NAAR BORNEO’S BINNENLANDEN (continued 3)

Onmiddellijk na het vertrek uit de kampong Ma Lasan, bereikt men de Bahau, die hier ongeveer even breed is als de Poedjoengan en aanvankelijk geen moeilijkheden in het varen oplevert. Dadelijk echter na de soengei Lorah begint de eerste reeks stroomversnellingen, die we echter zonder moeilijkheden passeerden. Na de tweede, de Lesoeng, bereikten we de plaats, waar dr. Tehupeiory indertijd een prauw verloor, doordat de rotan brak. Ook de tweede kihamserie passeerden we met succes, hetgeen bij dezen gunstigen waterstand begrijpelijk was. De rivier vertoont bijna overal dezelfde teekening, eenige afwisseling brachten slechts de schoon gekleurde ijsvogels (temenggang asa). Oude, dikke boomstronken staken over de rivier, als evenzoovele hydrae lernae, die voor de opvaart beter er niet waren geweest; bovendien waren de oevers bezaaid met op het punt van vallen staande doode boomen—een gevolg van het droge jaar 1914—die een niet gering gevaar opleverden voor onze prauwen. Gelukkig werd slechts één onzer prauwen aan de achterzijde daardoor verbrijzeld, zoodat we nog van geluk konden spreken.

De kampong Lepo Maoet ligt op een hoogen, steilen oever aan de linkerzijde van de Bahau. Het geheel ziet er vuil uit, alleen het huis van den gastvrijen Toebang Djaloeng of Taman Soelau ziet er behoorlijk uit en is nieuw gebouwd. De awa is geheel versierd met kenjasche motieven met een prachtig bewerkte deur; ook de wanden van de lamin zijn geheel versierd, iets wat ik nergens anders aantrof. De vorst ontving me met zijn zoon Oesat Djaloeng, een man van middelbaren leeftijd; de oude heer had er slag van europeanen te ontvangen, hetgeen me later begrijpelijk werd, toen ik vernam, dat hij indertijd drie jaar dwangarbeid had ondergaan wegens eene snelpartij; zelfs was hij als zoodanig op Java en Nieuw-Guinee geweest en was dus een bereisd man.

We noemden Taman Soelau oud; den juisten leeftijd echter weet een dajak nooit op te geven, om de eenvoudige reden, dat hij daarmede geen rekening houdt. Toch kan dit met mannen van zijn leeftijd vrij nauwkeurig bepaald worden, omdat men dan slechts heeft te vragen, hoe oud hij ongeveer was bij de uitbarsting der Krakatau, die alle oudere menschen in Oost-Borneo zich nog herinneren. Daar Taman Soelau aangaf, dat hij toen ongeveer 20 jaar was—hij wees op iemand van dien leeftijd—kon ik daaruit opmaken, dat hij nu ongeveer 60 jaar moest tellen.

Ook hier moest nog eene verzoening plaats vinden, aangezien onder mijn roeiers zich eenige Ma Alims bevonden. Nog steeds bleek de vrees voor deze lieden zeer groot te zijn en zij waagden het niet meer benedenstrooms zich te vestigen, omdat Lian Toeran het verbood, aangezien dit zijn velden en jachtterreinen waren. Aan vrees voor Hebans leed men hier niet, omdat ze nooit zoo aan vexaties hebben blootgestaan als de menschen in het boven Mahakamgebied, daar de stammen in Noord Serawak zachtzinniger van aard schijnen te zijn.

Een specialiteit van het Lepo Maoetgebied is de toedan of rondedans met zang voor jonge meisjes; dit geschiedt alleen bij maanlicht. Daartoe vormen op een open plek een 10 of 12, of hoeveel meisjes mee willen doen, een kring, en loopen in cadans, elkaar bij de hand houdend en de armen rhythmisch op de maat van den zang opheffend en neerzwaaiend, in het rond. Een hunner bezingt daarbij in korte strofen den een of anderen nationalen held, terwijl de anderen daarbij het refrein meezingen. Behalve echter de dooden, worden ook de levenden bezongen en hun deugden opgesomd, zooals de hoofden of den een of ander, die op snel- of handelstocht zich zeer verdienstelijk heeft gemaakt. Tijdens het dansen der meisjes zitten de jongelui in de voorgalerij of buiten om haar heen te luisteren, de zangeres aanmoedigend met hun uitroepen of door het meezingen van het refrein.

Het slot is, dat na afloop van de toedan de jongelui zich ieder uit deze meisjes degene kiest, die hem het meest bekoort en haar met zich voert naar een der z.g. vrijhuisjes: loemboeng of oema kalò geheeten, kleine vierkante huisjes op ongeveer vier meter hooge palen, alwaar de minnende paartjes den nacht doorbrengen, een z.g. “Probe-ehe”, waarna bijna steeds een huwelijk volgt. Wordt het meisje echter zwanger, zonder dat de jonge man haar huwt, dan wordt ze aan schande prijsgegeven. In de kampong mag ze niet baren, maar geheel aan zichzelf overgelaten, doet ze dit in het bosch. Komt ze later terug, dan is haar verblijf voorloopig bij de zwijnen onder het huis, terwijl ieder in de kampong haar mag bespuwen als afschrikwekkend voorbeeld.

Over het algemeen vindt men in Poedjoengan en Lepo Maoet zwakkere menschen dan in Apo Kajan. Komen hier sterke, forsche figuren voor, ginds zijn ze zeldzamer. Vooral de vrouwen en kinderen maken een pooveren indruk; de vrouwen bloedarmoedig, flets en met sombere trekken, de kinderen mager, spichtig en ondervoed. De malaria, die hier en daar vrij veelvuldig schijnt voort te komen, zal hieraan wel schuld hebben. Ook de vuilheid treedt hier meer op den voorgrond, zoodat het niet te verwonderen valt, dat de dajak in dit milieu geen gunstigen indruk maakt.

Eene eigenaardige verschijning hier was een vrouw-man; man zijnde, was hij geheel gekleed in vrouwenkleeren. Met vrouwen laat hij zich niet in, maar tracht alleen zich bij mannen in te dringen; zijn stem was als van een vrouw en hij vroeg ook om naalden en niet om voorwerpen, die mannen gewoonlijk plegen te vragen. Het is het eenige wezen van dien aard, dat ik onder de dajaks zag, hoewel er meerderen schijnen voor te komen, ook elders in den archipel.

Gesnelde koppen komen in Poedjoengan en Lepo Maoet niet in grooten getale meer voor. Toen in 1910 onder leiding van Lian Toeran 16 maleiers vermoord waren, zijn bij wijze van straf alle koppen weggenomen; er zijn er toen vele vernietigd, enkele slechts zijn er overgebleven; Taman Soelau heeft er in zijn voorgalerij slechts drie over, aan één daarvan was een kuikentje op een houten pen gehecht, hetwelk diende tot voedsel van den gesnelden schedel; bosjes bladeren dienen tot gezelschap daarvan.

Aan tatoeëeringen doet men in deze gebieden weinig; wel is het soms gewoonte, dat jongelui de modellen der Ma Koelits overnemen: dat staat chique!

Daar het in de bedoeling lag ook te Lepo Maoet een vergadering met de hoofden te houden evenals in Poedjoengan, was het wel gewenscht eerst kennis te maken met hun omstandigheden ter plaatse, zoodat een bezoek aan de Lepo Kèhs en Liboens, vervolgens aan de primitieve Sabans op het programma stond.

De Liboens—ook wel Njiboengs genoemd—zijn wel de krachtigste stam daar. Oesat Biloeng is de zoon van Biloeng Erang, die het indertijd waagde Lian Toeran te dwarsboomen en den fieren nek niet voor hem boog, al moest hij de wijk nemen. Ongeveer 50 jaar geleden woonden ze nog aan de Soengei Lorah, vlak bij Poedjoengan, werden verdreven naar hun tegenwoordig gebied en zijn van daar uit zelfs nog naar de boven Toeboe in de Tidoengsche landen moeten uitwijken; na korten tijd keerden ze echter weer terug en thans zelfs nebben ze wel neiging naar de Bahau te verhuizen, nu de straffe hand van Lian Toeran niet meer te voelen is.

De beide Liboenkampongs Long Sibau en Long Lemoeten met het hoofd Apoei Biloeng, die slechts op een uur afstand van elkaar verwijderd liggen, zien er vuil en slordig uit; vooral de eerste, vlak bij een moeras gelegen, maakt een ongunstigen indruk, terwijl het met Long Lemoeten in zooverre gunstiger gesteld is, dat het boven op een berg ligt, van waar uit men een schitterend overzicht verkrijgt over het omliggend terrein. De Liboens hebben veel aanraking met het engelsche gebied, voornamelijk Telang Oesan; vandaar zijn ook afkomstig de geiten en karbouwen, die we in de kampong aantroffen, en die men elders—behalve bij de Sabans—niet aantreft; in acht dagen kan men over land Telang Oesan bereiken en het is dus niet te verwonderen, dat ze daar heen gaan en niet naar de beneden Kajan, vooral vroeger, toen ze onderweg nog verontrust werden, terwijl ze bovendien geheel onbedreven zijn in het bevaren van versnellingen. Bij mijn verblijf trof ik verschillende lieden uit Telang Oesan aan, die kwamen om handel te drijven.

De stambenaming der dajaks wordt dikwijls ontleend aan de rivier, waaraan ze wonen of aan typische planten of houtsoorten, die in de buurt worden aangetroffen. Zoo beteekent liboen een veelpittige djamboesoort, maälim een soort gras, malaran, een stam aan de beneden Boeloenganrivier, een soort hout, kèh een gekeept stuk hout zooals door de voorvaderen—thans trouwens nog—werd gemaakt, indapa ook een soort hout en dergelijke meer.

De Liboens hebben eene eigenaardige wijze van begraven. Onmiddellijk na den dood worden de lijken in een kist geborgen en blijven daarin zoo lang tot ze vergaan zijn; daarna worden ze er weer uitgehaald en in een tempajan—een groote keulsche pot—gedaan, welke op een hoog opgerichte, dikwijls met snijwerk versierde paal wordt gezet, paalgraven of zoogenaamde liangs. (Zie afb. 48). Overigens gebruikt men in Lepo Maoet salongs evenals de andere Kĕnja’s, waarin de kisten bijgezet worden, behalve bij de Ma Koelits, die het lijk in een kist onder den grond begraven en daarop het doodenhuisje plaatsen. In Poedjoengan gebruikt men ook kisten en plaatst die in de bergholen, behalve Ma Badang en Ma Lasan Long Poedjoengan waar men de Kenjagewoonte volgt en salongs gebruikt. De Sabans doen het weer anders en plaatsen het lijk in een kist, welke willekeurig ergens wordt neergezet, soms buiten vlak naast het huis; wanneer het vergaan is, wordt het in een gesloten tempajan geplaatst en deze half in den grond ingegraven. Dit overbrengen in de steenen potten gaat met groot ceremonieel gepaard. Willekeurig worden deze neergezet, zoodat het niet te verwonderen is, dat men daar rondtrekkend, struikelt over een graf, dat in de tropische natuur onmiddellijk door den weelderigen plantengroei aan het oog wordt onttrokken.

Wordt dus in het algemeen niet veel zorg besteed aan de verzorging der dooden, menschen die aan “keloear darah” (bloedspuwing) zijn overleden of vrouwen in het kraambed, worden gewoon, afgescheiden van de anderen, ergens in den grond verborgen.

Zeer eigenaardige graven troffen we nog aan op den linkeroever der Bahau, een eind zuidelijk van Lepo Maoet, afkomstig van stammen, die vroeger hier woonden, maar verdreven werden en waarvan een restant woont aan de Kajan, benedenstrooms Long Pangian, in de kampong Boesang Badang. De graven bestaan uit zwaar bewerkte steenen; vier dienen als pijlers, daarop rust een deksteen, die tevens drukt op het deksel van een steenen tempajan en deze absoluut gesloten houdt. Het is onbegrijpelijk hoe die lieden deze uit de harde steensoort hebben kunnen bewerken. Niemand, noch in Lepo Maoet, noch later in de benedengebieden, kon mij omtrent deze eigenaardige vormen inlichtingen geven. Het is dus waarschijnlijk, dat deze reeds van vrij ouden datum moeten zijn. Nergens anders in dajakland worden ze aangetroffen.

Op een afstand van twee uur ongeveer ligt, eveneens op een berg, Lepo Kèh Indapa onder het hoofd Oesat Lawing. Blijkbaar was men bevreesd voor ziekten; ettelijke bamboestaken, versierd met allerlei houtrafelingen waren voor de kampong opgesteld om de booze geesten te bezweren, terwijl men hier en daar door rhythmisch gezang onder aanroep van de geesten, de ziekten trachtte te verdrijven.

We hadden eerst nog getracht den tocht naar de Sabans rechtstreeks vanhier over land te doen; de weg was echter zóó slecht, dat we van dit plan afzagen en eerst weer naar Lepo Maoet terugkeerden om gebruik te maken van de rivier. Van Indapa uit duurt de tocht naar Lepo Maoet vier uur. De vroegere kampong Lepo Kèh Ang Long is verlaten; deze lieden zijn verhuisd naar de Bahau en wonen thans in de kampong Gaboeang, waar we een der volgende dagen aankwamen. Daar een hevige regen ons overviel en we juist bij een ladang waren aangekomen, besloten we, om mijn roeiers het maken van een bivak te besparen, in een der armoedige huisjes een onderdak voor den nacht te zoeken. Dit had tevens het voordeel eens echt het leven van den dajak op zijn slechtst mede te maken. En het viel dan werkelijk ook niet mee. In het wankele gebouwtje was het me haast niet mogelijk mij te bewegen; in een ruimte van slechts enkele vierkante meters zaten we allen kris en kras door elkaar; de vloer, ongeveer drie meter boven den grond, bestaande uit dunne bamboelatjes, was van dien aard, dat we elk oogenblik vreesden er doorheen te vallen en terecht te komen boven op de varkens, die lustig daaronder smakten en knorden. Hier brengt de dajak uit den achterhoek maanden en maanden door, zonder genoegens, zonder eenige eischen. Met weinig zorg en weinig kennis van zaken bebouwen ze hun gronden en hebben daardoor meestal weinig voedsel. Zoo ook hier; door ziekte van enkele lieden had men den aanplant gestaakt, de jonge planten werden verstikt door het vuil, men denkt er niet over na of dit ook hongersnood beteekent; dat zal wel blijken. Hun lichamen zijn verzwakt door ondervoeding, ziekte en vuilheid. Het was droevig deze mannen en vrouwen te zien; somber, spichtig en flets. Een innig medelijden met deze menschen bekroop mij, deze menschen, die een leven leven, erger dan de dood en die niet vatbaar zijn voor redeneering. Enkele zieken en anderen weer met afzichtelijke wonden riepen mijn hulp in, maar de medicijnkast van een bestuursambtenaar—kininepillen en castorolie—reikt niet ver. Zoo is de toestand van alle veraf wonende dajaks, Poenans, Sabans en anderen. En daaraan niets te kunnen doen! Het ware te wenschen, dat al deze menschen meer stroomafwaarts verhuisden; maar vrees en altijd weer vrees weerhoudt hen, vrees voor Ma Alims, vrees voor maleiers. Er was een tijd, dat ze nog wel eens kwamen afzakken, maar sinds een moord op eenige maleiers, die zich aan hun vrouwen hadden vergrepen, durfden zij uit angst voor weerwraak niet meer naar beneden te gaan.

Hoewel het flink bandjirde—dit was volgens de dajaks mijn eigen schuld, doordat ik de steenen graven aan den Bahauoever van vuil had laten ontdoen om die te kunnen fotografeeren—gingen we verder en voeren spoedig de Soengei Berao op, een rivier met een zeer steenachtig bed, zoodat het opvaren ons groote moeite kostte, om daarna het op den rechteroever gelegen Seriok of Longtok te bereiken, welke kampong van uit Lepo Maoet bij goed water in acht uur is te bereiken.

Mijn komst in de kampong verwekte—zooals te begrijpen is—nogal opschudding; vooral de vrouwen schoolden samen om den witmensch te zien, eene afwisseling in haar eentonig bestaan, voor de kinderen was het een pretje en zelfs de dajakhonden zaten mij verwonderd aan te kijken. Allen verzamelden zich dan ook in het voorhuis van den hoofdman en een gezellig gekeuvel volgde. Gezellig, hoewel het nog al eenige moeite kostte om me verstaanbaar te maken, waarbij ik mij van twee tolken moest bedienen. Alles wat ik deed, had hun groote belangstelling: het uitspreiden van mijn veldbed, het uittrekken mijner schoenen en slobkousen, het eten met lepel en vork, kortom alles vonden ze grappig of diep ernstig. Het eenige bezwaar, wat ik tegen de menschen had, was, dat ze zoo intens vuil waren. Een manneke van middelbaren leeftijd, blijkbaar nog al hoog in rang, omdat hij zoo dicht bij me kwam zitten en alles van nabij bekeek, was zoo vuil als een echt boschduveltje, dat ik hem bij wijze van grapje vroeg, of eigenlijk liet vragen, in hoe langen tijd hij zich niet gewasschen had. Hij beweerde, dat hij dat nooit deed, hetgeen aan te nemen was, maar dat hij het nu wel eens wou doen, waartegen ik geene bezwaren had en werkelijk kwam hij kort daarna hernieuwd terug tot groot plezier van de aanwezige menigte.

Voor fotografeeren schenen ze geen angst te hebben en dadelijk maakte ik van de gelegenheid gebruik eenige dames te kieken, maar toen ze ’s avonds bij het ontwikkelen der platen zagen, wat er allemaal gebeurde en dat ze spookachtig op het negatief zichtbaar waren, was het uit met de pret en toen ik den volgenden dag met mijn toestel in de kampong rondliep, kreeg ik geen enkele vrouw meer voor de lens; geen enkele vrouw, geen enkel kind meer was te zien; gelukkig waren de mannen verstandiger. Ze waren bang, dat ik hun de ziel zou ontstelen, evenals de Papoea’s. Een dergelijk grappig iets troffen we indertijd in Apo Kajan aan, toen van een der dajaksche dwangarbeiders een gipsafgietsel van het gelaat werd genomen; hij vond dat eerst verre van aangenaam en vroeg of hij er dood van zou gaan, maar toen we uitlegden, dat dit absoluut het geval niet was, dacht hij, dat het dan toch wel tot vermindering van straf zou dienen en hij de gevangenis na de operatie zou kunnen verlaten. De oolijkerd!

In haardracht slechts verschillen de Sabans van de overige Kenja’s. Ze scheren zich dikwijls het hoofdhaar af of dragen het kort, maar aan het achterhoofd dikwijls zeer lang, hetwelk tot een wrong wordt samengebonden en daarna met haarpennen achter aan het hoofd vastgestoken, een gewoonte, die ze van de Serawak-dajaks hebben overgenomen. Ook wordt het haar door jongelui van voren soms lang gedragen; het valt dan op het voorhoofd en wordt recht afgesneden.

Ze plegen zich weinig te tatoueeren, hoewel het bij de vrouwen nog wel voorkomt (afb. 75).

De huizenbouw verschilt niet veel van die der Kenja’s; alleen met dit verschil, dat de lamins één samenhangend geheel vormen; ze gebruiken bovendien geene deuren, maar in plaats daarvan voeren een of meer gangetjes naar de achterverblijven.

Eene speciale eigenaardigheid van de Sabans is nog een bepaald soort huisjes of pondoks, waarin zij hun besmettelijke zieken afzonderen. Het is dezen niet veroorloofd die verblijfplaatsen te verlaten, een verstandige maatregel, welke ik bij geen enkelen anderen dajakstam aantrof. Voedsel wordt hun door familieleden door de deuropening aangereikt; overigens bemoeit zich niemand met hen.

In Seriok trof ik ook sapi’s en karbouwen aan, afkomstig uit de Oeloe Krajan in de Tidoengsche landen en Telang Oesan, waaruit blijkt, dat deze lieden aanrakingen hebben met het engelsche gebied; van hier uit is dit dan ook slechts zes dagen verwijderd, zoodat het ons niet behoeft te verwonderen, dat deze lieden door de vele aanrakingen met onze naburen ook meenden onder engelsch bestuur te staan.

Uit de karbouwenhorens weten de Sabans schoone mandauheften te maken, terwijl we hier een typisch muziekinstrument aantroffen, de z.g. lòtòng, bestaande uit een dikke bamboe, aan één kant gesloten door een geledingsbodem, aan den anderen kant open. Bij wijze van snaren zijn gedeelten van het vezelig oppervlak opgelicht en daaronder als bij een viool kleine kammetjes geplaatst. Al tokkelend weet de Saban hier een sympathieke melodie aan te ontlokken. Zie afb. 25.

Volgens hun eigen beweringen hebben ze altijd hier gewoond en zouden dan beschouwd dienen te worden als de autochthonen van het boven Bahaugebied. Onmogelijk is dit niet; een stam, die hier vroeger ook nog gewoond zou hebben, was die der Ngorek, welke waarschijnlijk is uitgestorven of uitgeweken naar het engelsche gebied.

De Sabans vormen een stam, staande tusschen Kenja en Poenan in. In lichaamsbouw doen ze onder voor den Kenja en Kajan; ze zijn in het algemeen minder zwaar en forsch en vooral missen ze de fierheid in houding, die men juist bij andere dajakstammen zoo dikwijls bewonderen moet.

Al meerdere malen werd er in dit werkje de aandacht op gevestigd, hoe de dajaks—hoewel de vrouwen minder—veel overeenkomst vertoonen met chineezen. Volgens sommige lieden van deze stammen zou een gedeelte van hen van chineezen afstammen, afkomstig uit de westelijk gelegen gebieden. Vooral bij de primitieve dajaks, Sabans en Poenans, valt een sterk sprekende overeenkomst niet te loochenen. Van chineezen zouden ze ook hun naga- of draakmotieven overgenomen hebben, dat zoo sterk in kenjasche figuren op den voorgrond treedt. Veel meer toch zou het voor de hand liggen, wanneer ze deze ontleenden aan dieren uit hun eigen omgeving als herten, zwijnen en krokodillen; ze gebruiken deze weliswaar een enkele maal voor hun motieven, maar meer geliefd zijn de chineesche draken. Nog wijzen op intensieve aanrakingen hun mooi bewerkte tempajans, die ook van chineeschen oorsprong moeten zijn. Ook hun namen als b.v. Go Long Sat en anderen—vooral Poenannamen—zouden eruit kunnen voortspruiten, terwijl zelfs bij enkele stammen of families het nog gewoonte is om in plaats van de gewone rouwkleederen der Kenja’s, de witte der chineezen te dragen. Is het verband werkelijk bestaand, dan verloochenen ze hun geslacht niet ten opzichte van eene zekere handelssluwheid, welke ook velen Kenja’s niet vreemd is en welke hun aangeeft waar ze het meeste voordeel moeten vinden.

Daar alle hoofden tot eene groote vergadering te Lepo Maoet waren opgeroepen en een tocht naar de Sabankampongs nog meerdere dagen in beslag zou nemen, besloot ik terug te gaan om hen aldaar op te wachten. Reeds spoedig kwam Oesat Biloeng met groot gevolg aan; hij maakte een gunstigen indruk, is een flinke figuur en weet zich te doen gehoorzamen. Naast het hoofd van Lepoe Maoet is hij wel de flinkste, al is in deze gebieden geen sprake van een algemeen hoofd.

Nadat allen aanwezig waren en er “bruderschaft” gedronken was, waarbij meerderen uit één beker dronken, kon de vergadering beginnen, nadat nog enkelen eene kleine verzoening hadden gehouden, hetgeen nu geschiedde met een uitgerafelden rietstengel, gedrenkt in varkensbloed.

De onderwerpen, welke besproken werden, waren dezelfde als die welke we reeds in Poedjoengan behandelden. Vooral de grondkwesties hadden hier de groote belangstelling, begeerig als men was, dat de Kompenie deze aangelegenheid zou regelen, zoodat de invloed van Lian Toeran tot niets werd teruggebracht, hetgeen ik hun gerust durfde toezeggen. Aan het eind van de vergadering stond het oude hoofd op en bracht met verheffing van stem zijnen onderhoorigen nog eens duidelijk aan het verstand, wat ze te doen en te laten hadden. Hij wees hun erop, dat ze mijn bevelen hadden op te volgen, want dat die werkelijk—hij als oud man begreep dat—in hun belang waren. Nadat dit door nog eenige hoofden herhaald was in bloemrijke taal, verrees de eenoogige Ma Djaloeng Lenggang; hij sprak met vuur en zeide, dat hij met belangstelling mijn woorden had aangehoord en begrepen, maar hij hoopte, dat ik het niet alleen bij woorden zou laten en Lian Toeran dit alles nog eens goed zou inpeperen, zoodat de praktijk in overeenstemming zou komen met mijne woorden.

Onder de Sabans bleek nogal oneenigheid te bestaan, hetgeen dan ook de reden was van het verspreid wonen dezer menschen. Het beste was geweest als de menschen in 2 of 3 groote kampongs meer stroomafwaarts zich vereenigden, maar er waren zooveel bezwaren, dat van dit voorstel niet veel terecht kwam. De voornaamste Saban, de eenige die dan ook het woord voerde, is Taman Baja Njipa; hij maakt een schranderen indruk, maar hij is blijkbaar toch niet krachtig genoeg om de enkele honderden Sabans bij elkaar te houden. Hij volgde de geheele vergadering in weerwil van het feit, dat zijn duim, die half afgezworen was, hem geweldige pijn moest veroorzaken. Tot mijn groote spijt kon ik er niets aan doen en hij bepaalde er zich slechts toe het stompje rechtop te houden. Het is ongeloofelijk, hoe veel pijn deze menschen soms kunnen verdragen, maar voor onze instrumenten hebben ze een heilige vrees; liever grijpen ze zelf in. Ik zag eens een man, die zich met een van bamboe gemaakt en scherp aangepunt hamertje den arm opende om zich van een ernstig abces te verlossen. Om de punt niet verder dan noodzakelijk in het lichaam te doen dringen, was deze op een bepaalde hoogte met een stuk lap omwonden, welke tevens diende om de hamer stevig te verbinden.

De Sabans waren eigenlijk een weinig verwonderd, dat ze nederlandsche onderdanen waren. Hun aanrakingen zijn zoo uitsluitend met het engelsche gebied, dat ze zich ook rekenen als bij dat gebied te behooren. Toch was hun wel door engelsche ambtenaren medegedeeld dat alle lieden aan de Bahau aan het hollandsche gezag onderworpen zijn. De dajak beschouwt de engelschen en hollanders als verschillende menschen; de eersten noemt hij keloenan inggris, òns keloenan blada (blanda); wij zijn de witmenschen bij uitstek. Meerdere malen—vertelde mij Taman Baja Njipa—hadden ze de hulp der engelschen ingeroepen, omdat er nooit hollandsche ambtenaren kwamen, terwijl Maroedi in het engelsche gebied slechts zes dagen van hen verwijderd ligt. Toch hadden ze niets geen bezwaar er tegen zich onder onze vlag te scharen.

Nadat alles besproken was en de oude radja mij nog een schild had gegeven—daar hij dit niet meer noodig had, omdat na het gesprokene ik “syn scilt ende betrouwen” was,—was het oogenblik van teruggaan gekomen; bij het stroomafwaarts gaan van de Bahau in de versnelling Loeët Boeët (moeilijke oversteek) ging door het omslaan van mijn prauw het grootste gedeelte mijner goederen verloren. Na enkele dagen bereikten we weer Long Poedjoengan, voeren langs de Soengei Laso, een warmwaterriviertje en nadat bij de kiham Baloei de goederen over de rotsen waren gedragen, daar het afvaren niet mogelijk was, bereikten we een paar dagen daarna Tandjong Seilor en na eene afwezigheid van vijf volle maanden keerden we weer in den familiekring terug. Hoe meer we naderen, hoe angstiger het hart klopt, na lange afwezigheid van berichten, maar hoe grooter de vreugde, wanneer we de onzen in goede gezondheid weerzien.

IN DE TIDOENGSCHE LANDEN.

Zoo er één van de gebieden van dajakland nog tot de onbekende behoort, dan zijn dit zekerlijk wel de Tidoengsche landen.

Ver van alle verkeer ligt het daar eenzaam en verlaten, in den uitersten noordoosthoek, onmiddellijk grenzend aan onze engelsche naburen. Verbinding met de buitenwereld bestaat om zoo te zeggen niet; weinige zijn de europeanen, die deze gebieden hebben betreden en geen geschrift handelt daarover, behalve dan de enkele rapporten van ambtenaren, die ergens als nietswaardige vodden onder een dikke laag stof in de archieven verborgen liggen. Het is één dier grensgebieden van ons gezag, waar de hollandsche invloed zeer flauw waarneembaar is.

En toch leven daar in de bovengebieden, vrijwel nog in hun alouden oerstaat, een vijftienduizend dajaks, hun eenzaam, maar in hun eigen oogen, gelukkig bestaan. Men zou dit niet verwachten, wanneer men langs de kusten van dit gebied door de groote zeearmen vaart; geen levend wezen is te ontdekken, alles water, modder en bosch; uren, dagen lang kan men hier varen zonder iets of iemand te zien, geen mensch, geen menschelijke vestiging. Eerst uren en uren stroomopwaarts ontdekt men leven in deze uitgestrekte oorden. Het is de groote vraag of het den menschen wel naar den zin was toen in Maart 1917 de patrouille Posthumus, later vervangen door Sitsen, aan wal stapte en de eerste stappen werden gedaan om in den chaotischen toestand in de diepe binnenlanden verbetering te brengen en de menschen, die her- en derwaarts verspreid woonden, op hooge bergtoppen soms, tengevolge van de in zwang zijnde sneltochten, te bewegen zich in meer bewoonbare oorden te vestigen. Lange, lange tijden waren ze aan hun lot overgelaten geweest, vrijelijk doende wat hun lustte en zich in het geheel niet bekommerend om het europeesche gezag of het bestuur van den sultan van Boeloengan, wiens onderdanen zij allen zijn. Het intensievere bestuur is wel van zeer recenten datum, maar toch is het bewonderenswaardig, wat beide bovengenoemde mannen in dien korten tijd hebben tot stand gebracht onder zeer primitieve omstandigheden.

Nog zij vermeld de grensexpeditie in 1912 onder kapitein P. van Genderen Stort, welke ten doel had de uitzetting in het terrein van de grens tusschen nederlandsch gebied en het gouvernement Britsch Noord-Borneo, over welken tocht een uitvoerig rapport is verschenen.

De dajaks uit deze gebieden behooren tot een geheel anderen stam dan de reeds in de vorige hoofdstukken behandelde. We onderscheiden hier twee groote groepen, wonend in de stroomgebieden van de twee groote rivieren de Sesajap en de Sembakoeng en wel in de eerste de Poetoeks en in de tweede de Tinggalans. Hoewel deze beide stammen met de vroeger genoemde punten van overeenstemming hebben, verschillen ze van deze in andere opzichten weer zooveel, dat een afzonderlijke beschrijving van hun zeden en gewoonten gemotiveerd schijnt.

Hun talen verschillen onderling zeer, terwijl deze ieder op zichzelf wederom vele dialecten tellen, ieder in zijn eigen stroomgebied. Tusschen de eigenlijke dajaks van de binnenlanden en de maleische kustbewoners in—Boegineezen, Makassaren e.a.—is een soort mengvolk ontstaan, de Tidoengers, welke naam ontleend zou zijn aan de toppen der heuvelen (tidoeng), waarop zij woonden om beschermd te zijn tegen de snelwoede, die in vroeger dagen zoo sterk heerschte. De handelaren, die de binnenlanden indrongen langs de hoofdrivieren, wisten de Tinggalans, die zij daar aantroffen, te overreden, zich meer aan den benedenloop der rivieren te gaan vestigen; hun dochters trouwden met de handelaren en zijzelf gingen van lieverlede tot het mohammedaansch geloof over. En zoo vestigden ze zich niet alleen in de lager gelegen landen, maar zelfs op de eilanden voor de kust en waren een tijdlang berucht wegens hun zeerooverijen—zelfs de sultan van Boeloengan vreesde hen en moest zijn zetel verplaatsen en zich vestigen te Tandjong Palas, waar hij thans nog zijn paleis heeft—totdat hieraan paal en perk werd gesteld door de Solokkers, bewoners van den ten noorden van Borneo gelegen Soeloe-archipel, met wie een langdurige en hevige strijd ontstond. Velen werden als slaaf medegevoerd en thans nog leven velen van hen onder de Tidoengers en zijn geheel en al in deze bevolking opgegaan.

De naam tidoeng is overgedragen op het geheele gebied ten noorden van het stroomgebied der Kajanrivier.

De Tinggalandajaks behooren tot een grooten stam van dien naam, welke ook de binnenlanden van Britsch Noord-Borneo bewonen en daar meer bekend zijn onder den naam “Murut”. Gedurende een bespreking met een engelsch bestuursambtenaar uit die gebieden mocht ik meerdere van die menschen ontmoeten, die wat lichaamsbouw en gewoonten aangaat, geheel met de onze overeenstemmen. Volgens de Tinggalans zelve hebben zij steeds deze gebieden bewoond en zijn ze niet heen en weer getrokken, opgejaagd door andere stammen, zooals we dat bij de Kenja’s in zoo sterke mate aantroffen.

De tegenwoordige bevolking van de Tidoengsche landen is zeer weinig krachtig en energiek; er is wellicht in onzen archipel geen volk aan te wijzen, dat zoo slap en gemakzuchtig is als juist deze menschen. Het is trouwens een opmerkelijk verschijnsel in dajakland, dat daar, waar de bevolking nog strijdlustig is en de snelwoede nog niet beteugeld, deze ook het krachtigst is; daar zijn ze nog flinker gebouwd, daar zijn ze nog volijverig in het bebouwen hunner ladangs. Elders zijn ze daarvoor te lui en voeden ze zich met minderwaardige producten. Zeer sterk treedt dit verschijnsel op in de benedenlanden van deze gebieden (afb. 52).

Van oudsher drongen de handelaren, op winst belust, de binnenlanden in: zij zijn meestal sluwe, weinig scrupuleuse menschen, die door allerlei drogredeneeringen de eenvoudige dajaks imponeeren en door tijdelijke huwelijken zich in hun gemeenschap weten in te dringen. Na voldoende boschproducten verzameld te hebben, hetzij door meestal voor de dajaks nadeeligen koop, hetzij door zelf de bosschen in te trekken, gaan zij wederom naar beneden om het verzamelde aan de slimme chineezen van de hand te doen. Door de dajaks in dikwijls denkbeeldige schulden te houden, weten de handelaren hen steeds tot levering van nieuwe boschproducten te pressen. Bovendien weten ze hen door dobbel- en kaartspel en het wedden bij hanengevechten, waarop ze verzot zijn, nog dieper in de schulden te steken, slimmer als ze zijn dan deze eenvoudige menschen. Komen de dajaks zelven naar beneden om de door hen verzamelde boschproducten aan de handelaren, vooral chineezen, te verkoopen, dan zijn ze er al niet veel beter aan toe. Toen ik dan ook gedurende mijn bestuur den maatregel nam, dat ik zelf de naar beneden gevoerde goederen in het openbaar aan de handelaren zou verkoopen, waren ze ten zeerste verbaasd, zooveel voor hun producten te ontvangen; een voorraad, welke voorheen enkele rijksdaalders—de kleinste eenheid, waarmede een dajak weet te rekenen—opleverde, bracht nu soms honderd of meer rijksdaalders op; het behoeft geen betoog, dat onder de vroegere omstandigheden den dajak de lust benomen werd zich voor dezen handel eenige moeite te getroosten.

De sultans van Boeloengan, die, zooals we reeds zagen, oorspronkelijk voor de Tidoengers den wijk moesten nemen, wisten langzamerhand hun gezag weer te herwinnen, en zelfs aan den beneden- en middenloop wederom eenige macht te krijgen, o.a. door het verleenen van titels als Datoe, Pangeran, Adji e.a. Zoo was het dajakhoofd, dat aan de midden Sembakoengrivier een schijn van macht uitoefende, begiftigd met den titel Pangeran en heette Pangeran Moeda. (Zie afb. 49). Het kostte den sultans-trawanten meestal niet veel moeite deze verslapte dajaks te imponeeren en hen vervolgens af te zetten. Zoo zijn deze menschen langzamerhand verworden tot hetgeen ze thans zijn.

Een voorbeeld van een afzetter pur sang was de Boeloenganees Ating, die—als ik me niet vergis—zelfs nog aan de sultansfamilie verwant was. Hij had zich bij het engelsche bestuur zóó onmisbaar gemaakt, dat hij tevens werd aangesteld als een soort districtshoofd; daar hij tevens handelaar bleef—wat onder ons bestuur niet mag voorkomen—bezocht hij dikwijls ons gebied en dreef daar op allerlei unfaire wijzen handel, zoodat het veel op afpersing begon te gelijken en ik gedurende mijn samenkomst met den engelschen controleur te Semendapi op de grens van het engelsche en hollandsche gebied, genoodzaakt was te verzoeken hieraan paal en perk te stellen, daar hij anders op ons gebied komend, gevangen genomen zou worden. Dat de dajaks over dien maatregel zeer tevreden waren, behoeft geen betoog. Daarbij kwam nog, dat hij als vertegenwoordiger van het engelsche bestuur dubbel gehaat was.

De dajak, van zijn geboorte af gewoon, niet te behoeven gehoorzamen, maar in het algemeen vrijelijk te doen wat hem lust—hij is daardoor ook rondborstig—haat het engelsche bestuur, dat zeer hard is en vooral de politiesoldaten, die hem afzetten, zijn kippen en varkens zonder betaling afnemen, als anderszins. Het nederlandsche bestuur schijnt hem aangenamer te zijn, hetgeen we reeds zagen bij de Sabanstammen, die er niets geen bezwaar tegen hadden zich onder onzen vlag te scharen. Van Genderen Stort vertelt, hoe, toen bij de nederlandsch-engelsche grensexpeditie bekend werd, waar ongeveer de grens zou loopen, onmiddellijk een zestal kampongs naar ons gebied wilden verhuizen, terwijl nog eenige andere, na het binnenhalen van den oogst spoedig zouden volgen. Dit treft te meer, omdat een dajak alleen noodgedwongen het stroomgebied zal verlaten, waar zijn voorouders begraven liggen en waar deze vruchtboomen geplant hebben, waarvan de eerste rijpe vruchten bestemd zijn voor die graven.

De dajaksche vrouw! Welke positie bekleedt zij, welke rol is haar toebedeeld in de dajaksche maatschappij? We zagen hiervan reeds een en ander in de vorige hoofdstukken; we merkten op hoe de vrouw werd gewaardeerd als moeder van hare kinderen en ook, dat de vrouw wel een woordje had mee te praten, al was in het algemeen hard werken en sloven haar deel.

Hoe is het daarmede gesteld in de Tidoengsche landen? In het algemeen kan men zeggen, dat de toestanden vrijwel dezelfde zijn, al is haar toestand hier minder gunstig. Vóór haar huwelijk geniet de vrouw eene groote mate van vrijheid in tegenstelling met hetgeen we wel bij andere dajakstammen opmerkten. Het komt meermalen voor, dat zoon of dochter reeds bij de geboorte door de ouders aan een kind van een ander ouderpaar wordt uitgehuwelijkt.

Is de afspraak gemaakt en de zaak tusschen de wederzijdsche ouders beklonken, dan wordt deze bekrachtigd door het wederzijdsch aanbieden van een geschenk. De ouders van den zoon geven meestal een geschenk in den vorm van een tempajan of martavaan, terwijl de ouders van het meisje als tegengeschenk meestal een varken van ongeveer gelijke waarde aanbieden. Heeft dit plaats gehad, dan gaat het meisje een kralen halsketting dragen als bewijs, dat ze reeds uitgehuwelijkt is. Is zij op huwbaren leeftijd gekomen, 12 à 14 jaar, dan kan het eigenlijke huwelijk plaats vinden. De ouders van den bruidegom, geholpen door al hun familieleden, verzamelen de benoodigde huwelijkssom in den vorm van tempajans, keukengerei, katoentjes en andere in onze oogen vrij waardelooze, kleine voorwerpen, welke meestal geen grootere waarde vertegenwoordigen dan één of enkele honderden guldens, naar gelang van den stand en de schoonheid der bruid. Is deze som eenmaal bijeen gebracht, hetgeen dikwijls met groote moeilijkheden gepaard gaat, dan wordt deze op den bepaalden dag naar de woning der bruid gebracht, waar intusschen op uitnoodiging van de ouders van het meisje de genoodigden aanwezig zijn, die etenswaren, gongs, en andere cadeautjes hebben medegebracht. Het huwelijksfeest kan thans plaats hebben. Groote tempajans met gistende drank worden opgesteld—het wordt dikwijls een groote dronkemanspartij—terwijl stellages worden opgericht met spijzen, bestaande uit stukken varkensvleesch, vermengd met verzuurd meel en visch, alles toegedekt met een doek. Ieder nu, die daartoe lust heeft, mag van den drank en spijzen iets gebruiken, maar is verplicht een klein geschenk te deponeeren, welke het eigendom wordt van de familieleden der bruid, die medegeholpen hebben het feestmaal aan te richten. Thans wordt het huwelijk als gesloten beschouwd, al duurt het feest ook wel voort tot den volgenden dag.

Vervolgens wordt de bruid naar de kampong van den bruidegom gebracht; daartoe worden eerst alle geschenken in de prauw gebracht en stapt de bruid er ook in. De bevolking houdt dan in schijn de prauw vast, waarop de bruidegom in ruil voor de bruid, geschenken geeft. Bij de kampong gekomen, mag de bruid het huis van den bruidegom niet betreden, alvorens van hem eenige geschenken uit zijn kamer te hebben ontvangen, waarna deze betrokken wordt.

Is na haar huwelijk de vrouw aan haar huwelijkstrouw gebonden, in het algemeen is het gewoonte in de Tidoengsche landen, dat het sexueel verkeer vrijelijk plaats vindt. Het bij nacht binnengaan der kamer, waarin ook de ouders slapen, kan door deze niet geweigerd worden. Zou dit toch geschieden, dan werd een boete door het kamponghoofd opgelegd, zoodra een klacht hierover zou zijn ingediend.

Wordt een getrouwde vrouw op overspel betrapt, zoo verbeurt de overspeler—op klachte der familieleden van den man—een zware boete, aan den echtgenoot te betalen.

Zwangerschap buiten echtelijk verkeer—dikwijls weten de vrouwen dit echter wel te verhinderen—wordt niet als iets bijzonders aangemerkt; eene vrouw, aan wie zoo iets overkomt, heeft later echter een veel geringere handelswaarde.

Bij het zwanger worden van het eerste kind, legt de vrouw alle sieraden, behalve de armbanden, af en deze worden niet meer gedragen. Ook de rotanband, die ze om haar middel droeg als bewijs, dat ze nog geen kind had, wordt afgelegd. Van haar man krijgt ze later nieuwe kleeren en sieraden.

Al stelt het krijgen van kinderen aan deze vrouwen door zwakke en ziekelijke lichaamsgesteldheid de hoogste eischen, toch is kinderloos te zijn voor de dajaksche vrouw het treurigst, dat zij zich denken kan. En dan, kinderen, meisjes, zijn handelswaar! De vader heeft voor zijn vrouw tempajans, kralen en andere voorwerpen met moeite bij elkaar gezocht; en als hij later zijn dochters uithuwelijkt, krijgt hij voor ieder een bruidsprijs. Ze zijn dus voor hem een zeer voordeelige geldbelegging en tevens breidt hij door haar zijn familierelaties ver buiten zijn woonplaats uit.

De eerste plaats, die het jonggeboren kind inneemt, is bij zijn moeder op den houten vloer van het huis op een kleedje of matje. Verwend wordt de dajaksche zuigeling dus niet en het kan ons niet verwonderen, wanneer hij wel eens op jammerlijke wijze zijn stemgeluid doet hooren. Koud heeft onze jonge wereldburger het echter niet, want evenals zijn moeder zit hij bij een steeds brandend vuur. Moeder en kind worden gedurende eenige dagen berookt! Eerst na 4 dagen mag de moeder opstaan om zich te reinigen. Vlak na de geboorte van het kind heeft de moeder een kip te verorberen. De veeren worden verzameld en verbrand, zoodat de rook de borsten der jonge moeder bereikt, opdat de moedermelk rijkelijk moge vloeien.

De kleine dajak mag reeds eerder een bad nemen en de familie is vol zorg. Men waakt er voor de geesten, die het kind kwaad zouden kunnen doen, op een afstand te houden of te vriend te houden of, als het niet anders kan, te verdrijven of te verschalken.

Het geloof aan goede en booze geesten is allen dajaks eigen; zij denken zich die wezens overal aanwezig. Vooral in de vlucht van vogels en in het geluid van dieren zien zij eene voorspelling, speciaal ten opzichte van ziekten, bij doodenfeesten, aanleggen van ladangs, maken van een nieuw huis als vele andere zaken meer.

Bij ziektegevallen of uitbreken van besmettelijke ziekten wordt de kampong voor vreemdelingen ontoegankelijk verklaard, hetgeen te kennen gegeven wordt door bij den ingang een “goal” te plaatsen, waaraan pisangschillen worden opgehangen. Hoewel de Tinggalandajak, behalve enkele kruiden, geen of weinig geneesmiddelen kent, wil hij toch alles in het werk stellen den zieke te genezen, door het z.g. “limbai”. In de salek—het middengedeelte van het huis—wordt een z.g. “tampang limbai”, bestaande uit een uit bamboereepen gevlochten plat vlak, aan welks vier uiteinden een touw wordt bevestigd, aan de zoldering opgehangen. Daarop plaatst men een leege flesch of uitgeholde kalebas. Daarna begint het “limbai”, hetwelk bestaat uit met een stuk hout of ijzer slaan tegen een bord, waarbij luide wordt gezongen. Alle inwoners van het huis loopen daarbij zingende om hem heen. Steeds harder begint de man te zingen, totdat hij eindelijk in extase geraakt. Het gezang der omstanders gaat thans over in een heftig gekrijsch. Op dat oogenblik namelijk verlaat de ziekte het lichaam van den patiënt en stijgt in den vorm van een boozen geest ten hemel, waarna medicijn in de flesch neerdaalt, welke den zieke zal genezen.

Intusschen heeft men er voor gezorgd, dat een klein prauwtje aan den oever gereed ligt voor het geval de booze geest daarmee zou willen reizen. De dajak kan zich nu eenmaal niet voorstellen, dat men gemakkelijker zou kunnen reizen dan in een prauwtje en bij voorkeur zal de geest zich dus daarin nestelen. Dit wordt daarna los gemaakt en prauwtje en booze geest drijven de rivier af.

Meerdere malen zag ik zoo’n ziektegeest de rivier afdrijven, ’s avonds zelfs had men de prauw van een lichtje voorzien.

Is er een besmettelijke ziekte uitgebroken, dan wordt een kuiken in een klein hokje vastgebonden, hetwelk men de rivier laat afdrijven. Ook zal men eieren op van boven gespleten stokken rondom de kampong plaatsen; de booze geest zal wachten, totdat de ziel het ei verlaat en dus het huis niet binnendringen. Men ziet, alles is er op ingericht de booze geesten te misleiden of te verschalken.

Toch gebeurt het natuurlijk meermalen, dat de patiënt in weerwil van alle mogelijke geneesmiddelen sterft, maar de dajak weet ook daarvoor wel eene verklaring te geven; de patiënt heeft dan eenvoudig in den slaap een hemelvrucht, die zoo nu en dan uit den hemel komt neervallen, in den mond gekregen en ingeslikt. En hiermede is voor hem alles verklaard!

Zoodra iemand gestorven is, heffen de vrouwen—nadat de familieleden door gongslag verzameld zijn—een luid misbaar aan, zittend bij het lijk, dat in de salek wordt geplaatst in de van een uitgeholden boomstam vervaardigde doodkist, waarop een deksel geplaatst is, dat met rotan wordt vastgemaakt. Om hun groot verdriet te toonen, vliegen de familieleden elkaar in schijn aan en barsten telkens in een hevig gehuil uit. Gewoonlijk blijft het lijk 2 à 3 dagen in huis staan, gedurende welken tijd alle toebereidselen tot het begrafenismaal worden gemaakt, waartoe alle familieleden bijdragen.

Na drie dagen ongeveer wordt de kist dichtgemaakt; degene, die dat doet, wordt in schijn door de familieleden geslagen en met messen gestoken. Bij het wegdragen van de kist verzet de familie zich wederom; dit alles om te doen zien, welk een liefde en genegenheid men den doode heeft toegedragen.

De eenvoudige kampongbewoner wordt onder den grond begraven; bij kamponghoofden wordt de kist meestal op palen boven den grond geplaatst of wordt het lijk ook wel in een grooten tempajan gelegd. Boven een en ander wordt een afdak geplaatst—dikwijls zag ik deze met zink gedekt—waaraan verschillende versieringen worden aangebracht, bestaande uit lapjes katoen en andere kleinigheden.

Sieraden en kleeding volgen den doode; het door hem gebruikte kookgereedschap hangt men onder het afdak op. Het is familieleden geoorloofd een of meer voorwerpen van den doode als herinnering te bewaren, maar men heeft iets anders daarvoor in de plaats te leggen.

Na deze eerste begrafenis gaat het naaste familielid terug naar de sterfkamer, waarin een omheining is gemaakt, waarin hij of zij de eerste drie dagen moet verblijven. Daarna doet men wit goed aan, de rouwkleeren en een band van witte rotan om middel en pols. Deze rouwkleeren worden eerst afgelegd, wanneer ze geheel en al versleten en onbruikbaar zijn geworden. Vroeger kon de rouw afgelegd worden, indien door snellen de schedelversiering met een verschen kop was vermeerderd. Eene weduwe kan den rotanband ook afleggen, zoodra ze hertrouwt. Dit geschiedt dikwijls enkele maanden na het overlijden van haar man, daar ze dan door haar zwager, ook al is deze reeds gehuwd, wordt “overgenomen”. Zij mag dan den rotanband vervangen door een spiraal van koperdraad om het middel en een wit metalen armband om den pols.

De dajak uit deze gebieden is echter niet klaar met ééne begrafenis. Ongeveer een jaar na de eerste volgt de tweede begrafenis. Alle kampongbewoners, familieleden en vrienden worden wederom verzameld. Het gebeente wordt onder een hevig gehuil in een tempajan of martavaan gedaan met den schedel er boven op. De martavaan wordt daarna op een soort tafel naast andere martavanen geplaatst. Het geheel wordt weer evenals vroeger door een dak bedekt.

Na afloop van iedere begrafenis wordt feest gevierd in de salek, welke voor deze gelegenheid feestelijk is versierd met lappen rood of geel katoen. Een groote martavaan met sterken drank, getrokken uit gegiste rijst, staat opgesteld, waaraan straks zich de gemeente te goed zal doen. Ik woonde het eenmaal bij, dat de geheele kampong dronken was, en toch was dit niet zoo’n walgelijke vertooning als wij, hollanders, ons dat zouden voorstellen en bij ons bij een dergelijke gelegenheid wel het geval zou zijn. Wanordelijkheden kwamen niet voor.

Door één persoon tegelijk wordt er gedronken en hij drinkt zóó lang, totdat het maatstokje, dat in de martavaan hangt, geheel vrij is. Kost hem dit veel moeite, dan wordt hij door de omstanders uitgelachen en uitgekreten voor een lafaard. Ook vrouwen drinken mede.

Boven de martavaan is een zoldering aangebracht, waaraan verscheidene suikerrietstokken hangen, benevens de geraamten der koppen van de visschen, die bij het feest zullen worden opgedischt. Het suikerriet dient als tegengeschenk voor de genoodigden, die het een en ander medebrengen.

Op den bepaalden dag komen de feestvierenden te voet of in met vlaggetjes versierde prauwen in de kampong bijeen, onderweg lustig zingend en op de gong slaand, terwijl ieder groote hoeveelheden etenswaren en drank medeneemt. Vroolijk gaat het er dan op toe en niet lang duurt het of velen beginnen neiging te krijgen om langdradige verhalen af te steken.

Door de ongehuwde meisjes, voor wie een hoekkamer van het huis wordt ontruimd, om gedurende het feest tot slaapkamer te dienen en de jongens, wordt ’s avonds gedanst. Dit dansen bestaat uit een met schuifelende pasjes in een kring rondloopen, waarbij op eentonige wijze wordt gezongen. Nu en dan wordt er muziek gemaakt met een kledi, die we reeds bij andere dajaks leerden kennen en een tweesnarige guitaar. In de Sedalirstreek—in de boven Sembakoeng—heeft men ter wille van het dansen een gedeelte van den vloer veerend gemaakt, zoodat de dansenden bij het opspringen steeds hooger worden opgeworpen. De meisjes staan alle gearmd naast elkaar met de armen over de borst geslagen en de lange sarongs met een slip over een der schouders geslagen, op de wijze als de Boegineezen dit doen. Gedurende den dans heeft men zich getooid met de schoonste kleeren en sieraden. (Tinggalansch meisje in feestcostuum zie afb. 50).

Uit het voorgaande blijkt hoe de nabestaanden zorg dragen voor de gestorvenen en alles in het werk stellen om hun geest te vriend te houden. Want—zoo redeneert de dajak—deze blijft nauwlettend gade slaan, wat zijn nabestaanden met hem doen. Onmiddellijk na den dood stijgt de ziel ten hemel en zet zich neer op den regenboog, vanwaar hij alles op aarde rustig kan observeeren en wee dengene, die zijn lijk niet goed verzorgt. Na de begrafenis stijgt de ziel naar den hoogsten hemel. Daar bevindt zich een hemelboom, waaraan duizend verschillende soorten van vruchten hangen, die het voedsel leveren voor al de zielen in den hemel. Na een jaar—bij de tweede begrafenis—gaat de ziel wederom naar den regenboog terug en ziet hij, dat zijn gebeente goed verzorgd wordt, dan stijgt zijn ziel voor goed naar de hoogste hemelen.

Doch laten we eerst tot onzen kleinen dajak terugkeeren, die—zooals we reeds gezien hebben—gelukkiger was dan zijne moeder en dadelijk een bad mocht nemen of althans gewasschen worden. Al spoedig krijgt de zuigeling een naam, welke niet—als bv. bij de Kenja’s—telkens wordt veranderd en zoo groeit onze knaap op temidden van zijn primitieve, vuile omgeving.

Al heel spoedig gaat de jonge moeder weer aan den arbeid, al zijn daarbij de meest vermoeiende en afmattende werkzaamheden uitgesloten.

Als het kind niet in de wieg—een eenvoudige, houten bak, aan de vier hoeken met een touw aan een balk opgehangen—ligt te slapen, heeft zijne moeder het in den eersten tijd altijd bij zich, ook wanneer zij buitenshuis het een en ander te verrichten heeft. In het draagmandje draagt zij het kind op den rug of ook wel in een doek, terwijl de beentjes links en rechts van hare zijden afhangen. Waar de moeder ook heengaat, haar zuigeling moet mee. Bij het rijststampen zelfs, waar het lichaam der stampster hevig schommelende bewegingen moet maken, heeft zij dikwijls het kind op den rug. Niets is haar voor haar lieveling te veel; als de kleine later vast voedsel moet gebruiken maar nog niet voldoende kauwen kan, kauwt zij het voor hem en geeft het zoo fijngemaakte te eten. Zij speelt er mede, zingt het wiege- en andere liedjes voor en leidt het langzamerhand op voor allerlei kleine werkjes, die voor een kind geschikt zijn.

En zoo leeft het voort, totdat het het oog der moeder niet meer zoo van noode heeft en op eigen wieken kan drijven en langzamerhand gaat meedoen aan het werk der volwassenen. Zoo zal de jongen meegaan naar het veld en de ouderen volgen bij jacht en vischvangst, zoo zal het kleine meisje, zoodra zij een met water gevulden bamboekoker kan dragen, eerst met één, later met meer van die kokers, water, dat voor het huiselijk gebruik noodig is, gaan halen uit een bron of uit de rivier, zooals de oudere meisjes of vrouwen, zwaarbeladen, in het algemeen dat doen.

Het leven van jonge meisjes bestaat lang niet uit een aaneenschakeling van genoegens. Eerst als de avond gevallen is, kan men zich aan vreugde overgeven. Maar dan hebben de vrouwen dikwijls een langen dag van soms zwaren arbeid achter den rug. Want van den vroegen morgen af hebben zij in het huis harer ouders aan alle werkzaamheden moeten deelnemen. Menigmaal moeten zij naar het veld om groenten te zoeken of naar het bosch om brandhout te verzamelen, al is het ook, dat daar menig herdersuurtje wordt gesleten en teere banden voor de eeuwigheid worden gesloten.

De huizen der Tidoengers en Tinggalans verschillen nogal van vorm. Die der eersten komen overeen met die van Boegineezen en Makassaren. Ze staan nabij de oevers der groote rivieren, zijn op palen gebouwd en bevatten een grootere of kleinere ruimte zonder kamers, waarboven een dak van kadjangmatten. Veelal bevindt zich vóór het huis een platvorm, dat dikwijls tot aan den rivieroever doorloopt, waarna men langs een trap zich naar beneden kan begeven om te komen op een daarvoor liggend vlot, waarop men zich kan baden en andere dagelijksche bezigheden verricht. Het huis met omgeving bevindt zich dikwijls in een staat van verwildering.

De vloer in het huis bestaat uit rotan of bamboelatten, die met smalle tusschenruimten naast elkaar gelegd en onderling bevestigd zijn. Daarop spreidt men hier en daar dichtgevlochten rotanmatten uit. Stevig zijn deze vloeren niet en een europeaan, die niet aan dergelijke veerende vloeren gewend is, moet op zijn hoede zijn om niet onder het huis te verdwijnen, daar verouderde gedeelten niet altijd onmiddellijk vernieuwd worden.

De stookplaats bevindt zich in het huis; op de plaats waar het vuur brandt, ligt een dikke, harde laag klei op den vloer.

Stelt men verder zich voor, dat de wanden van de huizen uit ruwe planken of eenvoudig uit boomschors bestaan, dat daaraan eenige groezelige voorwerpen hangen van dagelijksch gebruik en her en der verspreid eenige rommel, dan is het begrijpelijk, dat het geheel geen aanlokkelijk schouwspel biedt.

Anders zijn de Tinggalanhuizen. Deze bestaan uit twee rijen kamers aan de vóór- en achterzijde van het huis, waartusschen zich de gang bevindt, die dus het huis van rechts naar links doorsnijdt, aan de uiteinden waarvan zich een trap bevindt. In het midden van het huis is voorts een open ruimte—de reeds meermalen genoemde salek—welke dient als vergaderzaal en tot logies voor vreemdelingen. Daarin is een stookplaats aangebracht, bestaande uit harde klei, waarboven de jachttropheeën, als koppen van krokodillen, herten en varkens zijn aangebracht.

De huizen staan op palen van 2 tot 3 M. hoogte, waarop een vloer van heele of gehalveerde rondhouten rust, die zoodanig aan elkaar zijn bevestigd en naast elkaar liggen, dat er smalle openingen vrij blijven, waardoor afval en vuilnis naar beneden kunnen vallen, hetgeen dan verder door de huisdieren kan worden bewerkt. Het logeeren in een dergelijk huis is voor europeanen veelal eene beproeving.

Het kan dan ook geene verwondering baren, dat het met de gezondheidstoestanden vrij droevig gesteld is en dat bij epidemieën het weerstandsvermogen niet groot is. Zoo moet in 1905 ongeveer 25% van de bevolking overleden zijn aan pokken; geheele stroomgebieden werden ontvolkt. Toch is over het algemeen de toestand in de bovenstreken beter dan in de benedengebieden.

Eenvoudig als alles, is ook de levenswijze van deze dajaks weinig ingewikkeld. Weinig behoeften als deze menschen kennen—waarom zouden ze zich inspannen?—zijn ook hun middelen van bestaan weinige en hebben ze geen lust, de voortbrengselen, die het land zou kunnen opbrengen, te verzamelen en te verhandelen, ja, zelfs doen ze bijna geen moeite eenige zorg te besteden aan de voortbrengselen, die dienen moeten tot hun eigen levensonderhoud. De meesten zijn zelfs te lui om de bij velen geliefde rijst te planten en stellen zich tevreden met knollen, die minder smakelijk en minder voedzaam zijn. Men merkt ook hier wederom op, dat de bovenlanders energieker zijn dan de benedenlanders, die—we zagen het reeds—hun rijst van de handelaren betrekken en deze meestal alleen bij feestelijke gelegenheden eten.

Is het, dat ze bij bepaalde gelegenheden, hetzij voor bruiloft, begrafenis of om andere redenen, geld noodig hebben of voorwerpen om cadeau te geven, dan trekken ze het bosch in om rotan te verzamelen om deze van de hand te doen. In groote bundels, welke men de rivier laat afzakken, wordt ze bijeengebracht en meestal kost het hem niet veel moeite in deze oerwouden eene voldoende hoeveelheid te verzamelen. Is de nood voorbij, is het geld om feest te vieren of zich nieuwe kleeren aan te schaffen, bijeen, dan gaat hij weer heerlijk luieren, totdat na langeren of korteren tijd hij weer enkele behoeften heeft. We zien het, de drang, dien wij, westerlingen, bij voortduring zoo sterk gevoelen, is dezen menschen onbekend. Maar zouden ook wij niet dikwijls heel wat minder doen, als wij niet steeds weer door het heilige moeten werden opgezweept?

Naast rotan verzamelt hij nog gĕtah (rubber) en damar (hars); de prachtige houtsoorten als ijzer- en kamferhout in zijn reuzenwouden laat hij echter rustig voor het nageslacht staan.

Naast het plantaardig voedsel—zoo juist genoemd—eet de dajak nog gaarne wat vleesch en visch bij zijn maaltijden. Hij maakt op alles jacht en versmaadt zelfs geen muizen, ratten, vleermuizen en slangen. Herten en wilde varkens zijn hem een vorstenmaal. Apen en vogels schiet hij met de vergiftige pijltjes uit zijn blaasroer, terwijl hij visschen met werpnet of hengel vangt. Heeft men voor een feest veel visch noodig, dan wordt met vischgif—toeba—gewerkt. Dit is een melkachtige vloeistof, verkregen uit de wortels van de toebaplant, welke men in de nabijheid van alle kampongs aantreft. Deze vloeistof, in het water geworpen, verdooft alle visschen, die zich daarin bevinden. Een groot nadeel van deze wijze van vischvangst is, dat ook de kleinste vischjes gedood worden, zoodat het dan ook in de benedenstreken door het Bestuur wel verboden wordt.

Meermalen komt het voor, dat men een goed vruchtenjaar heeft, doerian, manggistan, ramboetan e.a. Tegen den tijd, dat de vruchten rijp zijn, zwemmen er dikwijls groote troepen wilde varkens de rivier over, om zich aan de afgevallen vruchten te vergasten. Dit oogenblik wacht de dajak af—altijd steken de dieren ’s middags de rivier over, eenige uren voor het vallen der duisternis—en zoodra een varken in het gezicht is, roeit men er zoo snel mogelijk naar toe om het dier met de lans af te maken. Men is daardoor getuige van dikwijls zeer levendige tafereeltjes en meermalen kwam ik op mijn tochten met een zeer rijken buit thuis.

We zagen reeds, dat in de bovenstreken meer rijst verbouwd wordt dan elders, al is het in lange na niet voldoende voor zijn behoefte en dient hij dit met andere voedingsmiddelen aan te vullen.

Aan den rijstbouw zijn vele oude gebruiken verbonden.

Zoo is het goed om te beginnen met het schoonkappen van een ladang—natte rijstvelden zijn bij deze dajaks onbekend—wanneer de “lingat” (een soort liaan) bloeit en zal men ook met het planten wachten, totdat bepaalde vruchten rijp zijn of bepaalde boomen nieuwe bladeren krijgen.

Alvorens een rijstveld aan te leggen, wordt er eerst weer feestgevierd. Men verzamelt de mannen, die eten, drinken en feestvieren, waarna men zich gezamenlijk naar het stuk bosch begeeft, dat als toekomstig rijstveld is uitgekozen. Zijn er geen slechte voorteekens, dan gaat men hier en daar een stuk bosch uitkappen om vervolgens naar huis terug te keeren. Den volgenden dag gaan allen weer naar de ladang terug. Fluit er een vogel rechts, dan is dat een goed voorteeken; begint echter de vogel bij het uitkappen weer te fluiten, dan houdt men dadelijk op om een andere, gunstiger plek uit te kiezen. Zijn er echter goede voorteekens, dan wordt al het kleine hout van de ladang in één dag uitgekapt, waarna wederom feestgevierd, gegeten en gedronken wordt. Daarna maakt een ieder zijn eigen stuk grond in orde, zoo noodig, geholpen door de anderen, terwijl de groote boomen worden omgehakt. Bij slechte voorteekens moet men echter eenige dagen wachten, daarna drie groote boomen omkappen en naar huis terugkeeren. Den volgenden dag gaat men door met het in orde maken van de ladang en wordt er niet meer naar de vogels geluisterd.

Is het veld geheel en al schoon, dan wordt een wilde, zure vrucht fijngestampt en in een paar gaten in den grond gestopt. Daarna worden de plantgaten gemaakt, welke door de vrouwen met de korrels worden gevuld. Bij slechte voorteekens gaat men eenige dagen naar huis om daarna niet meer te letten op goede of slechte voorteekens.

Heeft de rijst de helft van de normale hoogte bereikt, dan wordt het veld gewied. Is de rijst rijp, dan gaan alle mannen en vrouwen naar het veld om den oogst tegen vogels te beschermen. Daarvoor zijn op hooge palen staande huisjes ingericht, vanwaar uit men de vraatzuchtige vogeltjes tracht te verjagen met lange lijnen, waaraan allerlei kleine fladderende voorwerpen zijn opgehangen of ook wel door vogelverschrikkers, zooals ook wij die kennen.

De vrouwen snijden de rijst eerst langs den rand van het veld weg; deze wordt gestampt en gepoft, gedeeltelijk aan de graven gebracht en voor de rest al feestvierende opgegeten. Daarna mag eerst de andere rijst gesneden worden.

De slechte voorteekens bij den rijstbouw zijn de volgende: bij het begin van het kappen is het geluid van de “boeroeng pemoenak” het teeken, dat men drie dagen moet wachten. Als een kidjang, een soort hert, schreeuwt, gaat men vijf dagen terug en twee dagen als de “boeroeng sagap” fluit. Het gezicht van een zwarte duizendpoot of bepaalde soorten van slangen beteekent één dag van rust, van een pelandoek (een soort hert) vier dagen.

Goede voorteekens bestaan hierin, dat bepaalde vogelsoorten, boeroeng sasat o.a., van rechts gezien worden, behalve als ze vliegende den te volgen weg snijden, wanneer men ook gedurende één dag niet mag werken.

Ook in zijne kleeding is deze dajak eenvoudig. De mannen dragen een lendendoek van katoen en verder alleen versierselen als snoeren kralen om hals en polsen, ringen aan de vingers, banden boven elleboog en kuit. Zij dragen lang haar als de andere dajaks, maar het is hier gewoonte dit in een wrong op te steken middels een haarpen (timak) van hout, hoorn of been, soms ook van geplet en daarna gepolijst metaal. Sommige van deze haarpennen hebben pluimen van geitenhaar, terwijl aan de achterzijde de talisman bestaande uit een stukje houtskool, aan de haarpen bevestigd wordt. De dajak, die gelooft, dat houtskool niet kan vergaan, meent daarmede zijn leven te verlengen.

De vrouwen dragen, behalve een korte sarong, een soort rokje, reikende tot even over de knie, boven de heupen vastgemaakt en aan de voorzijde zoover afzakkende, dat de buik vrij komt en verder versierselen om hals en polsen en in de oorschelp, wat ook de mannen hebben, maar ringen van kleiner model.

Om den bovenrand van de sarong en om het hoofd ter hoogte van het voorhoofd dragen zij een breeden band van kraalsnoeren. In de bovenstreken worden bovendien spiralen koperdraad gedragen, dikwijls reikende van pols tot elleboog, een vorm welke ons aan dien der Serawaks doet denken.

Bij den dans dragen de vrouwen een lange sarong, welke van de oksels tot aan de enkels reikt.

Eigenaardig bij deze dajaks is nog de eedsaflegging. De zwaarste eed der Tinggalans is die op den hond. De te beëedigen persoon heeft hierbij onder het opzeggen van de formulieren het oor van een hondje met een slok water in te slikken. Afb. 56 vertoont ons een dergelijke plechtigheid, welke ik uit den aard mijner functie had bij te wonen. Akal, een berucht Tinggalansch koppensneller uit de bovenstreken (afb. 55), van wien zelfs verteld werd, dat hij den toenmaligen patrouillecommandant Posthumus had willen vermoorden, kreeg, na een langdurige gevangenschap, vrijheid weer naar zijn land terug te keeren. De sultan van Boeloengan achtte het noodig, dat hij openlijk beterschap zou bekennen en dat zijn woorden door een eed bevestigd zouden worden. De foto laat ons het moment zien, dat hij juist het hondenoortje heeft verorberd, wat hem blijkbaar niet erg goed heeft gesmaakt. Dat een dergelijke eed niet veel waarde heeft gehad, bewijst wel het feit, dat hij, in zijn land terugkeerend, onmiddellijk weer zijn praktijken in toepassing bracht door enkele koppen te snellen, maar het nadien toch maar raadzamer vond de wijk naar het engelsche gebied te nemen.

Hiernaast bestaan andere methoden. Men houdt iemand een stuk hout boven het hoofd onder het uitspreken der formulieren, terwijl dit ook kan geschieden onder het hakken van dood hout met een mandau, terwijl de beëedigde zweert, dat zoo zeker als dit hout valt onder de slagen van het wapen, hij zal sterven indien hij liegt.

De Poetoeks kennen nog deze manier, dat n.l. een dikke bamboe, gevuld met water, waarin een stuk hout wordt gestoken boven het hoofd van den beëedigde persoon wordt gehouden.

De Tidoengers—ik vertelde dit reeds—zijn een volk, ontstaan door het zich vermengen van de oorspronkelijke dajakbevolking met menschen, die van buiten uit zich in deze gebieden kwamen vestigen. Men onderscheidt in dezen stam duidelijk twee dialecten: het Boeloenganeesch, dat hoofdzakelijk wordt gesproken in het Nederlandsche gedeelte en het eigenlijke Tidoengsch, dat op de groote eilanden Noenoekan, Tarakan, e.a., en ook wel in het Sembakoengsche wordt gesproken, maar voornamelijk toch in Britsch Noord-Borneo.

De Tidoengers zijn een onbekend volk, door niemand beschreven. Toch maakt Ling Roth reeds melding van deze menschen, maar deze verhalen zijn zóó fantastisch, dat ze alle geloofwaardigheid missen. Hij vertelt, dat ze zeer onbeschaafd zijn en dat ze tot de menscheneters zouden hebben behoord.—Ling Roth schreef zijn boek in 1896—hetgeen ik niet kan aannemen, omdat daarvan de sporen nog wel zouden te vinden zijn, al is het reeds 25 jaar geleden. Roth stelt de Solokkers uit den Soeloe-archipel vèr boven de Tidoengers, hetgeen door Beech weer wordt ontkend; deze stelt de laatsten verre boven de eersten.

Nog een eigenaardig verhaal, waarvan ik de waarheid niet aan de praktijk heb kunnen toetsen, is, dat in Salimbatoe aan de Kajanrivier vroeger staartmenschen zouden hebben gewoond. Verschillende verhalen zijn hierover in omloop, vooral ook in Britsch Noord-Borneo, waar deze menschen zouden leven of geleefd hebben in de bergstreken van het eiland Laboean; zij zouden staarten hebben van vier tot zeven inches lang, welke ze in daarvoor bestemde blokken hout met gaten staken, wanneer ze gingen zitten!

De Tidoengers zijn meerendeels mahomedanen geworden, al is bij hen natuurlijk nog veel van het oud animistisch geloof overgebleven. Hoe kan dit anders? Verzot als de dajak is op sterken drank, het eten van varkensvleesch en waar sexueele gemeenschap tusschen ongehuwden bij hen vrij is, daar voelt hij er weinig voor, daarvan afstand te doen ter wille van een nieuw geloof. Fanatisme is bij hen dan ook onbekend.

Nog tegenwoordig gaan deze menschen wel tot den Islam over, overgehaald door de hoofden, die in ruil voor het nieuwe geloof wel eene belooning in klinkende munt zullen ontvangen.