdidērunt. Postea in commemoranda cīvitātis calamitāte, ex sexcentis ad tres senātōres, ex hominum mīlibus LX vix ad quīngentos qui arma ferre possent, sēse redāctos esse dīxērunt. Quōs Caesar ut in 10 miseros āc supplices ūsus misericordia vidērētur, dīligentissime cōnservāvit suīsque fīnibus atque oppidis ūti iūssit et fīnitimis imperāvit ut ab iniūria et maleficio se suōsque prohibērent. Chapter 28 Notes Chapter 28 Exercises

prope, paene, 19.

internecio, interitus.

redigo, redūco.

puerī, līberi, 13.

cōnicio, dēpōno, 16.

dēdo, permitto, 15.

commemoro, nārro.

fīnitimus, vīcīnus, 2.

The Aduatuci prepare to make a desperate resistance.

29. Aduātuci, qui cum omnibus cōpiis auxilio Nerviis veniēbant, hāc pūgna nūntiāta ex itinere domum revertērunt; cūnctis oppidis castellīsque dēsertis sua omnia in ūnum oppidum ēgregie nātūra mūnītum contulērunt. 5 Quod ex omnibus in circuitu partibus altissimas rūpes dēspectūsque habēbat, sed ūna ex parte lēniter adclīvis aditus relinquēbātur; quem locum duplici altissimo mūro mūnierant; tum māgni ponderis saxa et praeacūtas trabes in mūro conlocābant. Ipsi erant ex Cimbris Teutonīsque 10 prōgnāti, qui, cum iter in prōvinciam nostram atque Ītaliam facerent, custōdiam ex suis āc praesidium sex mīlia hominum relīquērunt. Hi post eōrum obitum multos annos a fīnitimis exagitāti, cōnsēnsu eōrum omnium hunc sibi domicilio locum dēlēgērunt. Chapter 29 Notes Chapter 29 Exercises

revertor, redeo, 10.

cūnctus, omnis.

ēgregie: optime, eximie, 8.

dēspectus, prōspectus.

lēniter, paulātim.

aditus, accessus, 15.

conloco, pōno, 8.

prōgnātus, ortus, 4.

obitus, interitus, 28.

dēligo, ēligo, 17.

From their walls they taunt the Romans.

30. Āc prīmo adventu exercitus nostri crēbras ex oppido excursiōnes faciēbant parvulīsque proeliis cum nostris contendēbant; postea vāllo pedum XII in circuitu XV mīlium crēbrīsque castellis circummūnīti oppido sēse 5 continēbant. Ubi vīneis āctis aggere exstrūcto turrim procul cōnstitui vīdērunt, prīmum inrīdēre ex mūro atque increpitāre vōcibus coepērunt, quod tanta māchinātio ab tanto spatio īnstruerētur: quibusnam manibus aut quibus vīribus praesertim homines tantulae statūrae turrim 10 tanti oneris in mūro sēse conlocāre cōnfīderent? Chapter 30 Notes Chapter 30 Exercises

adventus, accessus, 15.

crēber, frequens, 1.

excursio, ēruptio.

cōnstituo, pōno.

inrīdeo, dērīdeo.

increpito, maledīco.

tantulus, parvulus.

onus, pondus.

But soon they lose confidence and offer to surrender.

31. Ubi vēro turrim movēri et adpropīnquāre moenibus vīdērunt, nova atque inūsitāta specie commōti lēgātos ad Caesarem de pāce mīsērunt, qui ad hunc modum locūti sunt: Aduātuci nōn exīstimant Rōmānos sine ope dīvīna 5 bellum gerere, qui tantae altitūdinis māchinātiōnes tanta celeritāte prōmovēre possint; itaque se suaque omnia eōrum potestāti permittunt. Ūnum petunt: si fōrte Caesar pro sua clēmentia āc mānsuētūdine statuerit Aduātucos esse cōnservandos, ne eos armis dēspoliet. 10 Omnes fere fīnitimi sunt inimīci āc eōrum virtūti invident, a quibus se dēfendere trāditis armis nōn poterunt. Sibi praestet, si in eum cāsum dēdūcantur, quamvis fōrtūnam a populo Rōmāno pati, quam ab inimīcis per cruciātum interfici. Chapter 31 Notes Chapter 31 Exercises

novus, mīrus.

inūsitātus: īnsolitus, novus.

species, facies.

modus, ratio.

ops, auxilium.

permitto, dēdo, 15.

peto, ōro, 13.

mānsuētūdo, lēnitas, 14.

statuo, cōnstituo, 10.

fere, paene, 25.

cāsus, fātum, 22.

dēdūco, redigo, 28.

They must disarm, but are promised protection.

32. Ad haec Caesar respondit: “Magis cōnsuētūdine mea quam merito vestro cīvitātem cōnservābo, si prius quam mūrum aries attigerit, vos dēdideritis: sed dēditiōnis nūlla est condicio nisi armis trāditis. Id quod in 5 Nerviis fēci faciam fīnitimīsque imperābo ne quam iniūriam dēditīciis populi Rōmāni īnferant.” Re nūntiāta ad suos, quae imperārentur facere dīxērunt. Armōrum tanta multitūdo de mūro in fossam quae erat ante oppidum iacta est, ut prope summam mūri aggerisque altitūdinem 10 acervi eōrum adaequārent, et tamen circiter pars tertia, ut postea perspectum est, cēlāta atque in oppido retenta est. Deinde portis patefactis eo die pāce sunt ūsi oppidāni. Chapter 32 Notes Chapter 32 Exercises

prius quam, ante quam.

dēditio, trāditio, 12.

fīnitimus, vīcīnus, 2.

īnfero: fero, facio.

prope, paene, 28.

circiter, ad, 19.

perspicio, intellego.

patefacio, aperio.

A brave dash for freedom, but a terrible fate.

33. Sub vesperum Caesar portas claudi mīlitēsque ex oppido exīre iūssit. Oppidāni cōnsilio ante inito, ut intellēctum est, quod dēditiōne facta nostros praesidia dēductūros aut dēnique indīligentius servātūros crēdiderant, 5 tertia vigilia, qua minime arduus ad nostras mūnītiōnes ascēnsus vidēbātur, omnibus cōpiis repentīno ex oppido ēruptiōnem fēcērunt. Celeriter, ut ante Caesar imperārat, īgnibus sīgnificātiōne facta ex proximis castellis eo concursum est. Ibi pūgnātum est ācriter ab 10 hostibus in extrēma spe salūtis inīquo loco contra eos qui ex vāllo turribusque tēla iacerent, cum in ūna virtūte omnis spes salūtis cōnsisteret. Occīsis ad hominum mīlibus quattuor reliqui in oppidum reiecti sunt. Postrīdie ēius diēi refrāctis portis, cum iam dēfenderet nēmo, 15 atque intrōmīssis mīlitibus nostris sectiōnem ēius oppidi ūniversam Caesar vendidit. Ab iis qui ēmerant capitum numerus ad eum relātus est mīlium quīnquāginta trium. Chapter 33 Notes Chapter 33 Exercises

intellego, perspicio, 32.

dēnique, saltem.

indīligenter, neglegenter.

arduus, difficilis.

repentīnus, subitus.

ēruptio, excursio, 30.

sīgnificātio, sīgnum.

inīquus, incommodus.

ūniversus, tōtus.

refero, renūntio.

All the maritime nations submit to the Romans.

34. Eōdem tempore a P. Crasso, quem cum legiōne ūna mīserat ad Venetos, Unellos, Osismos, Curiosolitas, Esuvios, Aulercos, Rēdones, quae sunt maritimae cīvitātes Ōceanumque attingunt, certior factus est omnes eas 5 cīvitātes in diciōnem potestātemque populi Rōmāni esse redāctas. Chapter 34 Notes Chapter 34 Exercises

attingo, tango.

dicio, imperium.

redigo, pāco.

Gaul lies crushed and bleeding. Rome rejoices and thanks the gods.

35. Hīs rēbus gestis omni Gallia pācāta, tanta hūius belli ad barbaros opīnio perlāta est uti ab iis nātiōnibus quae trāns Rhēnum incolerent mitterentur lēgāti ad Caesarem, qui se obsides datūras, imperāta factūras pollicērentur. 5 Quās lēgātiōnes Caesar, quod in Ītaliam Illyricumque properābat, inita proxima aestāte ad se reverti iūssit. Ipse in Carnūtes, Andes Turonēsque, quae cīvitātes propīnquae hīs locis erant ubi bellum gesserat, legiōnibus in hībernācula dēductis, in Ītaliam profectus 10 est. Ob eāsque res ex litteris Caesaris dies quīndecim supplicātio dēcrēta est, quod ante id tempus accidit nūlli. Chapter 35 Notes Chapter 35 Exercises

pāco, redigo, 34.

opīnio, fāma, 8.

propero, mātūro, 5.

ineo, incipio.

propīnquus: vīcīnus, fīnitimus, 2.

accido, contingo.