Iliadis XIX.—Iræ renuntiatio.

1 Aurora quidem croceo-peplo ab Oceani fluentis exoriebatur, ut immortalibus lucem ferret et mortalibus: illa vero ad naves pervenit, a deo dona ferens. Invenit autem Patroclo circumfusum suum carum filium, 5 plorantem stridule; multi autem circum ipsum socii lamentabantur. Inter hos vero astitit augustissima dearum, inque ejus hæsit manu, verbumque dixit et elocuta-est: Fili mi, hunc quidem sinamus, dolentes licet, jacere, quandoquidem semel deorum consilio interfectus-est: 10 tu vero a Vulcano allata inclyta arma accipe, perpulcra, qualia nondum quisquam vir humeris gestavit. Sic igitur locuta dea arma deposuit ante Achillem: illa vero sonuere facta-artificiose omnia. Myrmidonas vero omnes cepit tremor, nec quisquam sustinuit 15 contra aspicere, sed territi-diffugerunt. At Achilles ut vidit, ita ipsum magis subiit ira: intus autem ei oculi terribiliter sub palpebris, tanquam flamma, micuerunt: oblectabatur autem, in manibus tenens dei splendida dona. At postquam animo suo delectatus-est, artificiosa aspiciens, 20 continuo matrem suam verbis alatis allocutus-est: Mater mea, hæc quidem arma deus dedit, qualia par est opera esse immortalium, nec mortalem virum perfecisse. Nunc vero ego quidem me-armabo: sed perquam graviter timeo, ne mihi interea Menœtii fortem filium 25 muscæ, ingressæ per ære-inflicta vulnera, vermes intus-generent deturpentque mortuum (vita vero ademta-est), inque corpore omnia putrescant. Ei autem respondit deinde dea Thetis pedibus-argenteis: fili, ne tibi hæc in animo tuo sint-curæ. 30 Ab hoc quidem ego conabor arcere improba examina, muscas, quæ viros in-pugna-interfectos comedunt. Etsi enim jaceat vel integrum in annum, usque ei erit corpus incorruptum, aut etiam melius. Verum tu, ad concionem vocatis heroibus Achivis, 35 ira renuntiata Agamemnoni, pastori virorum, continuo prorsus ad pugnam armator, indueque fortitudinem. Sic igitur fata, animos audentissimos ei immisit: Patroclo vero ambrosiam et nectar rubrum instillavit per nares, ut ei corpus incorruptum esset. 40 At hic ibat præter litus maris, divinus Achilles, horrendum vociferans, excitabatque heroas Achivos. Et quicunque antea quidem navium in cœtu solebant-manere, quique gubernatores erant et tenebant clavos navium, et promicondi apud naves erant, cibi dispensatores: 45 etiam hi tunc quidem ad concionem ibant, quod Achilles in-conspectum-venit: diu vero a-pugna abstinuerat tristi. At duo claudicantes ibant Martis famuli, Tydidesque bellicosus, et divinus Ulysses, hastæ innitentes; adhuc enim habebant vulnera gravia: 50 sed jam in prima concione consederunt profecti. At ultimus venit rex virorum Agamemno, vulnus habens: etenim illum in aspera pugna vulneraverat Coon Antenorides ærata hasta. Verum postquam omnes congregati-erant Achivi, 55 inter-eos exsurgens locutus-est pedibus celer Achilles: Atride, omnino hoc (reconciliatio) utrisque utilius fuisset, tibi et mihi, quando nos quidem, dolentes corde, animum-rodente contentione irati-fuimus, gratia puellæ. Hanc debuit in navibus occidisse Diana sagitta, 60 die illo quo ego cepi Lyrnessum populatus: tum sane non tot Achivi mordicus prendissent immensum solum, hostium sub manibus strati, me iram-fovente. Hectori quidem et Trojanis hoc utilius erat: at Achivos diu meæ et tuæ contentionis memores-fore puto. 65 Sed ea quidem ante-acta-esse sinamus, dolentes licet, animum in pectoribus nostrum domantes necessitate. Nunc vero ego finio iram; nec me oportet pertinaciter usque irasci. Sed age ocyus hortatibus-concita ad-prælium capite-comantes Achivos, 70 ut adhuc etiam Troum periculum-faciam, obvius profectus, num velint apud naves pernoctare: sed aliquem puto ipsorum libenter genu flexurum-esse diis, qui quidem effugerit infesto e prælio fugatus sub hasta nostra. Sic dixit: ac lætati-sunt bene-ocreati Achivi, 75 iræ quum-renuntiasset magnanimus Pelides. Inter-hos autem locutus-est rex virorum Agamemno: [eo-ipso-loco a sede, neque in mediis assurgens:] O amici, heroes Danai, famuli Martis, stantem quidem vos decet audire me, neque convenit 80 interpellare: grave enim hoc cuique, peritus licet sit. Virorum autem in magno tumultu quomodo quis audierit, vel dixerit? impeditur vero, argutus quamvis sit concionator. Ad-Peliden quidem ego orationem dirigam, sed vos ceteri intelligite, Argivi, sermonemque diligenter cognoscite quisque. 85 Sæpe jam mihi nunc Achivi sermonem dixerunt, et mihi conviciabantur: ego autem non in-causa sum, sed Jupiter, et Fatum, et per-tenebras-vagans Erinnys, qui mihi in concione mente injecerunt sævam noxam, die illo, quo Achillis præmium ipse abstuli. 90 Sed quid facerem? deus omnia perficit. Veneranda Jovis filia Ate (Noxa) quæ omnes in-errorem-agit, perniciosa; hujus quidem molles pedes: non enim solo insistit: enimvero illa per virorum capita incedit. [lædens homines: alterumque saltem concertantium irretit.] 95 Etenim jam olim Jovem læsit, quem-tamen potentissimum hominum et deorum dicunt esse: sed etiam hunc Juno, femina quæ-est, dolis decepit, die illo, quo erat vim Herculeam (Herculem) Alcmena paritura pulcris-muris-cincta in Thebe. 100 Nempe ille glorians dixerat-inter omnes deos: Auscultate mihi, omnesque dii, omnesque deæ, ut dicam, quæ me animus in pectoribus jubet. Hodie virum in-lucem partuum-doloris-præses Ilithyia edet, qui omnibus finitimis imperabit, 105 eorum hominum ex-genere, qui sanguine ex meo sunt. Hunc vero dolos-meditans allocuta-est veneranda Juno: mentieris, nec vero finem sermoni impones. Eia autem, age, nunc mihi jura, Olympie, firmum jusjurandum, revera eum omnibus finimitis imperaturum, 110 quisquis in die hoc ceciderit intra pedes mulieris eorum hominum, qui tui ex sanguine sunt generis. Sic dixit: Jupiter autem neutiquam fraudem intellexit; sed juravit magnum jusjurandum; dein vero magnum malum-accepit. Juno autem properans reliquit verticem Olympi, 115 statimque pervenit Argos Achaicum, ubi utitque norat esse generosam uxorem Stheneli Perseidæ. Ea vero gestabat-utero carum filium; ac septimus stabat (inceperat) mensis: eduxit autem in lucem, licet immaturus essset, Alcmenæ vero inhibuit partum, repressitque Ilithyias. 120 Ipsa autem renuntiatura factum, Jovem Saturnium affata-est: Jupiter pater, candentis-fulminis-missor, rem quandam tibi mente ponam. Jamjam vir natus-est, qui Argivis imperabit, Eurystheus, Stheneli filius Perseidæ, tuum genus: non ei inconveniens est imperare Argivis. 125 Sic dixit: eum vero dolor acutus in mente feriit profunda. Ilico autem corripuit Aten capite nitentibus-capillis-ornato, iratus animo suo, et juravit firmum jusjurandum, nunquam in Olympumque et cœlum stellatum redituram Aten, quæ omnes noxa-afficit. 130 Sic fatus, deturbavit eam a cœlo stellato, manu circumrotatam: statimque ea pervenit ad-opera hominum. De ea semper ingemiscebat, quando suum carum filium videret opus indignum sustinentem, sub Eurysthei (illatis ab Eur.) ærumnis. Sic et ego, quando tum magnus galeam-motans Hector 135 Argivos perdebat ad puppes navium, non poteram oblivisci Noxæ, qua semel læsus-fueram. At postquam noxam-accepi, et mihi mentem exemit Jupiter, iterum volo te placere, dareque infinita dona. At exsurge ad-pugnam, et ceteras excita copias: 140 dona autem ego hic omnia præbebo, quæcunque tibi profectus hesternus (heri) in tentoriis promisit divinus Ulysses. Si autem vis, exspecta, festinans licet ad-certamen: donaque tibi ministri, mea ex nave sumentes, ferent, ut videas, quod tibi animum-placantia dabo. 145 Hunc autem respondens affatus-est pedibus velox Achilles: Atride augustissime, rex virorum Agamemno, dona quidem, si vis, præbere, ut æquum-est, vel retinere, penes te est: nunc vero recordemur prælii ilico: non enim decet verbis-tempus-terere hic manentes, 150 nec moras-facere: adhuc enim magnum opus infectum: ut aliquis rursus Achillem inter primos videat hasta ærea Trojanorum perdentem phalangas. Sic aliquis (quisque) vestrum memor cum-viro pugnet. Hunc autem respondens allocutus-est ingeniosus Ulysses: 155 ne tamen sic, strenuus licet sis, deo-similis Achille, jejunos impelle ad Ilium filios Achivorum cum-Trojanis pugnaturos. Nam non in-exiguum tempus erit certamen, postquam primum congressæ-fuerint phalanges virorum, ac deus inspiraverit animos utrisque. 160 Sed saturari jube velocibus in navibus Achivos cibo et vino; hoc enim robur est et vis. Non enim vir totum diem usque-ad solem occidentem expers cibi poterit contra hostem pugnare. Licet enim animo utique promto-sit ad-pugnandum, 165 tamen et sensim membra gravantur, et occupant eum sitisque et fames, noxamque-trahunt genua eunti. Qui vero vir, vini satur et cibi, cum-viris hostibus totam-diem pugnat, audens ei est animus in præcordiis, nec quicquam membra 170 prius defatigantur, quam omnes recedant a-pugna. Sed age, populum quidem dimitte, et jentaculum jube instrui: sed dona rex virorum Agamemeno ferat in mediam concionem, ut omnes Achivi oculis videant, tuque animo tuo læteris. 175 Jurato autem tibi jusjurandum, inter Argivos surgens, nunquam se hujus cubile ascendisse vel ei coiisse; [qua fas est, rex, et virorum et mulierum,] et vero tibi ipsi animus in præcordiis placidus sit. Ac deinde te convivio in tentoriis conciliet 180 lauto, ut ne-quid tui juris mutilum habeas. Atride, tu vero deinde æquior et in alium eris: haudquaquam enim indigne-ferendum, regem virum placare, quando quis prior injuriam-fecerit. Illum vero vicissim allocutus-est rex virorum Agamemno: 185 gaudeo tuo, Laertiade, hoc sermone audito recte enim omnia persecutus-es et enarrasti. Hæc vero ego volo jurare, jubetque me animus, nec pejerabo per deum. Sed Achilles maneat hic interim, festinans licet ad-certamen: 190 manete et ceteri omnes congregati, donec dona e tentoriis venerit, et fœdera fida ferierimus. Tibi vero ipsi hoc ego præcipio, et te jubeo, Ulysse, delectis juvenibus primoribus universorum-Achivorum, dona mea a nave afferre, quot Achilli 195 heri polliciti-sumus nos daturos; adducitoque mulieres: Talthybius autem mihi ocyus per exercitum latum Achivorum aprum quæsitum-apparet, mactandum Jovique Solique. Hunc autem respondens allocutus-est pedibus velox Achilles: Atride augustissime, rex virorum Agamemno, 200 alias certe potius debetis hæc procurare, quando aliqua postea-cessatio a-pugna fuerit, et ardor non tantus sit in pectoribus meis. Nunc vero illi quidem jacent confossi, quos domuit Hector Priamides, quando ei Jupiter gloriam præbuit. 205 Vos autem ad cibum-sumendum adhortamini: verum ego nunc quidem juberem pugnam-inire filios Achivorum jejunos, impransos: sed cum sole occidenti paraturos-esse magnam cœnam, postquam ulti-simus contumelia. Ante vero nequaquam mihi-quidem proprium per guttur demittetur 210 nec potus, nec cibus, sodale mortuo, qui mihi in tentorio confossus acuto ære, jacet, in vestibulum pedibus conversus: circum autem socii lugent: ideo mihi neutiquam in mente hæc curæ-sunt, sed cædesque et sanguis et gravis gemitus virorum. 215 Illum vero responden allocutus-est ingeniosus Ulysses: o Achille, Pelei fili, longe fortissime Achivorum, præstantior es me et fortior non parum quidem hasta, ego vero te prudentia utique superavero multum: quippe prior natus-sum, et plura cognovi. 220 Quare tibi acquiescat animus in verbis meis. Celeriter pugnæ fit satietas hominibus; cujus plurimam quidem stipulam in-terram æs fundit; messis autem perexigua, postquam inclinet lances Jupiter, qui hominum arbiter pugnæ est. 225 Ventre vero haudquaquam licet mortuum lugere Achivos: admodum enim multi et crebri diebus omnibus cadunt: quando igitur quis respiraverit a-dolore? Sed oportet eum quidem sepelire, qui mortuus-sit, firmum animum habentes, per diem unam defletum: 230 quotquot vero pugnæ horrendæ superfuerint, eos meminisse potus et cibi, ut adhuc magis viris cum-hostibus pugnemus indesinenter usque, induti corpus ære indomito: nec quisquam alia copiarum cohortatione exspectata subsistat. 235 Illa enim cohortatio in-malum ei cedet, qui relictus-fuerit apud naves Argivorum: sed omnes-simul egressi Trojanos in equûm-domitores excitemus acrem Martem. Dixit, et Nestoris filios sibi-comites-delegit præclari, Phylidenque Megetem, Thoantemque, Merionenque, 240 et Creontiaden Lycomedem, et Melanippum: profectique-sunt ire ad tentorium Agamemnonis Atridæ. statim deinde simul verbum fuit, et perfectum-erat opus: septem quidem e tentorio tripodas ferebant, quos ei pollicitus-erat, splendidosque lebetas viginti, duodecimque equos: 245 eduxerunt confestim et mulieres, egregiorum operum scientes, septem, at octavam, Briseidem pulcris-genis. Auri autem quum-appendisset Ulysses decem omnia talenta, præibat ferens, simulque alii dona ferebant juvenes Achivorum: et ea quidem in media concione posuere. Atque Agamemno 250 surrexit: Talthybius autem, deo similis voce, aprum tenens in manibus, astabat pastori virorum. Atrides autem, extracto manibus cultro, qui ei juxta ensis magnam vaginam semper pendebat, apri setis pro primitiis abscissis, Jovi manus attollens, 255 precabatur: verum omnes ibidem sedebant tacite Argivi, ut par-erat, auscultantes regi. Qui conceptis-precibus dixit, suspiciens in cœlum latum: Testis-esto nunc Jupiter primum, deorum summus et maximus, Terraque, et Sol, et Furiæ, quæ sub terra 260 homines puniunt, quicunque perjurium jurarit: nequaquam ego puellæ Briseidi manum intuli, nec concubitus causa indigens ipsa, neque ullius alterius rei: sed mansit intacta in tentoriis meis. Si vero quid horum perjurium est, mihi dii dolores dent 265 multos admodum, quot dant ei qui in-eos peccarit jurando. Dixit, et jugulum apri abscidit sævo ære. Hunc quidem Talthybius cani maris in magnum æquor projecit circumrotatum, escam piscibus: at Achilles assurgens inter-Argivos bellicosos locutus-est: 270 Jupiter pater, profecto magnas calamitates mortalibus infers! Nec vero unquam animum in pectoribus meis Atrides commovisset prorsus, nec puellam abduxisset, me invito, sui impotens; at certe Jupiter voluit Achivis mortem multis accidere. 275 Nunc vero abite ad jentaculum, ut committamus pugnam. Sic dixit: solvit autem concionem celerem (celeriter). Illi quidem dispergebantur suam ad navem quisque. Dona vero Myrmidones magnanimi curabant, iverunt autem ad navem ferentes Achillis divini: 280 et ea quidem in tentoriis posuerunt, et sedere-fecerunt mulieres: equos vero ad armentum egerunt famuli præclari. Briseis autem inde, similis aureæ Veneri, ut vidit Patroclum confossum acuto ære, ipsi circumfusa, stridulum edidit-ululatum, manibusque laniabat 285 pectoraque, et teneram cervicem, atque pulcra ora. Dixit autem flens, mulier similis deabus: Patrocle, mihi miseræ plurimum dilecte animo, vivum quidem te reliqui ego, e-tentorio abiens; nunc vero te mortuum invenio, princeps virorum, 290 reversa: ut me excipit malum e malo semper! Virum quidem, cui collocarant me pater et veneranda mater, vidi ante urbem confossum acuto ære; tresque fratres, quos mihi eadem peperit mater, conjunctissimos, qui omnes exitialem diem obierunt. 295 Haudquaquam tamen me sinebas, quando virum meum velox Achilles interfecit, evertitque urbem divini Mynetis, flere; sed me dicebas Achillis divini ingenuam uxorem te facturum-esse, abducturumque in navibus in Phthiam, paraturumque-epulas nuptiales inter Myrmidones. 300 Ideo te usque fleo mortuum, mitem semper. Sic dixit flens: adgemebant autem feminæ, de-Patroclo specie, de-suis autem revera ipsarum malis singulæ. Ipsum vero circa Achillem seniores Achivorum congregabantur, precantes, ut-vesceretur: is vero recusabat gemens: 305 Obsecro vos, si quis mihi carorum obsequitur sociorum, ne me ante cibo jubete, neu potu, satiare meum animum; quippe me dolor gravis invadit: occidentem vero solem exspectabo, et perferam prorsus. Sic fatus, alios quidem remisit reges: 310 duo autem Atridæ remanebant, et divinus Ulysses, Nestor, Idomeneusque, senexque equûm-agitator Phœnix, oblectantes assidue tristem: nec-tamen quicquam animo oblectabatur, antequam belli os subiret sanguinolenti. Recordatus vero crebro ex-imo-pectore-trahebat gemitus, dixitque: 315 Certe mihi olim et tu, infelix, carissime sodalium, ipse in tentorio lautum jentaculum apposuisti propere et diligenter, quando festinarent Achivi Trojanis equûm-domitoribus inferre lacrimosum Martem: nunc vero tu quidem jaces confossus: sed meum cor 320 expers esto potus et cibi, intus licet-sint, tui desiderio. Nec enim quicquam pejus aliud paterer: ne si quidem vel patrem mortuum audirem, qui forte nunc in-Phthia molles lacrimas effundit, desiderio talis filii; ipse vero alienigeno in populo 325 propter horrendam Helenam cum-Trojanis bellum-gero: vel illum, qui in-Scyro mihi nutritur carus filius. [si quidem adhuc vivit, Neoptolemus divinæ-formæ.] Nam antea quidem mihi animus in pectoribus sperabat, solum me moriturum-esse, longe-ab Argo equos-pascente, 330 hic in Troja; te vero ad-Phthiam rediturum-esse, ut mihi filium veloci in nave nigra e-Scyro educeres, et ei ostenderes singula, possessionem meam, servosque, et alto-tecto magnam domum. Nunc enim Peleum utique puto vel prorsus 335 obiisse, vel ægre adhuc viventem tristari, senioque inviso, et meum (de me) exspectantem semper tristem nuntium, quando interfectum audiat. Sic dixit flens; adgemebant autem primores, recordati quæ quisque in ædibus reliquerant. 340 Lugentes vero hos intuitus miseratus-est Saturnius, confestimque Minervam verbis alatis allocutus-est: Filia mea, jam prorsus deseruisti virum eximium. An utique tibi haud-jam omnino in animo curæ-est Achilles? ille, en! ante naves puppibus-et-proris-excelsas 345 sedet plorans sodalem carum: ac ceteri jam abierunt ad jentaculum; is vero jejunus et impransus. Quin abi, ei nectarque et ambrosiam amabilem instilla in pectora, ut ne ipsum fames occupet. Sic locutus, impulit ante promtam Minervam; 350 hæc vero, harpæ similis alis-patulæ, voce-argutæ, e cœlo desiliit, per æthera. At Achivi statim armabantur per exercitum: illa vero Achilli nectar in pectora et ambrosiam amabilem instillavit, ut ne eum fames acerba genua occuparet: 355 ipsa autem ad patris late-potentis solidam domum abiit. Illi vero seorsum a-navibus se-effundebant velocibus. Ut vero quum densæ nives a-Jove devolant, gelidæ, ab impetu actæ sereni Boreæ: sic tunc crebræ galeæ, lucidum renidentes, 360 e-navibus ferebantur, et clypei umbonibus-muniti, loricæque cavitatibus-firmis, et fraxineæ hastæ. Fulgor autem ad cœlum ibat, ridebatque omnis circùm terra æris præ fulgure: ac strepitus excitabatur sub pedibus virorum: in mediis vero armabatur divinus Achilles. 365 [Cujus et dentium stridor oriebatur; atque ei oculi splendebant, velut ignis flamma; intus vero ei cor subiit dolor intolerabilis: ipseque jam, Trojanis irascens, induit dona dei, quæ ei Vulcanus laboraverat fabricans.] Ocreas quidem primum circa tibias posuit 370 pulcras, argenteis fibulis apte-junctas: deinde loricam circa pectora induebat. Circa humeros autem posuit ensem argenteis-clavis-distinctum, æreum: ac deinde scutum magnumque solidumque, sumsit; ejus autem in-longinquum fulgor ibat, velut lunæ. 375 Ut vero quum e ponto flamma nautis relucet ardentis ignis; is autem ardet alte in-montibus, loco in solitario; ipsos vero invitos procellæ ponto super piscoso ab-amicis seorsum ferunt: sic ab Achillis scuto splendor ad-æthera ibat, 380 pulcro, affabre-facto. Atque galeam sublatam capiti imposuit validam: hæc autem, stellæ instar, refulgebat, setis-equinis-comans galea: quassabanturque comæ aureæ, quas Vulcanus fuderat circa conum densas. Tentabat autem se ipsum in armis divinus Achilles, 385 an sibi apta-essent, et facile-in-iis moverentur pulcri artus: ei vero tanquam alæ erant, attollebantque pastorem virorum. E theca autem paternam extraxit hastam, gravem, magnam, validam: quam quidem non poterat alius Achivorum vibrare, sed ipsam solus norat vibrare Achilles, 390 Peliadem fraxinum, quam patri caro ejus dederat Chiron Pelii ex vertice, cædis-auctorem futuram heroibus. Equos autem Automedonque et Alcimus adornantes jungebant, ac pulcra lora-jugalia circumposita-erant; et frenos maxillis immisere, habenasque extenderunt retro 395 coagmentatam ad-sellam-currus. Ac scuticam splendidam manu capiens habilem, in currum insiliit Automedon; retro ver ad-pugnam-paratus ascendit Achilles, armis collucens, tanquam fulgidus sol. Terribiliter autem equis imperitabat patris sui: 400 Xantheque, et Balie, inclyta soboles Podarges, alio jam modo deliberate salvum-referre aurigam retro Danaorum in agmen,ubi satiati-fuerimus pugna: neque, ut Patroclum, relinquite illic mortuum. Hunc autem sub jugo allocutus-est pedibus micans equus, 405 Xanthus, statim vero inclinavit caput; tota autem juba, circulo profusa juxta jugum, ad-terram pervenit: vocalem vero reddidit[TR1] dea candidis-ulnis Juno: Et certe te nunc saltem salvum-referemus, impetuose Achille: sed tibi prope est dies exitialis; nec quicquam nos 410 in-culpa, sed deusque magnus et fatum violentum. Neque enim nostra tarditateque segnitieque Trojani ab humeris Patrocli arma detraxerunt: sed deorum fortissimus, quem comas-pulcras-habens peperit Latona, interfecit eum inter primos-pugnatores, et Hectori gloriam dedit. 415 Nos vero etiam flatum Zephyri cursu æquaremus, quem velocissimum dicunt esse: quin-et tibi ipsi fatale est, a-deoque et viro vi domari. Sic igitur locuti equi Erinnyes inhibuerunt vocem. Hunc autem valde indignatus affatus-est pedibus velox Achilles: 420 Xanthe, quid mihi mortem vaticinare? minime te decet. Bene etenim novi et ipse, quod mihi fatum est hic perire, procul-a dilecto patre et matre: at tamen non cessabo, priusquam Troes abunde satiaverint-se pugna. Dixit, et inter primos clamans dirigebat solidis-ungulis equos.