VAN BORNEO’S LAGE LANDEN AAN DE ZEE

We bevinden ons aan boord van den Koninklijken Paketvaartstoomer op weg naar Borneo: van Soerabaja naar Bandjermasin, een afstand van ruim een etmaal stoomens. De drukke handelsstad in Java’s Oosthoek hebben we den rug toegedraaid—de indrukken zijn ons nog levendig bijgebleven—en we richten den steven naar onbekende oorden, het land van water en modder.

Nog nauwelijks voelen we ons thuis op onzen stoomer, waar we goed verzorgd worden—trouwens, wat was Indië zonder onze K.P.M.—of Borneo’s lage modderkust komt reeds in het gezicht. Reeds langen tijd hadden we langs den horizon een donkere streep opgemerkt, niet wetend of dit eigenlijk het land zou zijn. Eerst langzamerhand dringt het tot ons door, dat dit bosch is of in elk geval levende gewassen, welke den schijn wekken alsof ze zoo maar in het zeewater staan geplant. Trouwens veel verschilt het niet en bij hoog water staan vele van deze boomen vrij diep onder water.

Neen, opwekkend is de eerste aanblik van Borneo niet en men kan zich niet voorstellen, dat achter dit sombere gordijn zich nog leven en opgewekt leven zou bevinden. Welk een verschil met andere eilanden: de westkust van Sumatra, de westkust van Celebes, onze Molukken! Daar geen modder en onooglijk lage landen, maar rotsen, die zich majestueus uit zee oprichten. Welk een schitterende aanblik hier langs te varen, wanneer de rotsen, door de felle tropenzon beschenen, hun schoonsten tooi doen zien! Welk een opwekkend gevoel langs deze eilanden en tusschen de tallooze eilandjes door te varen. Maar tevens, welk eene waakzaamheid wordt er vereischt van onze ronde zeelui, ook nog te dezen tijde, nu er toch al van vele gedeelten goede zeekaarten bestaan. Ik herinner me nog duidelijk, dat, toen ik korten tijd geleden, de groote Molukkenreis maakte, de gedachte bij mij opkwam, hoe onze voorvaderen, de stoute zeevaarders, met hun zooveel primitiever vaartuigen, het aandurfden den steven naar hier te richten, onbekend met het land, onbekend met de zeeën! Wat een kerels! Neen, zulke mannen kennen wij, hollanders, niet meer, maar toch vind ik daarvan nog veel terug in onze tegenwoordige scheepskapiteins. Menigmaal stond ik verbaasd over hun durf, wanneer we—soms midden in den nacht—snel de rivier afvoeren, deze telkens overstekend om het diepe vaarwater te houden, soms vlak langs den oever, zoodat de boomen hun bladerkronen langs het dek lieten slierten.

We naderen de monding van den grooten stroom, die uit het hart van Borneo naar de zuidelijke kust stroomt: de Barito. Aan een zijrivier van dezen machtigen stroom, niet ver van de monding verwijderd, ligt Bandjermasin aan de Martapoerarivier (afb. 58 en 59).

Het binnenvaren—vooral bij nacht—vereischt veel zeemanschap wegens ondiepten en banken van slib. Veel moeite wordt er aan ten koste gelegd om de vaargeul op diepte te houden, tot nu toe—naar het schijnt—met weinig succes. Er was zelfs korten tijd geleden sprake van, dat Bandjermasin slechts voor kleine schepen meer bereikbaar zou zijn.

De Barito heeft bij zijn monding de breedte van een zeearm; we behoeven niet lang te stoomen om de Martapoera te bereiken en Bandjermasin, de waterstad, ligt voor ons.

Evenals bijna overal in Borneo, leeft de bevolking op de rivier. Een vroolijke drukte is het daar, vol leven en bedrijvigheid. Rijtuigen zijn er niet en ieder, die een grooteren afstand heeft af te leggen, duikt onder het afdakje van de prauw—tembangan—om tegen de zon beschut te zijn, waarna de roeier vóór op het vaartuig met één riem ons vaartuig vooruit laat gaan, nu eens links, dan weer rechts van het vaartuig zijn pagaai in het water trekkend. Snel gaat het niet, vooral stroomopwaarts, maar we zitten heerlijk en genieten van het schoone riviergezicht.

Prachtig is de groote, oud-Hollandsche ophaalbrug! We denken ons plotseling verplaatst in het oude Holland, als niet de ontzaglijke rijen sierlijke prauwen—lang, zwart en smal als Venetiaansche gondels met hoog opstaanden en versierden boeg—ons weer tot de werkelijkheid terugriepen.

Vol leven is de rivier; vol prauwen van allerlei soort, waartusschen allerlei stoomertjes, groot en klein, zwoegen, maar ook geweldige houtvlotten drijven stroomafwaarts om ter zijde van den grooten stoomer gebracht te worden, die ze veilig in zijn kolossaal lichaam verbergt om ze daarna her- en derwaarts over de aarde uit te strooien. De stammen zijn aan elkaar vastgesjord tot een stevigen vloer, meters en meters in het vierkant. Zelfs huizen staan erop, waarin geheele gezinnen een onderdak vinden. Het vormt een klein dorpje op zichzelf.

Terwijl mannen het groote gevaarte in de juiste richting houden, loopen de kinders daarop vroolijk te spelen—een leventje om van te watertanden—terwijl de moeder, aan den kant van het vlot gehurkt, zit te wasschen.

De stammen worden uit de diepe binnenlanden uit de bosschen gehaald en dagen lang wonen de menschen op deze drijvende huizen. En dit niet alleen, veel, nog veel meer wordt uit de binnenlanden met vaartuigen aangebracht, te veel om op te noemen, hetgeen alles in Bandjermasin wordt verzameld, waar nijvere handen—van inlanders en europeanen—er wel voor zorgen, dat het verder zijn weg vindt.

Voor het laatst werpen we nog een blik op het Borneaansch Venetië en zuidwaarts stevenend, genieten we nog van de mooie kleurschakeeringen, welke de ondergaande zon over dit idyllisch plekje werpt. De spiegelgladde zee strekt zich nu weer voor ons uit en nadat we ver genoeg in zee zijn en de modderbanken hebben ontweken, wenden we den koers Noordoost. Op de groote drukte van de laatste dagen, welke het aandoen van een haven altijd met zich brengt, is gevolgd de stemmingsvolle kalmte van een rustigen tocht over het gladde, onmetelijke watervlak.

Spoedig bereiken we Straat Laoet tusschen den vasten wal en Poelau Laoet, aan welks noordpunt ligt het lieflijke Kota Baroe, met uitvoer van peper en rotan, standplaats van een assistent-resident en in welks nabijheid, bij Stagen, zich de door het gouvernement geëxploiteerde kolenmijnen bevinden (afb. 60).

Stagen heeft een kolenstation aan zee, welk station door een 6 K.M. lang spoorlijntje met de eigenlijke mijnen is verbonden.

De ontwikkeling van den steenkool-mijnbouw op Borneo is langen tijd eene lijdensgeschiedenis geweest. Het groote bezwaar vormden steeds de hooge transportkosten, een gevolg van de gebrekkige verkeerswegen, waardoor concurrentie met buitenlandsche kolen niet mogelijk was. In 1903 begon de maatschappij Poelau Laoet den mijnbouw bij Stagen, dat groote voorraden schijnt te bezitten en zeer gunstig gelegen is ten opzichte van het zeeverkeer. In 1913 ging de geheele onderneming aan den Staat over. De jaarlijksche opbrengst bedraagt ongeveer 160.000 ton, hetgeen behoorlijk genoemd kan worden in vergelijking met die der Ombilinmijnen, welke jaarlijks 400.000 ton leveren.

Toch schijnen de Laoetkolen—dit was althans steeds de klacht van verschillende technici in Indië—niet te voldoen en zijn ze, evenals alle Borneokolen van te jonge formatie.

De vaart door Straat Laoet is een en al verrukking, maar spoedig bevinden we ons weer op het onmetelijk watervlak en na een blik geworpen te hebben op Pasir, waar het voor enkele jaren nog woelig was, maar waar thans de rust is weergekeerd, richten we den steven recht noord naar Balikpapan.

Balikpapan! Te midden van de gewone indische plaatsen, waaraan we reeds gewend zijn, stuiten we hier plotseling op een europeesche modelstad. We staan verbaasd en niemand zou dit verwachten temidden van deze ontzaglijke eenzame oorden. Het is gelegen in een schitterende, natuurlijke baai, waar de grootste schepen kunnen invaren—de minste diepte in het vaarwater is zeven meter—wat menige indische havenstad haar zou kunnen benijden, waar men dikwijls ver uit de reede genoodzaakt is het anker te laten vallen, terwijl men in den slechten moesson dikwijls niet eens verbinding met den wal kan krijgen: Semarang en Benkoelen zijn hiervan voorbeelden.

Vaart men ’s avonds de baai binnen, dan is de geheele vestiging over een afstand van meerdere kilometers schitterend verlicht, de oliestad baadt in een zee van licht.

Balikpapan met ongeveer 6000 zielen, is de hoofdzetel der Bataafsche Petroleummaatschappij op Borneo’s Oostkust, tevens de grootste oliefabriekstad ter wereld. Olie wordt er niet of weinig gewonnen, maar van heinde en verre wordt dit aangebracht om hier in de groote, modern ingerichte fabrieken verwerkt te worden. Alles kan men ter plaatse maken: men heeft een eigen raffinaderij, eigen blikfabrieken maken de olieblikken—in Indië zoo wel bekend en voor alle doeleinden te gebruiken—; in eigen werkplaatsen maakt men de ijzeren vaten voor de oliën, maakt men zwavelzuur, kaarsen, parafine, smeerolie, ja, wat niet al!

Aan wal stappend, bevindt men zich reeds dadelijk in het drukke fabrieksleven en langs een prachtigen weg begeeft men zich met een eigen electrische tram naar Klandasan, de buurten, waar de europeanen wonen, prachtig aan zee gelegen, met keurig ingerichte huizen en een nog schitterender societeit. Men kan zich niet voorstellen, dat men zich in ons Indië—laat staan in Borneo—bevindt en ik zou geen plaats in onzen geheelen archipel kunnen aanwijzen, welke een zoodanig sterk getuigenis aflegt van onze hollandsche energie. De Paketvaartmaatschappij en de Bataafsche zijn lichamen, waarop ieder nederlander met recht trotsch mag zijn en wat zou Borneo op het oogenblik zijn zonder deze maatschappijen en haar wakkere mannen?

Aan de overzijde van de baai ligt Pantjoer met eveneens vestigingen van de Bataafsche.

Een luttel aantal jaren geleden was hier niets dan wildernis en thans nog is alles wildernis buiten de onmiddellijke omgeving van deze vestiging, een plekje moderne beschaving en moderne wilskracht temidden van de eenzaamheid.

Onder Balikpapan ressorteeren verschillende terreinen als de in het noorden gelegen eilanden Tarakan, Mandoel en de nieuwe terreinen aan de Sembakoengrivier en verder Sambodja en Sanga-Sanga aan de Mahakam. Deze alle staan onder het oppertoezicht van den administrateur te Balikpapan, de terreinchefs zijn rechtstreeks aan hem ondergeschikt.

Tot voor korten tijd werkten bij de Maatschappij op Borneo’s Oostkust ongeveer 6000 javanen, 2500 chineezen en ongeveer 400 europeesche employé’s. Deze cijfers spreken boekdeelen en ieder zal inzien welk een arbeid hier verricht kan worden.

Naast de Bataafsche werkt in deze gebieden de Nederlandsche Koloniale Petroleummaatschappij, welke in verbinding staat met de Standard Oil Company en haar terreinen heeft in de omgeving van Samarinda en te Sadjau in Boeloengan. Genoemde maatschappij heeft weinig succes en een jaar of twee geleden werd besloten alle terreinen stop te zetten, behalve te Sadjau, waar nog een laatste poging gewaagd zou worden. Of dit met succes bekroond is geworden, zou ik niet kunnen zeggen, vermoedelijk niet.

Werden—zooals we reeds zagen—in Balikpapan de oliën slechts verwerkt, op de overige terreinen wordt uitsluitend olie gewonnen in lichteren of zwaarderen vorm. Vooral Tarakan is een belangrijk terrein waar bij mijn komst met moeite 8 à 900 ton (van 1000 liter) werd gewonnen, maar waarvan het totaal 1 à 2 jaar geleden ongeveer 2500 ton daags bedroeg.

Vele zijn de schepen van alle nationaliteiten ter wereld, die hier de olie komen halen, welke uit de groote tanks, die op hooge heuvels dicht bij den steiger staan, langs buisleidingen in de schepen wordt geleid. (Zie afb. 61).

Tarakan is letterlijk bezaaid met boortorens, waarvan de putten meer of minder groote hoeveelheden olie leveren; sommige werken langen tijd, andere korter, terwijl andere weer plotseling verzanden. Heeft een der boormeesters een nieuwen put aangeboord, dan is er ’s avonds groot feest. En zoo ziet men, dat men hier een leven als een prins heeft, terwijl men zou denken in een der uithoeken van de aarde “opgeborgen” en “begraven” te zijn.

Het aanboren van een put heeft dikwijls zijn eigenaardige moeilijkheden en soms heeft men in het geheel geen succes en is al het werken voor niets geweest. De putten zijn meestal eenige honderden meters diep, drie- à zeshonderd meter, soms dieper. Ik zag te Tarakan een put, welke 1200 meter diep zou worden en hoewel men reeds ver gevorderd was, was er nog geen olie te bekennen. Dit is wel ontmoedigend, want groote kosten en veel tijd worden daaraan ten koste gelegd.

De werkzaamheden op Mandoel dateeren eerst van den laatsten tijd, terwijl langs de Sembakoengrivier nog slechts verkenningen worden gedaan, hoewel ook hier—naar de berichten luiden—in den laatsten tijd olie wordt gewonnen.

Van Balikpapan gaan we verder naar Samarinda aan de Mahakam met haar ongeveer 10000 inwoners. Nadat we het lichtschip, de Moeara Bajoer zijn gepasseerd, bevinden we ons reeds spoedig bij de vrij smalle monding. Leven is hier nog niet te bekennen, maar na eenige uren stoomens komen we langs kleine dorpen en vertoonen zich hier en daar enkele tambangans, totdat we een hoek om varend plotseling Samarinda voor ons zien liggen, aan beide zijden van de rivier zich over een grooten afstand uitstrekkend.

Ook hier weer leven en vertier, wat aangenaam aandoet na de lange tijden, die we door de eenzaamheid voeren. Ook hier is de rivier weer bezaaid met tambangans, de rank gebouwde, sierlijke gondeltjes, welke de, ons van elders welbekende sado’s, tweewielige karretjes, vervangen. Een tambangan is een kostbaar bezit voor een Borneaan. Iemand, die een tambangan bezit, welke keurig wordt onderhouden, is een welgesteld man; hij kan daarmede ruimschoots in zijn onderhoud voorzien en het is verwonderlijk, hoe hij met dit vaartuig kan manoeuvreeren. Wij, die voor het eerst daarin plaats nemen, voelen er ons niet dadelijk in thuis en zijn beangst, dat we elk oogenblik in het gewirwar van vaartuigjes zullen botsen en omkantelen. Maar nooit ofte nimmer gebeurt dit, al voelen we ons dikwijls heel klein, vooral wanneer we met dit ranke vaartuigje langs zij van het groote schip gaan liggen om ons met veel moeite langs de houten trap naar boven te werken. Beneden op het water schommelend is het, als zien we tegen een torenhoog huis op en we zijn werkelijk blij, wanneer we het stevige schip weer onder onze voeten voelen.

Soms is de rivier bezaaid met drijvende waterplanten en wel gebeurt het, dat geheele eilandbrokken van boven komen afdrijven en hun weg zoeken naar zee, terwijl millioenen en millioenen haften,—“lajap” zegt de Borneaan—, een soort netvleugelige insecten, soms daarboven fladderend, rond zweven, een teeken, dat het spoedig zal gaan regenen.

We treffen het, dat de boot onmiddellijk aan den steiger kan meren; niet altijd gebeurt dit, daar de steiger niet alle booten, die van verschillende richtingen op Samarinda aankomen, kan bedienen en men soms uren moet wachten, tenzij de kapitein er de voorkeur aan geeft midden in de rivier voor anker te gaan en daar met lossen en laden te beginnen.

Vlak achter de aanlegplaats loopt een lange straat, langs de rivier uitgestrekt, welke niet voldoende ruimte schijnt te bieden voor het drukke verkeer.

Recht doorloopend komt men in het gedeelte, waar de europeanen, voornamelijk ambtenaren en handelsmenschen, wonen; groot is hun aantal niet, een paar honderd. Aangezien de rivierzijde in deze wijk niet is bebouwd, geniet men van uit deze huizen van een prachtig vergezicht over de rivier, welke hier ongeveer 700 meter breed is en aan de overzijde waarvan de boegineesche vestiging is gelegen, allen onderdanen van den sultan van Koetei. Het stuk grond, waarop Samarinda ligt, is door den sultan aan het gouvernement afgestaan, zoodat dit kleine stukje gouvernementsgrond ligt te midden van de zelfbestuursgebieden. Hetzelfde is geschied met de andere vestigingen van de bestuursambtenaren, zooals Tandjong Redeb en Tandjong Seilor. Bij contract is deze z.g. “vierkante paal” vastgelegd.

Samarinda is de voornaamste handelsplaats van Oost-Borneo en een plaats nog in opkomst. Toch zal het nooit de plaats van Bandjermasin, de eerste haven van den archipel voor den uitvoer van boschproducten, kunnen innemen, daar haar achterland niet van zoo groot belang is; achter Bandjermasin ligt de rijke Oeloe Soengei, dat wel eens de korenschuur van Borneo wordt genoemd. Balikpapan zelfs heeft om zoo te zeggen in het geheel geen achterland en is dus geheel en al op de Bataafsche aangewezen.

Samarinda heeft in- en uitvoer met Singapore, Celebes en Java; haar uitvoer bestaat hoofdzakelijk uit gĕtah pertja en rotan.

Hoewel de sultan van Koetei ook een huis heeft te Samarinda te midden van de boegineesche vestiging, staat zijn eigenlijk paleis te Tenggaron, eenige uren stroomopwaarts. Het groote houten gebouw is zeer modern ingericht en bevat groote schatten o.a. aan oude kralen. Electrisch verlicht biedt de troonzaal een schitterenden aanblik, al doet het voor onzen smaak komisch aan naast den troon b.v. een groot, maar absoluut ontstemd orchestrion aan te treffen, wat de sultan zelf natuurlijk buitengewoon mooi vond. De firma Pander uit Amsterdam richtte indertijd het paleis in en het geheel maakt werkelijk een grootschen indruk. Het is duidelijk, dat de sultans van Koetei behooren tot de zeer rijken onder de inlandsche gebieders en ook de landschapskas van Koetei is zeer rijk, hetgeen ieder toeschouwer opvalt, die de overal keurig uitgevoerde landswerken opmerkt. De andere landschapskassen verkeeren in veel slechtere conditie, zoodat eenige jaren geleden besloten werd deze te vereenigen tot één geheel, waardoor de kleinere konden profiteeren van de zooveel rijkere kas van Koetei, zeer tegen den zin van den sultan van Boeloengan, welke meende in zijne rechten te zijn te kort gedaan en vreesde door dezen maatregel onder den invloed van Koetei te zullen geraken. Zoodra echter de kleinere landschappen in staat zullen zijn zich zelf te bedruipen, zal men weer tot den ouden toestand terugkeeren.

De sultans van Koetei zijn van boegineesche afkomst: de fabelachtige oorsprong en de genealogie van het vorstenhuis zijn beschreven in een handschrift, de Salasila van Koetei. De vorsten van dit land behooren tot onze trouwe bondgenooten: vooral de vroegere sultan Soleiman (afb. 62) was een intelligent vorst, die op alle wijzen de ontwikkeling van zijn rijk trachtte te bevorderen, de slavernij afschafte en zelf voorging met alle slaven der vorstelijke familie vrij te laten en voorschriften gaf tegen het willekeurig vorderen van heerendiensten. Hij was het, die zijne zoons Adil—den lateren sultan—Pangeran Mangkoe en Pangeran Sosro met hunne echtgenooten naar Nederland zond om hen met de westersche beschaving in aanraking te doen komen. Een korten tijd vertoefden zij aan het hof van koningin Victoria van Engeland.

Na een lang regentschap na den dood van sultan Adil van Pangeran Mangkoe, broeder van den sultan en eerste rijksgroote, een zeer flink en voortvarend man, heeft in November 1920 Mohamad Perkĕsid, een der zoons van sultan Adil, een nog jeugdig man, den troon van Koetei beklommen.

In den laatsten tijd trekt Koetei hoe langer hoe meer de aandacht van europeesche ondernemers, welke de sultans zeer geneigd zijn tegemoet te komen. Zoo zijn naast de oliewinning de steenkolen van eenig belang, welke door de Oost-Borneo Maatschappij in een hoeveelheid van 8000 à 9000 ton ’s jaars worden gewonnen. Ook Pangeran Mangkoe—boven reeds genoemd—heeft meerdere mijnen. De terreinen worden o.a. gevonden bij Tenggaron, Moeara Djawa, Pelarang en Batoe Panggal en de kolen schijnen van betere kwaliteit te worden, naarmate men verder het binnenland in komt. Benedenstrooms weer dezelfde klacht, dat ze van te jonge formatie zijn. Veel heeft overigens de exploitatie nog niet te beteekenen, hoewel het voor het gebruik ter plaatse van heel veel nut is.

Thans zetten we onzen tocht langs de Oostkust weer voort en na Telok Seliman, waar eene vestiging is van de N.I. Houtaankap Mij., te hebben aangedaan, zetten we koers naar Tandjong Redeb aan de samenvloeiing van de Segah of Makam en de Kelai, de standplaats van den controleur van Beraoe. Op den rechteroever der Makam bevindt zich de bestuursvestiging; daartegenover op den linkeroever woont de sultan van Goenoeng Taboer, terwijl op den rechteroever der Kelai de sultan van Sembalioeng zijn zetel heeft. De laatste is heerscher over het stroomgebied van de Kelai, de eerste over dat der Makam; benedenstrooms van de samenvloeiing van de beide stroomen draagt de rivier den naam van Beraoerivier.

Niet ver van Tandjong Redeb liggen de kolenmijnen van de Koninklijke Paketvaartmaatschappij, eertijds eene concessie van den in deze gebieden welbekenden heer Cools en later door de maatschappij overgenomen. Thans staat het bedrijf onder leiding van een ingenieur, terwijl op het terrein ongeveer een 400 koelies een bestaan vinden. Ook hier moeten de kolen van jonge formatie zijn.

Evenals Beraoe heeft Boeloengan, het volgende en tevens eindstation voor de Singapore-booten, uitvoer van boschproducten. Het ligt aan de Kajan of Boeloenganrivier, wier stroomgebied zich achter dat van de Beraoe ombuigt en grenst aan dat van de Mahakam. Ze ontspringt op het Bawoeigebergte in Centraal-Borneo en stroomt na vele kronkelingen en wendingen door eene uitgebreide delta in zee.

Tot de monding van de Pangian zou de Kajan wel voor kleine hekwielers bevaarbaar zijn, onmiddellijk daarboven vindt men de zeer moeilijke versnelling, de Giram Raja.

In den middenloop van de rivier heeft men de geweldigste aller stroomversnellingen van Borneo, de Bĕm Brĕm, een onbevaarbaar riviergedeelte van 19 K.M. lang ongeveer (zie afb. 9 en 32).

Voor deze gebieden heeft de dajak een zekere vrees. Toen ik mij in 1917 in Apo Kajan bevond, had ik een oogenblik het plan opgevat de Kajan af te zakken, maar toen de dajaks dit bemerkten, had ik groote moeite roeiers daarvoor te krijgen, omdat ze dan langs de beruchte versnellingen moesten. In 1909 werden deze gebieden het eerst bezocht door den toenmaligen kapitein Merens; deze officier had te adviseeren of deze geweldige watermassa’s bevaarbaar te maken waren in verband met den opvoer van vivres naar Apo Kajan, welke gingen en nog steeds gaan langs de moeilijke en gevaarlijke Mahakamrivier. Hoe het ook zij, langs alle wegen is de opvoer naar Apo Kajan vol bezwaren, maar toch is mijns inziens de Kajan de aangewezen weg naar dit centrale gedeelte van Borneo. Ook de Bahau-Poedjoengan en Mentarang-Lepo Maoet-Poedjoenganwegen zijn slecht, maar het slechtst is wel de sedert 20 jaar gebruikte weg langs de Mahakam. Thans heeft men dan ook eindelijk het plan opgevat den Kajanweg te volgen en is—naar ik vernam—sedert geruimen tijd de onderluitenant Versluis bezig een tracé langs de Bĕm Brĕm te zoeken en zal eerlang deze weg gevolgd worden, hetgeen eene opleving van Tandjong Seilor zal beteekenen, maar waardoor Long Iram waarschijnlijk ten doode zal zijn opgeschreven.

In 1918 bezocht ik met den ingenieur Van Eelde de Bĕm Brĕm. Men had het plan opgevat de geweldige waterkracht van deze versnellingen te exploiteeren ten behoeve van fabrieken, die aan het strand zouden worden opgericht. Het onderzoek bracht aan het licht, dat de kosten ten opzichte van de baten echter te groot zouden worden—de afstand naar de kust is ongeveer 180 K.M.—zoodat van de grootsch opgezette plannen wel niets zal komen.

Tandjong Seilor is een klein plaatsje van 1500 zielen ongeveer met eene gemengde bevolking van bandjareezen, chineezen, arabieren en boegineezen; deze laatsten onder hun op de oostkust van Borneo welbekend hoofd Kapitan Daeng. De standplaats van den controleur ligt op den rechteroever van de Kajan, op een landtong, gevormd door deze rivier en de soengei Seilor. Aan de overzijde ligt Tandjong Palas, de verblijfplaats van den sultan van Boeloengan, Maulana Sulthan Mahamad Kasin Aldin (afb. 22), welke reeds sedert 1902 het bestuur in handen heeft als opvolger van zijn vader Mohamad Alimoedin. De tegenwoordige sultan is een beschaafd man, die echter, als echt oostersch vorst, zich weinig om het bestuur van zijn land bekommert, tenzij het gaat om financieele aangelegenheden. Hij wordt bijgestaan door twee rijksgrooten—de sultan spreekt wel van zijn ministers—Datoe Mansoer (afb. 23) en Datoe Adji Koening, welke eerste vooral uitsteekt in geslepenheid en welke uitnemend de kunst verstaat aan zijn heer die adviezen te geven, welke tot zijn eigen voordeel strekken. De sultansfamilie behoort tot de oorspronkelijke dajaksche bevolking, maar ging ongeveer 60 à 70 jaar geleden tot den islam over.

De beneden Kajan wordt bewoond door eene bevolking van ongeveer 2000 zielen, welke gemeenlijk wordt samengevat onder den verzamelnaam “segai”, maar welke eigenlijk bestaat uit verschillende dajakstammen. Mij komt het voor, dat segai meer eene algemeene naam is om het onderscheid te kennen te geven tusschen de dajaks (segai is lendendoek) en de maleiers (orang awak, broekdragers), dus binnenlanders tegenover kustbewoners. De bevolking hier bestaat voor het grootste gedeelte uit dajaks, die oorspronkelijk de diepe binnenlanden bewoonden, maar om verschillende redenen naar beneden zijn komen afzakken. Zoo wonen hier verschillende Kenjastammen uit Apo Kajan, welke waarschijnlijk niet langer dan een 30 jaar geleden naar beneden zijn gekomen. De voornaamste is wel de krachtige Ma Koelit-Kenjastam, welke de kampongs Long Pelban, Long Ledjoe en Long Isau bewoont. Daarnaast nog enkele andere, o.a. enkele Kajans in de kampong Boesang Badang. Afb. 21 geeft ons een dergelijk Kajantype te zien. Misschien behooren de Gaai en Melarans in de kampongs Mara, Keboerau en Long Noenoek nog tot de meest oorspronkelijke. De vorsten van deze kampongs zijn het dan ook, die aanspraak op oude rechten doen gelden en veelal de andere stammen bij het zoeken naar goede bouwgronden dwarsboomen, omdat zij beweren heer en meester daarover te zijn, zelfs tegen de rechten van den sultan in. Den loop der tijden door heeft dat steeds moeilijkheden veroorzaakt. Oorspronkelijk woonden deze stammen meer benedenstrooms, maar later hebben zij zich meer en meer aan den invloed van de sultans van Boeloengan onttrokken en zijn meer bovenstrooms gaan wonen. De sultans waren toen niet bij machte hen dit te beletten, al konden zij hun wel allerlei moeilijkheden in den weg leggen, b.v. door den opvoer van opium te beletten, waaraan sommige hoofden indertijd ten zeerste verslaafd waren. Zoo trachtte de sultan door allerlei kuiperijen hoofden aangesteld te krijgen, van wie hij wist dat hij ze naar zijn hand kon zetten. Zoo werd indertijd de jonge si Bandar, het eigenlijk erfelijk hoofd der Melarans en Gaai in de benedenstreken, met schoone beloften naar het paleis te Tandjong Palas gelokt om hem geheel onder den invloed van den sultan en zijn omgeving te brengen, hetgeen weer verzet van andere hoofden, Lig Pay en Anji Lohong, uitlokte. Het gouvernement greep in 1906 in, met dat gevolg, dat rust en orde wederkeerden.

Waar de Pangian in de Kajan uitmondt, ligt de bestuursvestiging Pangian, de standplaats van een inlandschen posthouder. Vroeger had deze post wel eenige beteekenis, maar thans, nu de aanrakingen met de binnenlanden zooveel veelvuldiger zijn en zelfs in Poedjoengan een posthouder is aangesteld, is deze vestiging van weinig waarde en zal ze vermoedelijk wel eens worden ingetrokken.

In Pangian hebben zich enkele boegineezen, chineezen e.a. gevestigd; ze zijn handelaren, opkoopers van rotan, gĕtah, was en vogelnestjes; zij trekken de kampongs rond om hun waren op te koopen of trekken ook wel zelf het bosch in.

Dit zoeken van boschproducten was in vroeger tijden bijna uitsluitend het middel van bestaan der maleische bevolking in Beraoe en Boeloengan; eerst later ging men zich meer op landbouw toeleggen. Door de sultans werd de landbouw niet aangemoedigd; door handel in boschproducten verdienden zij meer, niet alleen het uitvoerrecht, doch ook het invoerrecht werd geheven voor bijna alle ingevoerde artikelen. Het mes sneed dus van twee kanten. Of dit al of niet in het belang der bevolking was, daarover bekommerden zij zich weinig. Ook de sultans zelf dreven handel en lieten voor eigen rekening, meestal door hun slaven, boschproducten zoeken.

Behoudens het betalen van 10% van het product aan den sultan was het verzamelen van boschproducten vrij. Dit was echter alleen in naam; niemand toch ging alleen het bosch in, men was wegens de onveiligheid genoodzaakt zich in troepen te vereenigen. Daar de expeditie dikwijls vijf à zes maanden duurde, moest men een groote hoeveelheid levensmiddelen medenemen en de handelaren, voornamelijk chineezen en arabieren, wilden wel voorschotten verstrekken aan één persoon, het hoofd van den tocht, doch weigerden met elk der leden afzonderlijk in relatie te treden. Ook thans nog geschiedt dit aldus en talloos zijn de schuld- en andere zaken, welke de bestuursambtenaren hierbij tot een oplossing hebben te brengen, moeilijk vooral, doordat alles maar zonder eenig bewijs wordt afgegeven en ten slotte de zaken maar moeten worden afgedaan op eenige vodjes papier, waarop de chinees of arabier kan krabbelen, wat hij wil. Dat deze heeren er geen schade bij hebben—al komt zelfs een groot gedeelte van de schulden niet binnen—behoeft geen betoog.

De verschillende leden van zoo’n tocht kwamen er bijna altijd slecht af. Leverde de tocht voordeel op, dan wist het hoofd van het gezelschap er wel voor te zorgen, dat hem het leeuwenaandeel werd toegekend en mislukte de tocht, dan kwamen de leden bij het hoofd in de schuld, daar deze aansprakelijk bleef voor de gemaakte schulden bij chinees of arabier.

Deze toestand werd nog verergerd, doordat in de bosschen gedurende den tocht zwaar gedobbeld werd, bij welke gelegenheid het bendehoofd als geldschieter fungeerde. De menschen moesten dan bij dit hoofd blijven en hem op een nieuwen tocht vergezellen. De sultans wilden de hoofden te vriend houden en gaven hun dikwijls een stuk grond—wij zouden in onze middeleeuwen zeggen, dat ze dit in leen kregen—waar ze zich met hun volk konden neerzetten. Later kregen zij van de sultans bij gelegenheid van huwelijks- of andere plechtige feesten titels en traden geheel als dorpshoofden op.

Velen van hen kregen ook soengei’s of rivieren en terreinen waar zij met hun volk de gĕtah en rotan mochten halen. Zoo ontstonden vele van de poesaka-soengei’s en apanage-terreinen, welke vrij waren van het opbrengen van elke belasting. In Boeloengan waren de meesten dezer apanages reeds door den sultan ingetrokken, maar Datoe Mansoer had als zoodanig nog een rijk gebied aan de Salimbatoerivier, hetwelk hem door den vader van den tegenwoordigen sultan was geschonken. Hierover was reeds meerdere malen kwestie ontstaan en meestal werd dit recht door de bestuursambtenaren ter plaatse niet erkend. Zoo maakte een van hen—het is al een jaar of tien geleden—aan de bevolking bekend, dat dit recht niet bestond en gaf haar toestemming vrijelijk boschproducten daaruit te halen, waaraan ook onmiddellijk gevolg werd gegeven, temeer daar het een rijk gebied was, waar in jaren niets uit gehaald was. Het gevolg was, dat Datoe Mansoer een klacht bij de Indische regeering indiende en eene schadevergoeding van 100000 gulden vroeg. Deze kwestie is jaren en jaren blijven hangen, totdat hieraan na lang wikken en wegen een einde kwam en ik Datoe Mansoer kon tevredenstellen met een som van 20000 gulden. En hiermede was dan tevens het laatste der terreinen van dien aard verdwenen.

We zagen reeds hoe hopeloos de bewoners bij hun hoofden in de schuld geraakten en het was bijna ondoenlijk deze ooit af te doen. Trouwens de hoofden zouden dit ook niet gaarne gezien hebben; ze namen er genoegen mee als de menschen van hen afhankelijk bleven, in hun kampongs bleven wonen en daardoor niet weinig hun aanzien vermeerderden. Dit vermomde pandelingschap zal dan ook wel blijven bestaan, zoolang nog troepen boschproductenzoekers het bosch ingaan. Verbetering zal eerst mogelijk zijn, wanneer de bevolking zich meer intensief op den landbouw gaat toeleggen; eerst dan kan hij zelfstandig worden; maar nog steeds is het grootste gedeelte van de maleische bevolking er aan gewend een gedeelte van het jaar in de bosschen te vertoeven, daar veel ontberingen te lijden, doch dan bij thuiskomst niets meer uit te voeren en het verdiende te verteren. Is alles op en heeft men zooveel schulden gemaakt, dat men het niet meer houden kan en onaangenaam door crediteuren wordt lastig gevallen, dan trekt men het bosch weer in. Het zorgen voor de ladangs geschiedt door de vrouwen en kinderen, alleen bij het zware werk als boschkappen en branden helpen de mannen. En toch zou dit voor den boeloenganees de eenige manier zijn om zich vrij te maken; ook de sawah vereischt voor hem veel te veel werk. Op enkele plaatsen, waar de velden wat intensiever worden bewerkt, geschiedt dit door bandjareezen of andere vreemdelingen, die zich eerst in later jaren zijn komen vestigen.

Zoo schreef controleur van Walchren jaren geleden en nog steeds is dit van kracht.

We zagen reeds, dat de inlander onder het vroegere sultansregime heel wat had op te brengen: we noemden reeds de invoerrechten op ingevoerde artikelen en 10% van de uit te voeren boschproducten, dat aan den sultan geofferd moest worden. Om de bosschen in te trekken, moest men voorzien zijn van een pas, welke idem zooveel kostte; verder hadden alle dajaksche en later ook de tidoengsche gezinnen, d.w.z. de onderworpen volken dus, de z.g. boeïs op te brengen, eene heffing in geld of natura ter waarde van 5 gulden, welke door de dajaksche hoofden en vertegenwoordigers van den sultan werden geïnd en geheel ten bate kwam van den sultan. Ten slotte had men dan nog de z.g. “poeloehan”, (d.i. 1⁄10 gedeelte), waarbij de boeloenganees een tiende gedeelte van de geoogste rijst aan den sultan afstond. Het is te begrijpen, dat de bevolking dit niet altijd met genoegen deed en dit waren dan nog alleen maar de officieele; de heimelijke knoeierijen om den inlander af te zetten had men buitendien nog. In haat tegen belastingen behoeft de inlander dan ook niet voor den europeaan onder te doen.

Even bovenstrooms van Pangian treft men de kiham Raja aan, welke vroeger zeer gevaarlijk was, maar thans beter te bevaren is, nadat men in 1910 groote en gevaarlijke gedeelten met dynamiet heeft laten springen. Deze kiham bestaat uit een geheele reeks stroomversnellingen, welke bij de dajaks verschillende namen dragen. De rivier breekt hier door het zandsteengebergte heen en is afwisselend zeer breed en zeer versmald, terwijl de bedding met rotsblokken bezaaid is. Ook de oevers bestaan uit groote, op elkaar gestapelde rotsblokken, hetgeen het naar boven gaan zeer lastig maakt, daar de boothaken hier geen steunpunt vinden en men de prauwen dus niet op de gewone wijze vooruit kan trekken. Bij laag water zijn de moeilijkheden echter niet heel groot, maar bij bandjir is het geheel onmogelijk deze stroomversnellingen en watervallen te passeeren. Beneden de kiham Raja kan men zeggen, dat de benedenloop der Kajan begint, terwijl als middenloop der rivier te beschouwen is het gedeelte tusschen de Kiham Raja en de Bĕm Brĕm.

Voor de monding van de Kajan ligt het eiland Tarakan, waar olie wordt gewonnen. Deze is zeer zwaar, bevat bijna geen lichtpetroleum en is tot nog toe alleen als brandstof—residu, liquid fuel—gebruikt; ook die uit de boven niveaux der Koeteiterreinen is arm aan kerosine, die uit het benedenniveau is daaraan rijker en bevat ook vrij veel parafine. De aangeboorde olie loopt bij voldoenden gasdruk vanzelf uit het boorgat of wordt daaruit kunstmatig—volgens verschillende boorsystemen—aan de oppervlakte gebracht. De uitvloeiende olie is dikwijls met meer of minder—meest zout—water vermengd, terwijl ook niet zelden slijk en andere verontreinigingen worden medegevoerd. Zie afb. 70, waar we een plotseling uitgebroken spuiter zien afgebeeld. Is dit het geval, dan wordt daarop, met groote moeite dikwijls een z.g. “klok” aangebracht, een dikke, van boven gesloten buis, welke bewerkstelligt, dat de opgespoten olie langs de wanden naar beneden valt, waarna deze wordt verzameld in groote bakken met aarden wallen en vervolgens wordt gevoerd naar tanks om daar eenigen tijd met rust gelaten te worden ter bezinking van alle niet olieachtige stoffen; daarna wordt zij naar de raffinaderijen gebracht, meestal met behulp van sterke pompen door pijpleidingen. Door distillatie en verdere bewerkingen worden in die fabrieken uit het ruwe product gewonnen: benzine, kerosine (licht-olie), motor-olie (zware olie), machineoliën, parafine, asfalt en residu.

De koninklijke maatschappij tot exploitatie van aardoliebronnen in Nederlandsch-Indië, kortweg de “Koninklijke” genoemd, werd in 1890 opgericht met een kapitaal van ƒ1.300.000, terwijl de Dortsche Petroleummaatschappij, begonnen in 1887, in 1889 haar eerste olie leverde. Men kan zich thans niet voorstellen, dat de thans zoo machtige wereldlichamen, in den beginne zoovele moeilijkheden hebben ondervonden, maar dat door het werk van enkele groote mannen de maatschappijen geworden zijn tot wat ze thans zijn. De groote man voor Borneo was J. H. Menten, die in 1889 met den sultan van Koetei eene overeenkomst sloot, waarin hem concessie werd verleend voor de winning van petroleum op een terrein aan de Sanga-Sangarivier in de buurt van Samarinda, de concessie “Louise”, welke in 1891 door de regeering werd goedgekeurd en in 1899 overging op de nederlandsche industrie- en handelmaatschappij te Amsterdam. Naast deze concessie had men nog de Koetei- en de Tarakan-exploitatiemaatschappijen, deze laatste oorspronkelijk van den Schot Cameron, welke echter later een royalty-contract sloten met de hoofdmaatschappijen. Ten slotte had de heer Menten nog eene concessie rondom de Balikpapanbaai.

Dat de opbrengst aan aardolie op Borneo van belang is, moge blijken uit het cijfer voor 1913, dat 756000 ton bedroeg of bijna de helft van alle aardolie uit den archipel, welke behalve op Borneo, nog gewonnen wordt op Java, Sumatra en—hoewel in geringe mate—op Ceram.

Ten noorden van de Kajan heeft men de prachtige, breede Sesajaprivier, welke ontstaat uit de samenvloeiing van drie op het centraalgebergte van Borneo ontspringende bergstroomen, nl. de Mentarang, Toeboe en Melinau. Benedenstrooms draagt ze den naam van Sesajap, tot welk punt deze rivier voor groote schepen bevaarbaar is, al kost dit soms bij bandjir groote moeite. De rivier is over het algemeen zeer breed en diep en gemakkelijk te bevaren. Aan de monding is ze meer dan een zeemijl breed, welke geleidelijk afneemt, terwijl de diepte afwisselt van 3 tot 9 vadem. De Sesajapdelta bestaat uit een aantal groote en kleine eilanden, waartusschen de rivier in 3 mondingen uitmondt, welke alle voor zeeschepen bevaarbaar zijn. Het is jammer, dat in deze afgelegen gebieden niet meer handel en vertier zijn; de scheepvaart zou hier geene moeilijkheden ondervinden en hout o.a. zou er in groote hoeveelheden te vinden zijn.

Ook de Sembakoengrivier is voor zeeschepen te bevaren en voldoende breed en diep om over een lengte van 45 zeemijlen tot aan de Soengei Tagoel bevaren te worden. Plaatselijke bekendheid is hier echter een vereischte.

De Sembakoengrivier ontspringt op engelsch gebied; de hoofdrivier ontstaat uit de samensmelting van de Soengei Sedalir en Pensiangan. Deze laatste voer ik eens op om met den engelschen bestuursambtenaar op de grens van ons gebied, te Semendapi, besprekingen te houden. De tocht daarheen duurde eenige weken, doordat de rivier vele stroomversnellingen telt, waaronder enkele zeer gevaarlijke. Op de grens van het nederlandsche en het engelsche gebied ligt nog de Simenggaris, eene rivier, welke van weinig belang is. Deze grens loopt verder dwars over het eiland Sebatik, dat aldus in een hollandsch en engelsch gedeelte wordt gescheiden. Op het engelsche gedeelte bevindt zich het bekende kolenstation.

We zagen reeds, hoe het grootste gedeelte van Oost-Borneo wordt ingenomen door zelfbesturende gebieden, onder welke dat van Koetei wel het voornaamste is. Daar er groote verschillen bestaan tusschen rechtstreeks bestuurde of gouvernementsgebieden en zelfbesturen, is het hier wellicht de plaats in het kort daarover iets in het midden te brengen. In de eerste worden de overheidsfuncties uitsluitend uitgeoefend door of namens het gouvernement, terwijl de bestuursambtenaren ieder in hun ressort verantwoordelijk zijn voor den loop van zaken; in het zelfbestuursgebied daarentegen worden de overheidsfuncties slechts gedeeltelijk door het gouvernement uitgeoefend, hoofdzakelijk echter door inlandsche vorsten met hun rijksgrooten, zooals op Borneo het geval is. Voor den bestuursambtenaar maakt dat een groot verschil. Is deze in gouvernementsgebieden degene, die alles regelt namens het gouvernement, in zelfbestuursgebieden is hij als het ware de adviseur van den inlandschen vorst. De sultan is eigenlijk degene, die besluiten uitvaardigt, regelingen treft, al is dit dan ook met medeweten en goedvinden van de europeesche bestuursambtenaren. Dit is volgens de officieele bepalingen, maar in de practijk zien we dikwijls anders; meermalen toch is de bestuursambtenaar degene, die ook hier regelend optreedt, den sultan besluiten ter teekening voorlegt, hetgeen deze meestal goedvindt, wat zijn grond vindt in den natuurlijken afkeer van inlandsche vorsten hun landschapsaangelegenheden zelven te regelen, maar tevens ook in het feit, dat toen het gouvernement zich met de landschapszaken ging bemoeien, er in korten tijd zooveel moest gedaan worden, waar de zelfbesturen niet het flauwste begrip van hadden, dat men er wel toe moest komen de eerste regelingen zelf te ontwerpen om aldus een begin te maken met de reiniging van den Augiasstal, primitieve wantoestanden en verouderde begrippen. Toch schijnt het wel degelijk in de bedoeling van de Regeering te liggen de zelfbesturen te handhaven, hetgeen reeds in het “Beginselprogramma” van den Gouverneur-Generaal van Heutsz werd vastgelegd en later meermalen werd bevestigd.

De verhouding tusschen Nederland en de zelfbesturende rijken heeft in eene lange historische ontwikkeling allerlei vormen aangenomen. De Oost-Indische Compagnie had oorspronkelijk slechts den handel ten doel en sloot overeenkomsten met inlandsche vorsten om zich het monopolie te verzekeren; zij stonden tegenover elkaar als gelijkgerechtigde internationale machten. Later zijn verhoudingen gevolgd van engere verbondenheid, doordat de Compagnie dikwijls gedwongen was gewapend op te treden om haar verkregen rechten te handhaven. In deze periode bleven dus de inlandsche rijken nog als vrij bestaan. Sinds het begin der twintigste eeuw kwam ook hier wederom verandering in, toen in verband met de expansiepolitiek dier jaren de laatste inlandsche rijken hun internationaal bestaan verloren. In alle thans geldende contracten en verklaringen is door de zelfbesturen uitdrukkelijk verklaard dat hun landschap behoort tot het grondgebied van Nederlandsch-Indië en dat zij mitsdien Hare Majesteit de Koningin der Nederlanden, vertegenwoordigd door den G.-G. als wettige gebiedster erkennen. Thans zijn dus beide niet meer “gelijkwaardige” partijen; het gebied der inlandsche vorsten werd indirect ons gebied, hun onderdanen werden indirect onze onderdanen, waaruit wel blijkt, dat de zelfbesturen een hoogst eigenaardige positie innemen, wat in de practijk dan ook dikwijls aanleiding tot moeilijkheden geeft. Zoo was er meermalen verschil van opvatting tusschen de gouvernementsambtenaren en den sultan van Boeloengan, en het valt niet te ontkennen, dat er in de buitengewesten herhaaldelijk met ruwe hand in de inheemsche zelfbestuursorganisatie is ingegrepen en de “bureauheeren” regelingen uitdachten om eene inrichting te verkrijgen, die bij onze opvattingen paste.

Ook de persoon van den zelfbestuurder was niet vrij. Toen de sultan van Boeloengan eenige jaren geleden den wensch te kennen gaf een reis naar Holland te willen maken, werd dit niet goed gevonden. Mij is het nooit duidelijk geworden, waarom dit niet kon worden toegestaan, temeer daar in de tijdelijke vervanging zeer goed voorzien had kunnen worden. Zoo zijn er in de practijk vele moeilijkheden voor den bestuursambtenaar, welke vermoedelijk hun grond vinden in het feit, dat er neiging bestaat teveel de uniformiteit te betrachten, hetgeen wel gemakkelijk is, maar waarmede de practische belangen niet altijd gebaat zijn.

Onze verhouding met de zelfbesturen berust op contracten en verklaringen met dien verstande, dat zij met de beginselen, in gouvernementsregelingen vervat, rekening hebben te houden. Hierdoor wordt voorkomen, dat de zelfbesturen een staat in den staat zouden vormen.

In de contracten werden verschillende bepalingen vastgesteld, welke de zelfbestuurders beloofden stipt en getrouwelijk te zullen nakomen; zoo hadden zij het welzijn des volks te bevorderen, den landbouw, de nijverheid, den handel en de scheepvaart te beschermen; bepalingen betreffende concessies van landbouw of mijnontginning, in- en uitvoerrechten, belasting, politiezorg en rechtspraak waren opgenomen; menschenroof en slavenhandel mochten niet geduld worden, zeeroof moest worden tegengegaan, terwijl het volksonderwijs krachtdadig ondersteund moest worden.

Het is niet te verwonderen, dat vele zelfbestuurders in primitieve gebieden—sommige bepalingen stonden reeds jaren geleden in de oude contracten—niet in staat bleken, dit alles op te volgen en er in de practijk van hun regelingen dikwijls niet veel terecht kwam.

Nog een belangrijke bepaling was die betreffende de geldmiddelen. Den zelfbestuurders moest de idee worden bijgebracht, dat het landschap er niet was voor hun persoonlijk welzijn, maar dat de gemeenschap recht had op de opbrengst van belastingen, natuurlijke hulpbronnen enz. Alle landschapsinkomsten werden nu vereenigd in een landschapskas, waaruit alle landsuitgaven worden gedaan volgens eene begrooting en waarin ook de inkomsten van den bestuurder worden vastgesteld.

Ruim opgevat kan onze zelfbestuurpolitiek gunstig werken, maar het tempo moet men niet te vlug willen nemen; zoolang de zelfbestuurders—zooals in Borneo grootendeels—nog menschen zijn, die niet lezen of schrijven kunnen, noch ooit eenige bestuursopleiding, hoe gering ook, genoten hebben, moet men niet te veel in eens van hen verwachten, maar langzamerhand de toestanden trachten te verbeteren en vooral hen niet met te veel regelingen lastig vallen, daar ze toch al zoo veel te lijden hebben van aldoor wisselende bestuursambtenaren met aldoor wisselende inzichten. Eenige duidelijke bepalingen dienen te worden gegeven, waarover geen enkele bestuursambtenaar in het duister kan verkeeren, zoodat men niet de zelfbestuurders noodeloos voor het hoofd behoeft te stooten, wat in de practijk nog wel eens schijnt voor te komen.

Onze aanrakingen met Borneo’s Oostkust zijn van vrij recenten datum. Wel bezocht reeds in 1635 eene nederlandsche vloot onder kapitein Pool Koetei en werden ook later, vooral door tusschenkomst van Bandjermasin, van tijd tot tijd van onzen kant betrekkingen met dat rijk onderhouden; maar toch werd eerst in 1825 een ernstige poging aangewend om deze duurzaam te maken, toen Georg Müller naar de Oostkust van Borneo werd gezonden en o.a. ook met Koetei een overeenkomst sloot, waarbij eene nederlandsche vestiging aldaar werd toegestaan. Müller echter werd op reis naar de Westkust vermoord, zoodat zijn komst te Koetei zonder gevolg bleef. Een mislukte poging van een Engelschman, Murray, om zich in 1843 te Koetei te vestigen, leidde eerst tot eene nederlandsche expeditie naar Koetei en daarna tot het sluiten van eene overeenkomst met den sultan—in 1844—waarbij de souvereiniteit van Nederland werd erkend. In 1846 werd de eerste assistent-resident te Koetei aangesteld, Van Dewall, die groote reizen in deze gebieden ondernam, welke van beteekenis waren voor onze kennis van Oost-Borneo. Nieuwe overeenkomsten werden later nog gesloten en de sultans van Koetei bleven later tot onze trouwe vazallen behooren.

De tweede helft der 19^de eeuw kenmerkte zich door weinig leven en onderzoek. Wel deed in 1880 Carl Bock groote reizen, maar het zou tot omstreeks 1900 duren, voordat deze gebieden werden opengelegd. Dit tijdperk werd ingeluid door de groote reizen van prof. Nieuwenhuis in het Mahakam en Apo Kajangebied, later voortgezet door mannen als Van Walchren, Palm, Spaan, Tehupeiory e.a.

In de noordelijker gebieden zijn de regelingen van nog recenter datum. In 1881 en 1882 had men hier slechts rondreizende controleurs, wier ressort zich uitstrekte over het tegenwoordige Beraoe en Boeloengan en het gedeelte van Britsch Noord-Borneo tot aan de Batoe Tinagat en de Tawaorivier, dat toen nog tot ons gebied behoorde. De standplaats van dien bestuursambtenaar was toen Tawao, waar thans een engelsch resident zetelt. Eenige jaren geleden bezocht ik daar de graven van hollanders, die daar waren gestorven. In 1889 werd bepaald dat Tandjong Seilor de standplaats van den controleur zou zijn, terwijl in Tawao een inlandsch posthouder werd geplaatst, totdat de grensregeling van 1891 bij de overeenkomst van Londen de toestand wederom veranderde en een gedeelte van ons gebied aan de engelschen kwam, eene regeling, waarbij de sultan zich heden ten dage nog moeilijk kan neerleggen. In 1912 werd de grens door eene commissie onder Van Genderen Stort nader bepaald.

De beteekenis voor de wereldeconomie van Borneo in het algemeen en Oost-Borneo in het bijzonder is, vergeleken bij die van Java of Sumatra, nog niet groot. Het ontstaan van de petroleumindustrie heeft daarin echter groote verandering gebracht. De grootste stijging in handel en scheepvaart dateert echter van de laatste decenniën en Borneo schijnt een goede toekomst tegemoet te gaan. Deze uitgestrekte gebieden hebben echter behoefte aan kapitaal ter ontwikkeling van het verkeerswezen, mijnbouw, boschexploitatie en cultures. Stroomt dit in overvloed binnen en stelt het gouvernement zich op een ruim en open standpunt, dan zeker gaat Borneo eene periode van welvaart tegemoet. En de Barito in het zuiden, de Kapoeas in het westen en de Mahakam, Kajan en Sesajap in het oosten zullen de levenwekkende elementen zijn.