LIBER DECIMUS TERTIUS.

ARGUMENTUM.

Hannibal lente ad Tutiam rivum castra refert, ubi muliebrem ignaviam exprobrat militibus suis, qui, nullo vulnere adcepto, imbre ac tempestate perterriti præliis excesserint; 1-18.

Ita sensim restituit ardorem pugnandi, jamque Romam redire parat; 19-29.

At edoctus a Dasio quodam, transfuga Romano, Urbem illam inexpugnabilem esse propter Palladium (cujus historia narratur 35-81), ad lucum Feroniæ pergit ire, et, spoliato ibi templo, divitiis ea tempestate inclito, ad Bruttium usque agrum, ad fretum Rhegiumque agmine progreditur; 30-93.

Interea Q. Fulvius consul Roma redit Capuam, et, copiis suis ad perfidiam Campanorum vindicandam excitatis, turres arietesque cum vineis urbi admovet; 94-110.

Animus suis crescit oblato omine fausto cervæ mille annorum, numinis loco a Campanis cultæ, quæ noctu luporum incursu consternata ex oppido profugit, et a Romanis capta Dianæ inmolatur; 111-137.

Quo facto Fulvius Capuam corona cingit, et obsessis trepidantibus Taurea, longe omnium Campanorum fortissimus eques, provectus ante hostium stationes equo, Claudium Romanum, non inferiorem rei artisque militaris gloria, ad singulare in campo certamen provocat, quo Claudius superior factus refugientem ad urbem Tauream prosequitur, et patenti hostium portæ invectus, per alteram, stupentibus miraculo Campanis, incolumis evadit; 138-178.

Quo virtutis exemplo exstimulati Romani omnes eodem furore Capuam obpugnant, et Fulvius Numitorem, unum e tergeminis, qui variis armis excubias agebant, hasta transfigit; 179-212.

Tum Virrius porta se proripit cum multis civibus, et Veliternum Mariumque Calenus, robustus homo, hunc deinde Scipio, ac Volesus Ascanium obtruncat; 213-248.

Campani tamen, qui in castra hostium inruperant, refugiunt in urbem et portas claudunt, quorum claustra et obices Romani moliuntur; 249-257.

Tandem obsessi, gemitu parentum exterriti, consilia deditionis agitant, quæ Virrius, defectionis a Romanis auctor, inpedire conatur; 258-269.

At postquam surdas pulsavit aures, qui perfidiæ scelerumque sibi conscii a Furiis agitantur, eum sequuntur domum, ubi epulati cum illo venenum omnes sumunt, et se invicem complexi eodem rogo cremantur; 270-298.

Postero die Campani, ubi jam Milonem in murum evasisse vident, portas aperiunt, et lacrimis precibusque misericordiam Romanorum inplorant; 299-313.

Horum exercitus ira incensus jam urbis evertendæ signum exspectat: sed quo minus ea diruatur inpedit religio et Jupiter ipse, cujus jussu Pan animos victorum mitigat; 314-350.

Templa tamen domusque, pretiosa supellectile ornatæ, diripiuntur; Milo corona murali donatur; omnes, quorum de sententia maxime descitum ab Romanis constabat, securi percutiuntur; et Taurea, per pectus gladio transfixus, ante pedes Fulvii moribundus procumbit; 351-380.

Per idem tempus Cn. et P. Scipiones in Hispania pereunt: quo tristi nuntio adcepto Scipio juvenis, qui tum Puteolis commorabatur, dolore confectus inferos adire in animum inducit, ut ibi parentis patruique umbras conveniat; 381-396.

Itaque ad vicinas Averni fauces antrumque tendit Cumanum, ubi Autonoes sacerdotis monitu sacris rite factis manes evocat; 397-444.

Quo facto primum ei obviam procedit, ne cruore quidem gustato, umbra Appii Claudii consulis, ad Capuam ex vulnere mortui, qui ab eo petit, ut cadaver suum non in patriam ad majorum sepulcra deportandum, sed quam primum terræ mandandum curet, quod Scipio promittit; 445-487.

Mox adventat umbra Sibyllæ Cumanæ, quæ hausto victimarum sanguine futura juveni exponit fata (488-515), et vastam Orci voraginem (516-530), decem ejus portas vel septa (531-561), fluvios inferorum (562-578), monstra eorum (579-594), taxum ingentem, bubonum, strigum, Harpyiarumque sedem (595-600), Plutonem, jus dicentem de regibus (601-612), et varias umbras ostendit; 613 sqq. Primum adcedit Pomponia mater, quæ ex Jove, in anguem converso, se peperisse filium, et in puerperio mortuam esse docet; 613-649.

Ei subcedunt pater patruasque, qui res a se in Hispania gestas extremaque fata memorant, et læti audiunt, in suum honorem cenotaphia in campo Martio exstructa, resque perditas in Hispania a Marcio restitutas esse; 650-704.

Deinde Scipioni, a Sibylla monstrantur Æmilius Paulus, Flaminius, Gracchus, Servilius (705-718), Brutus, Camillus, Curius, Pyrrhus (719-728), Lutatius, Hamilcar, qui valde lætatur de bello, quod a filio suo feliciter cum Romanis geri comperit (729-751); Decemviri, Alexander M. qui ad res audacter fortiterque gerendas juvenem exhortatur (752-775); Crœsus, Homerus, quem multæ sequuntur mirantes animæ (776-797), Achilles, Hector, Ajax, Nestor, Atrides, Ulysses, Castor (798-805); tum et feminæ, tam gloria ac virtutibus, quam flagitiis nobilitatæ, Lavinia, Hersilia, Carmentis, Tanaquil, Lucretia, Virginia, Clœlia, Tullia, Tarpeia et virgo Vestalis, incestus damnata (806-849); postremo manes Marii, Sullæ, Pompeii ac Cæsaris, ex inferis ad superos mox prodituri; 850-867.

Quas umbras ubi Scipio vel vidit, vel adloquutus est, ultima Hannibalis fata ei sciscitanti Sibylla prædicit; 868-893.

Inde vates ad suam in inferis sedem, juvenis vero lætus ad socios portumque redit; 894, 895.

Segne iter emenso vix dum Tarpeia videri

Culmina desierant, torvos quum versus ad Urbem

Ductor Agenoreus vultus remeare parabat.

Castra locat, nulla lædens ubi gramina ripa

5

Tutia deducit tenuem sine nomine rivum,

Et tacite Tuscis inglorius adfluit undis.

Hic modo primores socium, modo jussa deorum,

Nunc sese increpitat: «Dic o, cui Lydia cæde

Creverunt stagna, et concussa est Daunia tellus

10

Armorum tonitru, quas exanimatus in oras

Signa refers? qui mucro tuum, quæ lancea tandem

Intravit pectus? si nunc exsisteret alma

Carthago ante oculos, turrita celsa figura,

Quas abitus, miles, caussas, inlæse, dedisses?

15

«Imbres, o patria, et mixtos cum grandine nimbos

Et tonitrus fugio.» Procul hanc expellite gentis

Femineam Tyriæ labem, nisi luce serena

Nescire ac liquida Mavortem agitare sub æthra.»

Terror adhuc inerat Superum, ac redolentia in armis

20

Fulmina, et ante oculos irati pugna Tonantis.

Parendi tamen, et cuicumque incumbere jusso

Durabat vigor, ac, sensim diffusus ad aures,

Signa reportandi crescebat in agmine fervor.

Sic, ubi perrupit stagnantem calculus undam,

25

Exiguos format per prima volumina gyros,

Mox, tremulum vibrans motu gliscente liquorem,

Multiplicat crebros sinuati gurgitis orbes;

Donec postremo laxatis circulus oris

Contingat geminas patulo curvamine ripas.

30

At contra Argyripæ pravum decus (inclita namque

Semina ab Œnea ductoris stirpe trahebat

Ætoli), Dasio fuit haud ignobile nomen,

Lætus opum, sed clauda fides, seseque calenti

Addiderat Pœno, Latiæ diffisus habenæ.

35

Is, volvens veterum memorata antiqua parentum,

«Longo, miles, ait, quateret quum Teucria bello

Pergama, et ad muros staret sine sanguine Mavors,

Sollicitis Calchas (nam sic fortissimus heros

Poscenti socero sæpe inter pocula Dauno

40

Narrabat memori Diomedes condita mente),

Sed Calchas Danais, nisi clausum e sedibus arcis

Armisonæ curent simulacrum avellere Divæ,

Non unquam adfirmat Therapnæis Ilion armis

Cessurum, aut Ledæ rediturum nomen Amyclas.

45

Quippe deis visum, ne cui perrumpere detur,

Effigies ea quas unquam possederit, urbes.

«Tum meus adjuncto monstratam evasit in arcem

Tydides Ithaco, et, dextra molitus in ipso

Custodes aditu templi, cæleste reportat

50

Palladium, ac nostris aperit mala Pergama fatis.

Nam postquam Œnotris fundavit finibus urbem,

Æger delicti, Phrygium placare colendo

Numen, et Iliacos parat exorare Penates.

Ingens jam templum celsa surgebat in arce,

55

Laomedonteæ sedes ingrata Minervæ:

Quum medios inter somnos altamque quietem,

Nec celata deam, et minitans Tritonia virgo:

«Non hæc, Tydide, tantæ pro laudis honore

«Digna paras, non Garganus, nec Daunia tellus

60

«Debentur nobis: quære in Laurentibus arvis,

«Qui nunc prima locant melioris mœnia Trojæ.

«Huc vittas castumque refer penetrale parentum.»

Quîs trepidus monitis Saturnia regna capessit.

«Jam Phryx condebat Lavinia Pergama victor,

65

Armaque Laurenti figebat Troia luco.

Verum ubi Tyrrheni perventum ad fluminis undas,

Castraque Tydides posuit fulgentia ripa,

Priamidæ intremuere metu: tum, pignora pacis

Prætendens dextra ramum canentis olivæ.

70

Sic orsus Dauni gener inter murmura Teucrum:

«Pone, Anchisiade, memores irasque metusque;

«Quidquid ad Idæos Xanthum Simoentaque nobis

«Sanguine sudatum Scææque ad limina portæ,

«Haud nostrum est: egere dei duræque sorores.

75

«Nunc, age, quod superest, cur non melioribus, ævi,

«Ducimus auspiciis? dextras jungamus inermes.

«Fœderis, en, hæc testis erit.» Veniamque precatus

Trojanam ostentat trepidis de puppe Minervam.

Hæc ausos Celtas inrumpere mœnia Romæ

80

Conripuit leto; neque tot de millibus unum

Ingentis populi patrias dimisit ad aras.»

His fractus ductor convelli signa maniplis

Optato lætis abitu jubet: itur in agros,

Dives ubi ante omnes colitur Feronia luco,

85

Et sacer humectat fluvialia rura Capenas.

Fama est, intactas longævi ab origine fani

Crevisse, in medium congestis undique donis,

Inmensum per tempus opes, lustrisque relictum

Innumeris aurum, solo servante pavore.

90

Hac avidas mentes et barbara corda rapina

Polluit, atque armat contemtu pectora divum.

Avia tunc longinqua placent, quæ sulcat aratro

Ad freta porrectis Trinacria Bruttius arvis.

Dum Libys haud lætus Rhegina ad litora tendit,

95

Victor, submoto patriis a finibus hoste,

Fulvius infaustam Campana ad mœnia clausis

Portabat famam, miserisque extrema movebat.

Tum prensans passim, cuicumque est nomen in armis:

«Dedecus hoc defende manu! cur perfida, et urbi

100

Altera Carthago nostræ, post fœdera rupta,

Et missum ad portas Pœnum, post jura petita

Consulis alterni, stat adhuc? et turribus altis

Hannibalem ac libycas exspectat lenta cohortes?»

Miscebat dictis facta, et nunc robore celsas

105

Educi turres, quîs vinceret ardua muri,

Cogebat, nunc conjunctas adstringere nodis

Instabat ferroque trabes, quo frangeret altos

Portarum postes, quateretque morantia claustra.

Hic latera intextus stellatis axibus agger,

110

Hic gravida armato surgebat vinea dorso.

At postquam properata satis, quæ commonet usus,

Dat signum, atque alacer scalis transcendere muros

Imperat, ac sævis urbem terroribus inplet,

Quum subito dextrum obfulsit conatibus omen.

115

Cerva fuit, raro terris spectata colore,

Quæ candore nivem, candore anteiret olores.

Hanc agreste Capys donum, quum mœnia sulco

Signaret, grato parvæ mollitus amore,

Nutrierat, sensusque hominis donarat alendo.

120

Inde exuta feram, docilisque adcedere mensis,

Atque ultro blanda adtactu gaudebat herili.

Aurato matres adsuetæ pectine mitem

Comere, et humenti fluvio revocare colorem.

Numen erat jam cerva loci; famulamque Dianæ

125

Credebant, ac tura deum de more dabantur.

Hæc, ævi vitæque tenax, felixque senectam

Mille indefessos viridem duxisse per annos,

Seclorum numero Trojanis condita tecta

Æquabat: sed enim longo nox venerat ævo.

130

Nam, subito incursu sævorum agitata luporum,

Qui noctis tenebris urbem (miserabile bello

Prodigium) intrarant, primos ad luminis ortus

Extulerat sese portis, pavidaque petebat

Consternata fuga positos ad mœnia campos.

135

Exceptam læto juvenum certamine ductor

Mactat, Diva, tibi, tibi enim hæc gratissima sacra,

Fulvius, atque adsis orat, Latonia, cœptis.

Inde, alacer fidensque Dea, circumdata clausis

Arma movet, quaque obliquo curvantur in orbem

140

Mœnia flexa sinu, spissa vallata corona

Adligat, et telis in morem indaginis ambit.

Dum pavitant, spumantis equi fera corda fatigans,

Evehitur porta sublimis Taurea cristis

Bellator, cui Sidonius superare lacerto

145

Ductor et Autololas dabat et Maurusia tela.

Is, trepido ac lituum tinnitu stare neganti

Imperitans violenter equo, postquam auribus hostis

Vicinum sese videt, et clamore propinquo,

«Claudius huic, inquit (præstabat Claudius arte

150

Bellandi, et merita mille inter prælia fama),

Huic, inquit, solum, si qua est fiducia dextræ,

Det sese campo, atque ineat certamina mecum.»

Una mora Æneadæ, postquam vox adtigit aures,

Dum daret auspicium jusque in certamina ductor.

155

Prævetitum namque et capital, committere Martem,

Sponte viris. Erumpit ovans, ut Fulvius arma

Imperio solvit, patulumque invectus in æquor

Erigit undantem glomerato pulvere nubem.

Indignatus opem amenti, socioque juvare

160

Expulsum nodo jaculum, atque arcessere vires,

Taurea vibrabat nudis conatibus hastam.

Inde, ruens ira, telum contorquet in auras.

At non idem animus Rutulo: speculatur, et omni

Corpore perlustrat, qua sit certissima ferro

165

In vulnus via: nunc vibrat, nunc comprimit hastam,

Mentiturque minas: mediam tunc transiit ictu

Parmam, sed grato fraudata est sanguine cuspis.

Tum strictum propere vagina detegit ensem.

Et jam ferrata rapiebat calce volantem

170

Taurea cornipedem, fugiens minitantia fata.

Nec Rutulus levior cedentis perdere terga:

Nam profugo rapidus fusis instabat habenis.

Utque metus victum, sic ira et gloria portis

Victorem inmisit, meritique cupido cruoris.

175

Ac dum vix oculis, vix credunt mentibus, hostem

Confisum nullo comitante inrumpere tectis,

Per mediam propere trepidantum interritus urbem

Egit equum, adversaque evasit ad agmina porta.

Hinc ardore pari nisuque incurrere muris

180

Ignescunt animi, penetrataque tecta subire.

Tela simul flammæque micant: tunc saxeus imber

Ingruit, et summis adscendunt turribus hastæ.

Nec pronum audenti virtutem excellere cuiquam:

Æquarunt iræ dextras: dictæa per auras

185

Tranat, et in medium perlabitur urbis arundo.

Lætatur non hortandi, non plura monendi

Fulvius esse locum; rapiunt sibi quisque laborem.

Quos ubi tam erectos animi videt, et superesse

Fortunæ sibi quemque ducem, ruit impete vasto

190

Ad portam, magnæque optat discrimina famæ.

Tres claustra æquævo servabant corpore fratres,

Quîs delecta manus centeni cuique ferebant

Excubias, unaque locum statione tenebant.

Forma ex his Numitor, cursu plantaque volucri

195

Præstabat Laurens, membrorum mole Laburnus.

Sed non una viris tela: hic mirabilis arcu;

Ille hastam quatere, ac medicatæ cuspidis ictu

Prælia moliri, et nudo non credere ferro;

Tertius aptabat flammis ac sulfure tædas.

200

Qualis Atlantiaco memoratur litore quondam

Monstrum Geryones inmane tricorporis iræ,

Cui tres in pugnam dextræ varia arma gerebant;

Una ignes sævos, ast altera pone sagittas

Fundebat, validam torquebat tertia cornum,

205

Atque uno diversa dabat tria vulnera nisu.

Hos ubi non æquis variantes prælia consul

Conspexit telis, et portæ limina circum

Stragem, ac perfusos subeuntum sanguine postes,

Concitat intortam furiatis viribus hastam.

210

Letum triste ferens auras secat Itala taxus,

Et, qua nudarat, dum fundit spicula ab alto,

Arcum protendens, Numitor latus, ilia transit.

At, non obsepto contentus limine Martem

Exercere levis bello, sed turbidus ausi,

215

Virrius incauto fervore eruperat amens

Reclusa in campum porta, miseramque furori

Vincentum obtulerat pubem: ruit obvia in arma

Scipio, et oblatum metit insatiabilis agmen.

Tifata umbrifero generatum monte Calenum

220

Nutrierant, audere trucem; nec corpore magno

Mens erat inferior: subsidere sæpe leonem,

Nudus inire caput pugnas, certare juvenco,

Atque obliqua trucis deducere cornua tauri

Adsuerat, crudoque aliqua se adtollere facto.

225

Is, dum præcipites expellit Virrius urbe,

Seu spreto, seu ne fieret mora, nudus in æquor

Thorace exierat, leviorque premebat anhelos

Pondere loricæ, et palantes victor agebat.

Jamque Veliternum media transegerat alvo,

230

Jam, solitum æquali ludo committere equestres

Scipiadæ pugnas, Marium tellure revulso

Perculerat saxo: miser inplorabat amicum

Cum gemitu exspirans, scopulusque premebat hiantem:

Sed, validas sævo vires duplicante dolore,

235

Effudit lacrimas pariter cornumque sonantem

Scipio, solamen properans optabile in armis

Hostem prostrato morientem ostendere amico:

Tranavit, liquidas volucris ceu scinderet auras,

Hasta viri pectus, rupitque inmania membra;

240

Quanta est vis agili per cærula summa liburnæ,

Quæ, pariter quoties revocatæ ad pectora tonsæ

Percussere fretum, ventis fugit ocior, et se,

Quam longa est, uno remorum præterit ictu.

Ascanium Volesus, projectis ocius armis,

245

Quo levior peteret muros, per aperta volantem

Adsequitur planta: dejectum protinus ense

Ante pedes domini jacuit caput; ipse sequutus

Conruit ulterior procursus impete truncus.

Nec spes obsessis ultra reserata tueri

250

Mœnia; convertunt gressus, recipique precantes

Infandum! excludunt socios: tum cardine verso

Obnixi torquent obices, munimina sera.

Acrius hoc instant Itali, clausosque fatigant.

Et, ni cæca sinu terras nox conderet atro,

255

Perfractæ rabido patuissent milite portæ.

Sed non in requiem pariter cessere tenebræ.

Hinc sopor inpavidus, qualem victoria movit:

At Capua, aut mæstis ululantum flebile matrum

Questibus, aut gemitu trepidantum exterrita patrum,

260

Tormentis finem metamque laboribus orat.

Mussat perfidiæ ductorque caputque Senatus.

Virrius, a Pœno nullam docet esse salutem,

Vociferans, pulsis vivendi e pectore curis;

«Speravi sceptra Ausoniæ, pepigique, sub armis

265

Si dexter Pœnis Deus et Fortuna fuisset,

Ut Capuam Iliaci migrarent regna Quirini:

Qui quaterent muros Tarpeiaque mœnia, misi:

Nec mihi poscendi vigor abfuit, alter ut æquos

Portaret fasces nostro de nomine consul.

270

Hactenus est vixisse satis, dum copia noctis.

Cui cordi comes æterna est Acherontis ad undam

Libertas, petat ille meas mensasque dapesque;

Et, victus mentem fuso per membra Lyæo,

Sopitoque necis morsu, medicamina cladis

275

Hauriat, ac placidis exarmet fata venenis.»

Hæc ait, et turba repetit comitante penates.

Ædibus in mediis consurgens ilice multa

Exstruitur rogus, hospitium commune peremtis.

Nec vulgum cessat furiare dolorque pavorque.

280

Nunc menti seræ Decius redit, et bona virtus

Exsilio punita truci: despectat ab alto

Sacra Fides, agitatque virum fallacia corda.

Vox occulta subit, passim diffusa per auras:

«Fœdera, mortales, ne sævo rumpite ferro:

285

Sed castam servate Fidem; fulgentibus ostro

Hæc potior regnis: dubio qui frangere rerum

Gaudebit pacta, ac tenues spes linquet amici,

Non illi domus, aut conjux, aut vita manebit

Unquam expers luctus lacrimæque; aget, æquore semper

290

Ac tellure premens, aget ægrum nocte dieque

Despecta ac violata Fides.» Adit omnia jamque

Concilia, ac mensas contingit, et, abdita nube,

Adcumbitque toris, epulaturque inproba Erinnys.

Ipsa etiam Stygio spumantia pocula tabo

295

Porrigit, et large pœnas letumque ministrat.

Virrius interea, dum dat penetrare medullas

Exitio, adscenditque pyram, atque amplexibus hæret

Jungentum fata, et subici jubet ocius ignes.

Stringebant tenebræ metas, victorque ruebat.

300

Jamque superstantem muro, sociosque Milonem

Voce adtollentem pubes campana videbat.

Pandunt adtoniti portas, trepidoque capessunt

Castra inimica gradu, quîs leto avertere pœnas

Defuerant animi: patet urbs, confessa furorem,

305

Et reserat Tyrio maculatas hospite sedes.

Matronæ puerique ruunt, mæstumque Senatus

Concilium, nullique hominum lacrimabile vulgus.

Stabant innixi pilis exercitus omnis,

Spectabantque viros et læta et tristia ferre

310

Indociles, nunc propexis in pectora barbis

Verrere humum, nunc fœdantes in pulvere crinem

Canentem, et turpi lacrima precibusque pudendis

Femineum tenues ululatum fundere in auras.

Atque ea dum miles miratur inertia facta,

315

Exspectatque ferox sternendi mœnia signum,

Ecce repens tacito percurrit pectora sensu

Relligio, et sævas componit numine mentes;

Ne flammam tædasque velint, ne templa sub uno

In cinerem traxisse rogo: subit intima corda,

320

Perlabens sensim, mitis Deus: ille superbæ

Fundamenta Capyn posuisse antiquitus urbi,

Non cuiquam visus, passim monet: ille refusis

In spatium inmensum campis habitanda relinqui

Utile tecta docet: paullatim atrocibus iræ

325

Languescunt animis, et vis mollita senescit.

Pan Jove missus erat, servari tecta volente

Troia, pendenti similis Pari semper, et imo

Vix ulla inscribens terræ vestigia cornu.

Dextera lascivit cæsa Tegeatide capra

330

Verbera læta movens festa per compita cauda.

Cingit acuta comas, et opacat tempora, pinus,

Ac parva erumpunt rubicunda cornua fronte:

Stant aures, imoque cadit barba hispida mento.

Pastorale deo baculum, pellisque sinistrum

335

Velat grata latus teneræ de corpore damæ.

Nulla in præruptum tam prona et inhospita cautes,

In qua non, librans corpus, similisque volanti

Cornipedem tulerit præcisa per avia plantam.

Interdum inflexus, medio nascentia tergo

340

Respicit adridens hirtæ ludibria caudæ.

Obtendensque manum solem infervescere fronti

Arcet, et umbrato perlustrat pascua visu.

Hic, postquam mandata dei perfecta, malamque

Sedavit rabiem, et permulsit corda furentum,

345

Arcadiæ volucris saltus et amata revisit

Mænala; ubi argutis longe de vertice sacro

Dulce sonat calamis, ducit stabula omnia cantu.

At legio Ausonidum, flammas ductore jubente

Arceri portis, stantesque relinquere muros,

350

(Mite decus mentis) condunt ensesque facesque.

Multa deum templis domibusque nitentibus auro

Egeritur præda, et victus alimenta superbi,

Quisque bonis periere, virum de corpore vestes

Femineæ, mensæque alia tellure petitæ,

355

Poculaque Eoa luxum inritantia gemma.

Nec modus argento, cælataque pondera facti

Tantum epulis auri; tum passim corpora longo

Ordine captiva, et domibus depromta talenta,

Pascere longinquum non deficientia bellum,

360

Inmensique greges famulæ ad convivia turbæ.

Fulvius, ut finem spoliandis ædibus, ære

Belligero revocante, dedit, sublimis ab alto

Subgestu, magnis fautor non futilis ausis:

«Lanuvio generate, inquit, quem Sospita Juno

365

Dat nobis, Milo, Gradivi cape victor honorem,

Tempora murali cinctus turrita corona.»

Tum sontes procerum meritosque piacula prima

Adciit, et justa punit commissa securi.

Hic atrox virtus (nec enim obculuisse probarim

370

Spectatum vel in hoste decus) clamore feroci,

Taurea, «Tune, inquit, ferro spoliabis inultus

Te majorem animam? et jusso lictore recisa

Ignavos cadet ante pedes fortissima cervix?

Haud unquam hos vobis dederit Deus.» Inde, minaci

375

Obtutu torvum contra et furiale renidens,

Bellatorem alacer per pectora transigit ensem.

Cui ductor: «Patriam moriens comitare cadentem.

Qui nobis animus, quæ dextera, quidve viritim

Decernet Mavors: tibi, si rebare pudendum

380

Jussa pati, licuit pugnanti obcumbere letum.»

Dum Capua infaustam luit haud sine sanguine culpam,

Interea geminos terra crudelis Hibera

Fortuna abstulerat, permiscens tristia lætis,

Scipiadas, magnumque decus, magnumque dolorem.

385

Forte Dicarchea juvenis dum sedit in urbe

Scipio, post belli repetens extrema penates,

Huc tristis lacrimas et funera acerba suorum

Fama tulit: duris quamquam non cedere suetus,

Pulsato lacerat violenter pectore amictus.

390

Non comites tenuisse valent, non ullus honorum

Militiæve pudor: pietas irata sinistris

Cælicolis furit, atque odit solatia luctus:

Jamque dies, iterumque dies absumta querelis.

Versatur species ante ora oculosque parentum.

395

Ergo excire parat manes animasque suorum,

Adloquioque virum tantos mulcere dolores.

Hortatur vicina palus, ubi signat Averni

Squalentem introitum stagnans Acherusius humor.

Noscere venturos agitat mens protinus annos.

400

Sic ad Cymæam, quæ tum sub nomine Phœbi

Autonoe tripodas sacros antrurnque tenebat,

Fert gressus juvenis, consultaque pectoris ægri

Pandit, et adspectus orat contingere patrum.

Nec cunctata diu vates, «Mactare repostis

405

Mos umbris, inquit, consueta piacula nigras

Sub lucem pecudes, reclusæque abdere terræ

Manantem jugulis spirantum cæde cruorem.

Tunc populos tibi regna suos pallentia mittent.

Cetera, quæ poscis, majori vate canentur.

410

Namque tibi Elysio repetita oracula campo

Eliciam, veterisque dabo inter sacra Sibyllæ

Cernere fatidicam Phœbei pectoris umbram.

Vade, age, et, a medio quum se nox humida cursu

Flexerit, ad fauces vicini castus Averni

415

Duc prædicta sacris duro placamina Diti.

Mella simul tecum et puri fer dona Lyæi.»

Hoc alacer monitu, et promissæ nomine vatis,

Adparat occulto monstrata piacula cœpto.

Inde, ubi nox jussam procedens contigit horam,

420

Et spatia æquarunt tenebras transacta futuras,

Consurgit stratis, pergitque ad turbida portæ

Ostia Tartareæ; penitus quîs abdita vates

Promissa inplerat, Stygioque sedebat in antro.

Tum, qua se primum rupta tellure recludit

425

Invisus cælo specus, atque eructat acerbam

Cocyti laxo suspirans ore paludem,

Inducit juvenem, ferroque cavare refossam

Ocius urguet humum, atque, arcanum murmur anhelans,

Ordine mactari pecudes jubet: ater operto

430

Ante omnes taurus Regi, tum proxima Divæ

Cæditur Hennææ casta cervice juvenca.

Inde tibi, Alecto, tibi, nunquam læta Megæra,

Corpora lanigerum procumbunt lecta bidentum.

Fundunt mella super Bacchique et lactis honorem.

435

«Sta, juvenis, faciemque, Erebo quæ surgit ab omni,

Exclamat vates, patere: adcedentia cerno

Tartara, et ante oculos adsistere tertia regna.

Ecce ruunt variæ species, et quidquid ab imo

Natum hominum exstinctumque chao est.» Jam cuncta videbat,

440

Cyclopas, Scyllamque, et pastos membra virorum

Odrysiæ telluris equos. «Contende tueri,

Eductumque tene vagina interritus ensem.

Quæcumque ante animæ tendent potare cruorem,

Dissice, dum castæ procedat imago Sibyllæ.

445

Interea cerne, ut gressus inhumata citatos

Fert umbra, et properat tecum conjungere dicta:

Cui datur ante atros absumti corporis ignes,

Sanguine non tacto, solitas effundere voces.»

Adspicit, et subito turbatus Scipio visu:

450

«Quinam te, qui casus, ait, dux maxime, fessæ

Eripuit patriæ; quum tales horrida poscant

Bella viros? nec enim dextra concesserit ulli

Appius, aut astu: decimum lux retulit ortum,

Ut te, quum Capua remearem, vulnera vidi

455

Mulcentem, hoc uno mæstum, quod adire nequires

Saucius ad muros, et Martis honore careres.»

Contra quæ ductor: «Fesso mihi proxima tandem

Lux gratos Phaethontis equos avertit, et atris

Æternum demisit aquis: sed lenta meorum,

460

Dum vanos ritus, cura, et sollemnia vulgi

Exsequitur, cessat flammis inponere corpus,

Ut portet tumulis per longum membra paternis.

Quod te per nostri Martis precor æmula facta,

Arce, quæ putris artus, medicamina, servant,

465

Daque vago portas quamprimum Acherontis adire.»

Tum juvenis: «Gens o veteris pulcherrima Clausi,

Haud ulla ante tuam, quamquam non parva fatigent,

Curarum prior exstiterit: namque ista per omnes

Discrimen servat populos, variatque jacentum

470

Exsequias tumuli et cinerum sententia discors.

Tellure (ut perhibent) is mos antiquus Hibera,

Exanima obscœnis consumit corpora vultur.

Regia quum lucem posuerunt membra, probatum est

Hyrcanis adhibere canes. Ægyptia tellus

475

Claudit odorato post funus stantia saxo

Corpora, et a mensis exsanguem haud separat umbram.

Exhausto instituit Pontus vacuare cerebro

Ora virum, et longum medicata reponit in ævum.

Quid, qui reclusa nudos Garamantes arena

480

Infodiunt? quid, qui sævo sepelire profundo

Exanimos mandant Libycis Nasamones in oris?

At Celtæ vacui capitis circumdare gaudent

Ossa (nefas) auro, ac mensis ea pocula servant.

Cecropidæ ob patriam Mavortis sorte peremtos

485

Decrevere simul communibus urere flammis.

At gente in Scythica subfixa cadavera truncis

Lenta dies sepelit, putri liquentia tabo.»

Talia dum memorant, umbra veniente Sibyllæ,

Autonoe, «Finem hic, inquit, sermonibus adde

490

Alternis! hæc, hæc veri fecunda sacerdos,

Cui tantum patuit rerum, quantum ipse negarit

Plus novisse Deus: me jam comitante tuorum

Tempus abire globo, et pecudes inponere flammis.»

At gravida arcanis Cymes anus adtigit ore

495

Postquam sacrificum, delibavitque cruorem,

In decus egregiæ vultus intenta juventæ,

«Ætherea fruerer quum luce, haud segniter, inquit,

Cymæo populis vox nostra sonabat in antro.

Tunc te permixtum seclis rebusque futuris

500

Æneadum cecini. Sed non sat digna mearum

Cura tuis vocum: nec enim conquirere dicta,

Aut servare fuit proavis sollertia vestris.

Verum age, disce, puer, (quando cognoscere cordi est)

Jam tua, deque tuis pendentia Dardana fatis.

505

Namque tibi cerno properatum oracula vitæ

Hinc petere, et patrios visu contingere manes.

Armifero victor patrem ulcisceris Hibero,

Creditus ante annos Marti, ferroque resolves

Gaudia Pœnorum, et missum lætabere bello

510

Omen, Hiberiacis victa Carthagine terris.

Majus ad imperium post hæc capiere, nec ante

Jupiter absistet cura, quam cuncta fugarit

In Libyam bella, et vincendum duxerit ipse

Sidonium tibi rectorem: pudet urbis iniquæ,

515

Quod post hæc decus hoc patriaque domoque carebit.»

Sic vates, gressumque lacus vertebat ad atros.

Tum juvenis, «Quæcumque datur sors durior ævi,

Obnitemur, ait: culpa modo pectora cessent.

Sed, te oro, (quando vitæ tibi causa labores

520

Humanos juvisse fuit) siste, inclita virgo,

Paullisper gressum, et nobis manesque silentum

Enumera, Stygiæque aperi formidinis aulam.»

Adnuit illa quidem; sed, «Non optanda recludis

Regna, ait: hic tenebras habitant, volitantque per umbras

525

Innumeri quondam populi: domus omnibus una.

In medio vastum late se tendit inane;

Huc, quidquid terræ, quidquid freta, et igneus aer

Nutrivit primo mundi genitalis ab ævo,

(Mors communis agit) descendunt cuncta: capitque

530

Campus iners, quantum interiit, restatque futurum.

«Cingunt regna decem portæ; quarum una receptat

Belligeros, dura Gradivi sorte creatos.

«Altera, qui leges posuere atque inclita jura

Gentibus, et primas fundarunt mœnibus urbes.

535

«Tertia ruricolas Cereris, justissima turba

Quæ venit ad manes, et fraudum inlæsa veneno.

«Exin, qui lætas artes vitæque colendæ

Invenere viam, nec dedignanda parenti

Carmina fuderunt Phœbo, sua limina servant.

540

«Proxima, quos venti sævæque hausere procellæ,

Naufraga porta rapit; sic illam nomine dicunt.

«Finitima huic, noxa gravido et peccasse fatenti,

Vasta patet populo: pœnas Rhadamanthus in ipso

Expetit introitu, mortemque exercet inanem.

545

«Septima femineis reseratur porta catervis,

Liventes ubi casta fovet Proserpina lucos.

Infantum hinc gregibus, versasque ad funera tædas

Passis virginibus, turbæque in limine lucis

Est iter exstinctæ, et vagitu janua nota.

550

«Tum, seducta loco, et laxata lucida nocte,

Claustra nitent, quæ secreti per limitis umbram

Elysios ducunt campos: hic turba piorum,

Nec Stygio in regno, cæli nec posta sub axe:

Verum, ultra Oceanum sacro contermina fonti,

555

Lethæos potat latices, oblivia mentis.

«Extrema hinc, auro fulgens, jam lucis honorem

Sentit, et admoto splendet ceu sidere lunæ.

Hac animæ cælum repetunt; ac, mille peractis,

Oblitæ Ditem redeunt in corpora, lustris.

560

Has passim nigrum pandens Mors lurida rictum

Itque reditque vias, et portis omnibus errat.

«Tum jacet in spatium sine corpore pigra vorago,

Limosique lacus: late exundantibus urit

Ripas sævus aquis Phlegethon, et, turbine anhelo

565

Flammarum resonans, saxosa incendia torquet.

Parte alia torrens Cocytos sanguinis atri

Vorticibus furit, et spumanti gurgite fertur.

At, magnis semper Divis regique Deorum

Jurari dignata palus, picis horrida rivo,

570

Fumiferum volvit Styx inter sulfura limum.

Tristior his Acheron sanie crassoque veneno

Æstuat, et, gelidam eructans cum murmure arenam,

Descendit nigra lentus per stagna palude.

Hanc potat saniem non uno Cerberus ore.

575

Hæc et Tisiphones sunt pocula, et atra Megæra

Hinc sitit, ac nullo rabies restinguitur haustu.

Ultimus erumpit lacrimarum fontibus amnis

Ante aulam, atque aditus, et inexorabile limen.

«Quanta cohors, omni stabulante per atria monstro,

580

Excubat, et manes permixto murmure terret!

Luctus edax, Maciesque malis comes addita Morbis,

Et Mæror pastus fletu, et sine sanguine Pallor,

Curæque, Insidiæque, atque hinc queribunda Senectus,

Hinc angens utraque manu sua guttura Livor,

585

Et deforme malum ac sceleri proclivis Egestas,

Errorque infido gressu, et Discordia gaudens

Permiscere fretum cælo: sed et ostia Ditis

Centenis suetus Briareus recludere palmis,

Et Sphinx, virgineos rictus infecta cruore,

590

Scyllaque, Centaurique truces, umbræque Gigantum.

Cerberus hic ruptis peragrat quum Tartara vinclis,

Non ipsa Alecto, nec feta furore Megæra

Audet adire ferum, dum fractis mille catenis

Viperea latrans circumligat ilia cauda.

595

«Dextra vasta comas nemorosaque brachia fundit

Taxus, Cocyti rigua frondosior unda.

Hic diræ volucres, pastusque cadavere vultur,

Et multus bubo, ac sparsis strix sanguine pennis,

Harpyiæque fovent nidos, atque omnibus hærent

600

Condensæ foliis: sævit stridoribus arbor.

«Has inter formas conjux Junonis Avernæ,

Subgestu residens, cognoscit crimina regum.

Stant vincti, seroque piget sub judice culpæ:

Circumerrant Furiæ, Pœnarumque omnis imago.

605

Quam vellent numquam sceptris fulsisse superbis!

Insultant duro imperio non digna nec æqua

Ad superos passi manes: quæque ante profari

Non licitum vivis, tandem permissa queruntur.

Tunc alius sævis religatur rupe catenis:

610

Ast alius subigit saxum contra ardua montis:

Vipereo domat hunc æterna Megæra flagello.

Talia letiferis restant patienda tyrannis.

«Sed te maternos tempus cognoscere vultus,

Cujus prima venit non tardis passibus umbra.

615

Adstabat fecunda Jovis Pomponia furto.

Namque, ubi cognovit Latio surgentia bella

Pœnorum, Venus, insidias anteire laborans

Junonis, fusa sensim per pectora patrem

Implicuit flamma: quæ ni provisa fuissent,

620

Sidonia Iliacas nunc virgo adcenderet aras.»

Ergo ubi gustatus cruor, admonuitque Sibyllæ,

Et dedit alternos ambobus noscere vultus,

Sic juvenis prior: «O magni mihi numinis instar,

Cara parens, quam, te ut nobis vidisse liceret,

625

Optassem Stygias vel leto intrare tenebras.

Quæ sors nostra fuit, cui te, quum prima subiret,

Eripuit sine honore dies, et funere carpsit?»

Excipit his mater: «Nullos, o nate, labores

Mors habuit nostra: æthereo dum pondere partum

630

Exsolvor, miti dextra Cyllenia proles

Imperio Jovis Elysias deduxit in oras;

Adtribuitque pares sedes, ubi magna moratur

Alcidæ genetrix, ubi sacro munere Leda.

«Verum age, nate, tuos ortus, ne bella pavescas

635

Ulla, nec in cælum dubites te tollere factis,

Quando aperire datur nobis, nunc denique disce.

Sola die caperem medio quum forte petitos

Ad requiem somnos, subitus mihi membra ligavit

Amplexus, non ille, meo veniente marito,

640

Adsuetus facilisque mihi: tum luce corusca,

Inplebat quamquam languentia lumina somnus,

Vidi (crede) Jovem: nec me mutata fefellit

Forma Dei, quod, squalentem conversus in anguem,

Ingenti traxit curvata volumina gyro.

645

Sed mihi post partum non ultra ducere vitam

Concessum: heu, quantum gemui, quod spiritus ante,

Hæc tibi quam noscenda darem, discessit in auras!»

His alacer colla amplexu materna petebat;

Umbraque ter frustra per inane petita fefellit.

650

Subcedunt simulacra virum concordia, patris

Unanimique simul patrui: ruit ipse per umbram,

Oscula vana petens juvenis, fumoque volucri

Et nebulis similes animas adprendere certat.

«Quis te, care pater, quo stabant Itala regna,

655

Exosus Latium Deus abstulit? Hei mihi! nam cur

Ulla fuere adeo, quibus a te sævus abessem,

Momenta? obposito mutassem pectore mortem.

Quantos funeribus vestris gens Itala passim

Dat gemitus! Tumulus vobis, censente Senatu,

660

Mavortis geminus surgit per gramina campo.»

Nec passi plura, in medio sermone loquentis

Sic adeo incipiunt. Prior hæc genitoris imago:

«Ipsa quidem virtus sibimet pulcherrima merces;

Dulce tamen venit ad manes, quum gratia vitæ

665

Durat apud superos, nec edunt oblivia laudem.

«Verum age, fare, decus nostrum, te quanta fatiget

Militia. Heu, quoties intrat mea pectora terror,

Quum repeto, quam sævus eas, ubi magna pericla

Contingunt tibi! per nostri, fortissime, leti

670

Obtestor causas, Martis moderare furori.

Sat tibi sint documenta domus! octava terebat

Arentem culmis messem crepitantibus æstas,

Ex quo cuncta mihi calcata, meoque subibat

Germano devexa jugum Tartessia tellus.

675

Nos miseræ muros et tecta renata Sagunto;

Nos dedimus Bætin nullo potare sub hoste.

Nobis indomitus convertit terque quaterque

Germanus terga Hannibalis. Pro barbara numquam

Inpolluta fides! peterem quum victor adesum

680

Cladibus Hasdrubalem; subito venale, cohortes

Hispanæ, vulgus, Libyci quas fecerat auri

Hasdrubal, abrupto liquerunt agmine signa.

Tunc hostis socio desertos milite, multum

Ditior ipse viris, spisso circumdedit orbe.

685

Non segnis nobis nec inultis, nate, peracta est

Illa suprema dies, et laude inclusimuus ævum.»

Excipit inde suos frater conjungere casus:

«Excelsæ turris post ultima rebus in artis

Subsidium optaram, supremaque bella ciebam.

690

Fumantes tædas, ac lata incendia passim,

Et mille injecere faces. Nil nomine leti

De Superis queror: haud parvo data membra sepulcro

Nostra cremaverunt in morte hærentibus armis.

Sed me luctus habet, geminæ ne clade ruinæ

695

Cesserit adfusis obpressa Hispania Pœnis.»

Contra quæ juvenis turbato fletibus ore:

«Dî, quæso, ut merita est, dignas pro talibus ausis

Carthago expendat pœnas. Sed continet acres

Pyrenes populos, qui, vestro Marte probatus,

700

Excepit fessos, et notis Marcius armis

Subcessit bello: fusos quoque fama ferebat

Victores acie, atque exacta piacula cædis.»

His læti rediere duces loca amœna piorum:

Prosequiturque oculis puer adveneratus euntes.

705

Jamque aderat multa vix adnoscendus in umbra

Paullus, et epoto fundebat sanguine verba:

«Lux Italum, cujus spectavi Martia facta,

Multum uno majora viro, descendere nocti,

Atque habitanda semel subigit quis visere regna?»

710

Cui contra tales effundit Scipio voces:

«Armipotens ductor, quam sunt tua fata per Urbem

Lamentata diu! quam pene ruentia tecum

Traxisti ad Stygias Œnotria tecta tenebras.

Tum tibi defuncto tumulum Sidonius hostis

715

Constituit, laudemque tuo quæsivit honore.»

Dumque audit lacrimans hostilia funera Paullus,

Ante oculos jam Flaminius, jam Gracchus, et ægro

Absumtus Cannis stabat Servilius ore.

Adpellare viros erat ardor, et addere verba:

720

Sed raptabat amor priscos cognoscere manes.

Nunc meritum sæva Brutum inmortale securi

Nomen, nunc Superos æquantem laude Camillum,

Nunc auro Curium non umquam cernit amicum.

Ora Sibylla docet venientum, et nomina pandit.

725

«Hic fraudes pacis Pyrrhumque a limine portæ

Dejecit, visus orbus. Tulit ille ruentem

Thybridis in ripas regem, solusque revulso

Pone ferox ponte exclusit redeuntia regna.

«Si tibi dulce virum, primo qui fœdera bello

730

Phœnicum pepigit, vidisse, hic inclitus ille

Æquoreis victor cum classe Lutatius armis.

Si studium et sævam cognoscere Hamilcaris umbram,

Illa est (cerne procul) cui frons nec morte remissa

Irarum servat rabiem: si jungere cordi est

735

Conloquium, sine gustato det sanguine vocem.»

Atque ubi permissum, et sitiens se inplevit imago,

Sic prior increpitat non miti Scipio vultu:

«Taliane, o fraudum genitor, sunt fœdera vobis?

Aut hæc Sicania pepigisti captus in ora?

740

Bella tuus toto natus contra omnia pacta

Exercet Latio, et, perruptis molibus Alpes

Eluctatus adest, fervet gens Itala Marte

Barbarico, et refluunt obstructi stragibus amnes.»

Post quæ Pœnus ait: «Decimum modo cœperat annum

745

Excessisse puer, nostro quum bella Latinis

Concepit jussu; licitum nec fallere Divos

Juratos patri: quod si Laurentia vastat

Nunc igni regna, et Phrygias res vertere tentat,

O pietas, o sancta fides, o vera propago!

750

Atque utinam amissum reparet decus!» Inde citato

Celsus abit gressu, majorque recessit imago.

Exin designat vates, qui jura sub armis

Poscenti dederint populo, primique petitas

Miscuerint Italis Piræo litore leges.

755

Lætatur, spectatque virum insatiabilis ora

Scipio, et adpellet cunctos, ni magna sacerdos

Admoneat turbæ innumeræ: «Quot millia toto

Credis in orbe, puer, lustras dum singula visu,

Descendisse Erebo, nullo non tempore abundans

760

Umbrarum huc agitur torrens, vectatque capaci

Agmina mole Charon, et subficit inproba puppis.»

Post hæc, ostendens juvenem, sic virgo profatur:

«Hic ille est, tellure vagus qui victor in omni

Cursu signa tulit; cui pervia Bactra Dahæque;

765

Qui Gangem bibit, et Pellæo ponte Niphaten

Adstrinxit; cui stant sacro sua mœnia Nilo.»

Incipit Æneades: «Libyci certissima proles

Hammonis, quando exsuperat tua gloria cunctos

Indubitata duces, similique cupidine rerum

770

Pectora nostra calent, quæ te via, fare, superbum

Ad decus et summas laudum perduxerit arces.»

Ille sub hæc: «Turpis lenti sollertia Martis.

Audendo bella expedias: pigra extulit artis

Haud umquam sese virtus; tu magna gerendi

775

Præcipita tempus: mors atra inpendet agenti.»

Hæc effatus abit. Crœsi mox advolat umbra,

Dives apud superos; sed mors æquarat egenis.

Atque hic, Elysio tendentem limite cernens

Effigiem juvenis castam, cui vitta ligabat

780

Purpurea effusos per colla nitentia crines,

«Dic, ait, hic quinam, virgo? nam luce refulget

Præcipua frons sacra viro, multæque sequuntur

Mirantes animæ, et læto clamore frequentant.

Qui vultus! quam, si Stygia non esset in umbra,

785

Dixissem facile esse Deum!» «Non falleris, inquit

Docta comes Triviæ: meruit Deus esse videri,

Et fuit in tanto non parvum pectore numen.

Carmine complexus terram, mare, sidera, manes,

Et cantu Musas et Phœbum æquavit honore.

790

Atque hæc cuncta, prius quam cerneret, ordine terris

Prodidit; ac vestram tulit usque ad sidera Trojam.»

Scipio, perlustrans oculis lætantibus umbram,

«Si nunc fata darent, ut Romula facta per orbem

Hic caneret vates, quanto majora futuros

795

Facta eadem intrarent hoc, inquit, teste nepotes!

Felix Æacida, cui tali contigit ore

Gentibus ostendi! crevit tua carmine virtus.»

Sed quæ tanta adeo gratantum turba requirens,

Heroum effigies majoresque adcipit umbras.

800

Inde viro stupet Æacide, stupet Hectore magno,

Ajacisque gradum venerandaque Nestoris ora

Miratur, geminos adspectat lætus Atridas,

Jamque Ithacum, corde æquantem Peleia facta.

Victuram hinc cernit Ledæi Castoris umbram:

805

Alternam lucem peragebat in æthere Pollux.

Sed subito vultus monstrata Lavinia traxit.

Nam virgo admonuit, tempus cognoscere manes

Femineos, ne cunctantem lux alma vocaret.

«Felix hæc, inquit, Veneris nurus ordine longo

810

Trojugenas junxit sociata prole Latinis.

«Vis et Martigenæ thalamos spectare Quirini?

Hersiliam cerne: hirsutos quum sperneret olim

Gens vicina procos, pastori rapta marito

Intravitque casæ, culmique e stramine fultum

815

Pressit læta torum, et soceros revocavit ab armis.

Adspice Carmentis gressus: Evandria mater

Hæc fuit, et vestros tetigit præsaga labores.

Vis et, quos Tanaquil vultus gerat? hæc quoque castæ

Augurio valuit mentis, venturaque dixit

820

Regna viro, et dextros adnovit in alite Divos.

«Ecce pudicitiæ Latium decus, inclita leti

Fert frontem atque oculos terræ Lucretia fixos.

Non datur, heu! tibi, Roma, nec est, quod malle deceret,

Hanc laudem retinere diu. Virginia juxta,

825

Cerne, cruentato vulnus sub pectore servat,

Tristia defensi ferro monimenta pudoris,

Et patriam laudat miserando in vulnere dextram.

Illa est, quæ Thybrim, quæ fregit Lydia bella,

Nondum passa marem, quales optabat habere

830

Quondam Roma viros, contemtrix Clœlia sexus.»

Quum, subito adspectu turbatus, Scipio poscit,

Quæ pœnæ caussa, et qui sint in crimine manes.

Tum virgo: «Patrios fregit quæ curribus artus,

Et stetit adductis super ora trementia frenis,

835

Tullia, non ullos satis exhaustura labores,

Ardenti Phlegethonte natat: fornacibus atris

Fons rapidus furit, atque ustas sub gurgite cautes

Egerit, et scopulis pulsat flagrantibus ora.

Illa autem, quæ tondetur præcordia rostro

840

Alitis, (en quantum resonat plangentibus alis

Armiger ad pastus rediens Jovis!) hostibus arcem

Virgo (inmane nefas) adamato prodidit auro

Tarpeia, et pactis reseravit claustra Sabinis.

Juxta (nonne vides? neque enim leviora domantur

845

Delicta) inlatrat jejunis faucibus Orthrus,

Armenti quondam custos inmanis Hiberi,

Et morsu petit, et polluto eviscerat ungue.

Nec par pœna tamen sceleri: sacraria Vestæ

Polluit, exsuta sibi virginitate, sacerdos.

850

«Sed satis hæc vidisse, satis: mox deinde videnti

Nunc animas tibi, quæ potant oblivia, paucas

In fine enumerasse paro, et reineare tenebris.

Hic Marius (nec multa dies jam restat ituro

Ætheream in lucem) veniet tibi origine parva

855

In longum imperium consul; nec Sulla morari

Jussa potest, aut amne diu potare soporo.

Lux vocat, et nulli Divum mutabile fatum.

Imperium hic primus rapiet: sed gloria culpæ,

Quod reddet solus: nec tanto in nomine quisquam

860

Exsistet, Sullæ qui se velit esse secundum.

Ille, hirta cui subrigitur coma fronte, decorum

Et gratum terris Magnus caput: ille Deum gens,

Stelligerum adtollens apicem, Trojanus Iulo

Cæsar avo; quantas moles, quum sede reclusa

865

Hac tandem erumpent, terraque marique movebunt!

Heu miseri, quoties toto pugnabitur orbe!

Nec leviora lues, quam victus, crimina victor.»

Tum juvenis lacrimans: «Restare hæc ordine duro

Lamentor rebus Latiis: sed luce remota

870

Si nulla est venia, et merito mors ipsa laborat,

Perfidiæ Pœnus quibus aut Phlegethontis in undis

Exuret ductor scelus, aut quæ digna renatos

Ales in æternum laniabit morsibus artus?»

«Ne metue, exclamat vates, non vita sequetur

875

Inviolata virum: patria non ossa quiescent.

Namque ubi, fractus opum, magnæ certamine pugnæ

Pertulerit vinci, turpemque orare salutem,

Rursus bella volet Macetum instaurare sub armis.

Damnatusque doli, desertis conjuge fida

880

Et dulci nato, linquet Carthaginis arces,

Atque una profugus lustrabit cærula puppe.

Hinc Cilicis Tauri saxosa cacumina viset.

«Proh! quanto levius mortalibus ægra subire

Servitia, atque hiemes, æstusque, fugamque, fretumque,

885

Atque famem, quam posse mori! Post Itala bella

Assyrio famulus regi, falsusque cupiti

Ausoniæ motus, dubio petet æquora velo;

Donec, Prusiacas delatus segniter oras,

Altera servitia inbelli patietur in ævo,

890

Et latebram munus regni. Perstantibus inde

Æneadis, reddique sibi poscentibus hostem,

Pocula furtivo rapiet properata veneno,

Ac tandem terras longa formidine solvet.»

Hæc vates, Erebique cavis se reddidit umbris.

895

Tum lætus socios juvenis portumque revisit.