Iliadis XXIV.—Hectoris redemtio.

1 Solutus-erat autem cœtus, virique citas ad naves singuli dispergebantur ituri. Hi quidem cœna curabant somnoque dulce se-satiare: at Achilles flebat, cari sodalis memor; neque illum somnus 5 occupabat omnium-domitor: sed versabatur huc et illuc, Patrocli desiderans vigoremque et animos magnos: ac quot peregerat cum ipso, et passus-fuerat labores, virorumque prælia, periculososque fluctus emensus: hæc recordans, uberes lacrimas defundebat, 10 interdum in latera jacens, interdum autem supinus, interdumque pronus; tum vero rectus exsurgens oberrabat mœstus præter litus maris. Neque ipsum Aurora apparens latebat super marique litoribusque: sed is, postquam junxerat sub curribus veloces equos, 15 Hectorem trahendum ligabat post currum; ter autem quum raptasset circa sepulcrum Menœtiadæ mortui, rursus in tentorio quiescebat, illumque relinquebat in pulvere extensum pronum. Ejus vero Apollo omnem injuriam arcebat a-corpore, virum miserans, 20 etiam mortuum; et ægide totum contegebat aurea, ut ne ipsum Achilles laceraret raptans. Sic ille quidem Hectorem divinum indigne-tractabat iratus: eum autem miserabantur beati dii inspicientes, furtoque-surripere hortabantur speculatorem Argicidam. 25 Quod tum ceteris quidem omnibus placuit, nec-tamen unquam Junoni, nec Neptuno, nec cæsiis-oculis virgini: sed perstabant, sicut ipsis primum invisa-erat Ilios sacra, et Priamus et populus, Alexandri ob injuriam; qui contumelia-affecit has deas, quando ejus ad-tugurium venerant, 30 eam vero prætulit quæ ei præbuit libidinem damnosam. Sed ubi jam exinde duodecima orta-erat aurora, tum quidem inter-immortales dixit Phœbus Apollo: Crudeles estis, dii, noxii! nonne quondam vobis Hector femora adolevit boum caprarumque lectarum? 35 Eum nunc non sustinuistis, vel mortuum, eripere, suæque uxori præbere videndum, et matri, et filio suo, et patri Priamo, populisque; qui eum celeriter in igne comburerent, et justa ei persolverent. Sed pernicioso Achilli, dii, vultis favere, 40 cui nec mens est æqua, neque animus flexibilis in pectoribus: sed tanquam leo, ferocia animo-fovet,[TR1] qui quum magnisque viribus et superbo animo obsecutus, vadit ad pecudes hominum, ut dapes capiat: sic Achilles misericordiam quidem perdidit, neque ei pudor[TR2] 45 est, qui viros valde lædit omissus, ac juvat servatus. Certe aliquis etiam cariorem alium perdidit, vel fratrem uterinum, vel etiam filium; verum tandem fletum atque luctum remisit. Patientem enim Fata animum indiderunt hominibus. 50 Sed hic Hectorem divinum, postquam eum cara vita privavit, a-curru religans, circa sepulcrum sodalis dilecti trahit: haud tamen ei hoc honestius, neque utilius. Vereor ne, bonus licet sit, succenseamus ei nos: expertem-sensus enim jam terram contumelia-afficit furens. 55 Hunc autem irata allocuta-est candidis-ulnis Juno: sit sane et hoc tuum verbum, Argenteo-arcu-insignis, si quidem parem Achilli et Hectori constituetis honorem. Hector quidem mortalisque, mulierisque suxit mammam: at Achilles est deæ proles, quam ego ipsa 60 nutrivique et educavi, et viro dedi uxorem, Peleo, qui præ aliis animo carus fuit immortalibus: omnes autem interfuistis, dii, nuptiis; interque hos tu epulabaris, tenens citharam, malorum sodalis, semper perfide. Illam vero respondens allocutus-est nubes-cogens Jupiter: 65 Juno, ne jam omnino irascaris diis. Haud enim honor quidem utrique unus erit: sed et Hector carissimus erat diis hominum, qui in Ilio sunt: sic enim mihi quidem: quia nunquam jucunda omittebat munera. Non enim mihi unquam ara carebat convivio æquo, 70 libamineque, nidoreque: hunc enim sortiti-sumus honorem nos. Sed tamen furto quidem surripere omittamus (nec ullo-modo licet clam Achille) audacem Hectora: certe enim ei (Achilli) assidue mater adest simul noctesque et dies. Sed si quis vocare-velit deorum Thetin prope me, 75 ut aliquod ei dicam prudens verbum, quo Achilles dona a Priamo accipiat, et Hectorem redemtum-reddat. Sic dixit; surrexit vero Iris ventosa-pedibus nuntiatura. Inter Samum autem et Imbrum asperam insiliit nigro ponto; ingemuitque palus. 80 Ipsa vero, glandulæ-plumbeæ similis, in imum delapsa-est, quæ in agrestis bovis cornu immissa descendit cruda-vorantibus piscibus mortem ferens. Invenit autem in specu cava Thetin, circumque eam et aliæ sedebant frequentes marinæ deæ: ipsa vero in mediis 85 flebat fatum sui filii eximii, qui ei erat periturus in Troja glebosa, longe a-patria. Prope autem stans allocuta-est pedibus velox Iris: Surge, Theti, vocat te Jupiter æterna consilia sciens. Huic autem respondit deinde dea Thetis pedibus-argenteis: 90 Curnam me ille jubet venire magnus deus? Vereor autem misceri immortalibus; habeo vero dolores innumeros animo. Ibo tamen; neque irritum verbum erit, quodcunque dixerit. Sic igitur fata, velum accepit augustissima dearum atrum, eoque nullum nigrius erat velamentum. 95 Profecta-est autem ire, et pedibus-ventosa velox Iris præibat; circumque ipsas diducebatur unda maris. Litus vero ut-conscenderant, in cœlum festinarunt. Invenerunt autem late-sonantem Saturnium, circaque eum ceteri omnes sedebant frequentes beati dii sempiterni. 100 Ipsa autem Jovi patri assedit, cessitque Minerva. Juno vero aureum pulcrum poculum in manu ei posuit; et consolabatur verbis: Thetis autem reddidit, ut-biberat. His vero sermonem orsus-est pater hominumque deûmque: Venisti ad-Olympum, dea Theti, mœsta licet, 105 luctum grave habens in animo; novi et ipse: sed et sic dicam, cujus te gratia huc vocavi. Per-novem-dies jam contentio inter immortales exstitit Hectoris de cadavere, et Achille urbium-vastatore: furto autem surripere hortabantur speculatorem Argicidam; 110 at ego hanc gloriam Achilli præbeo, reverentiam et amicitiam tuam in-posterum servans. Ocyus ad exercitum abi, et filio tuo præcipe. Irasci ei dic deos, meque supra omnes immortales indignatum-esse, quod animo furenti 115 Hectorem detinet apud naves recurvas, nec redemtum-reddidit: si qua meque vereatur, et Hectorem redemtum-reddat. Sed ego ad-Priamum magnanimum Irin mittam, ut-redimat dilectum filium, profectus ad naves Achivorum, donaque Achilli ferat, quæ animum ei placent. 120 Sic dixit: nec non-obsecutus-est dea Thetis pedibus argenteis; descendit vero ab Olympi verticibus concita. Pervenit autem ad tentorium sui filii; ibique illum invenit crebros fundentem-gemitus; dilecti autem circa ipsum socii propere curabant, et apparabant prandium: 125 illis vero ovis villosa magna in tentorio mactata-erat. Hæc autem admodum prope ipsum consedit, veneranda mater, manuque eum demulsit, verbumque dixit et locuta-est: Fili mi, quousque lugens et mœrens tuum edes cor, memor nec omnino cibi 130 nec[TR3] cubilis? bonum vero mulieri in amore misceri: non enim mihi diu vives, sed tibi jam prope adest mors et fatum violentum. Sed mihi ausculta ocyus, Jovis vero tibi nuntia sum. Irasci tibi ait deos, seque supra omnes 135 immortales indignatum-esse, quod animo furenti Hectorem detines apud naves, nec redimi-passus-es. Sed agedum redemtum-redde, mortuique accipe pretium. Hanc autem respondens allocutus-est pedibus velox Achilles: ita sit: qui pretium ferat, etiam cadaver asportet, 140 si quidem volenti animo Olympius ipse jubet. Sic hi quidem in navium cœtu, materque et filius, multa ad se-invicem verba alata dicebant. Irin autem impulit Saturnius ad Ilium sacrum: Vade, Iri velox, relicta sede Olympi, 145 nuntia Priamo magnanimo, ad Ilium, ut-redimat carum filium, profectus ad naves Achivorum, donaque Achilli ferat, quæ animum ei placent, solus, neque quisquam alius una Trojanorum eat vir. Præco aliquis eum comitetur senior, qui regat 150 mulas et rhedam volubilem, atque retro mortuum asportet ad urbem, quem interfecit divinus Achilles. Neque omnino ei mors obversetur animo, neu terror: talem enim ei ducem-viæ dabimus Argicidam, qui eum ducet, usquedum ducendo prope-Achillem constituerit. 155 At postquam duxerit intra tentorium Achillis, neque ipse Ach. eum interficiet, et alios omnes prohibebit. Neque enim est imprudens, nec temerarius, neque noxius; sed magna cum cura supplici parcet viro. Sic dixit: surrexit vero Iris ventosa-pedibus nuntiatura. 160 Pervenit autem in Priami domum; et invenit clamoremque fletumque. Filii quidem patrem circumsedentes in aula lacrimis vestimenta perfundebant: ipse vero in mediis senex obvoluta veste textus; circumque multus fimus affusus erat capitique et cervici senis, 165 quem quidem se-volutans affatim-injecerat manibus suis. Filiæ vero per ædes, et nurus, lamentabantur, illorum recordantes, qui jam multique et strenui manibus sub Argivorum jacebant animabus privati. Stetit autem juxta Priamum Jovis nuntia, et allocuta-est eum, 170 summissa voce; illi autem tremor occupabat artus: Confide, Dardanide Priame, animo, neu omnino formida: non enim tibi ego malum meditans huc venio, sed benevolo animo; Jovis autem tibi nuntia sum, qui tui, procul licet-sit, magnam curam-habet, et miseretur. 175 Redimere te jussit[TR4] Olympius Hectorem divinum, donaque Achilli ferre, quæ animum ipsi placent, solum, neque quisquam alius una Trojanorum eat vir. Præco aliquis te comitetur senior, qui regat mulas et rhedam volubilem, atque retro 180 mortuum asportet ad urbem, quem interfecit divinus Achilles. Neque omnino tibi mors obversetur animo, nec terror: talis enim te dux-viæ comitabitur Argicida, qui te ducet, usquedum ducendo prope-Achille constituerit. At postquam duxerit intra tentorium Achillis, 185 neque ipse hic te interficiet, et alios omnes prohibebit. Neque enim est imprudens, nec temerarius, nec noxius, sed magna cum-cura supplici parcet viro. Illa quidem sic locuta abiit, pedibus velox Iris. Sed is filios rhedam volubilem mulinam 190 apparare jussit, arcamque ligare super ipsa. Ipse autem in penum descendit odoratum, cedrinum, tecto-excelso, qui pretiosa multa continebat; introque uxorem Hecubam vocavit, dixitque: Infelix, a-Jove mihi Olympio nuntia venit, 195 ut-redimerem dilectum filium, profectus ad naves Achivorum, donaque Achilli ferrem, quæ animum ei placent. Sed age mihi hoc dic, quid tibi in-præcordiis videtur esse? valde enim me ipsum quidem mens et animus jubet illuc ire, ad naves in exercitum latum Achivorum. 200 Sic dixit: ejulavit autem uxor, et respondit verbis: hei mihi, quo jam tibi prudentia abiit, qua antehuc quidem celeber-eras per homines exteros et eos quibus imperas? quo-pacto vis ad naves Achivorum ire solus, viri ante oculos, qui tibi multosque et fortes 205 filios interfecit? ferreum certe tibi cor est. Si enim te deprehendet et inspiciet oculis crudelis et infidus vir iste, non tui miserebitur, neque omnino te reverebitur. Nunc vero fleamus seorsum sedentes in ædibus: huic autem sic olim fatum violentum 210 nascenti nevit lino, quando eum peperi ipsa, celeres-pedibus canes ut-satiaret, suis seorsum a-parentibus, virum apud violentum, cujus ego medium jecur utinam tenerem comedendum, inhærens ei: tunc repensa ejus facta essent in-filium meum: quippe non ipsum ignave-se-gerentem occidit, 215 sed pro Trojanis et Troadibus profundo-sinu stantem, nec fugæ memorem nec declinationis. Eam vero rursus allocutus-est senex Priamus deo-similis: ne me volentem ire retine, neu mihi ipsa avis in ædibus mala sis: nec mihi persuadebis. 220 Nam si alius quidem me aliquis terrestrium jussisset, seu qui vates sunt, aruspices, vel sacerdotes, mendacium certe crederemus, et aversaremur magis: nunc vero (ipse enim audivi deam, et aspexi coram) ibo, et non irritus sermo erit. Si vero mihi fatum est 225 mori apud naves Achivorum ære-loricatorum, volo: statim enim me interfecerit Achilles, ulnis complexum meum filium, postquam fletus desiderium exemero. Dixit, et arcarum opercula pulcra aperuit. Inde duodecim quidem perpulcros exemit peplos, 230 duodecimque simplices lænas, totidemque tapetas, totidemque pallia pulcra, totidem ad hæc tunicas. Auri autem appensa extulit decem omnia (summâ) talenta. extulit et duos splendidos tripodas, quatuorque lebetas, extulit et poculum perpulcrum, quod ei Thraces dedere viri, 235 in-legationem profecto, magnum donum: nec tamen eo pepercit in ædibus senex; summe enim cupiebat animo redimere dilectum filium. Hic autem Trojanos quidem omnes a-porticu arcebat, verbis contumeliosis increpans: Abite, flagitiosi, probris-digni! non etiam vobis 240 domi adest luctus, quod me venistis tristitia-affecturi? an parvi-penditis, quod mihi Saturnius Jupiter dolores dedit, filium perdendo fortissimum? Sed sentietis et ipsi! Faciliores enim multo Achivis jam eritis, illo mortuo, occisu. At ego-certe, 245 antequam, ut-diruaturque urbs, vasteturque, oculis videro, descendero in domum Orci. Dixit, et scipione dispergebat viros; illi autem exibant, urgente sene. Ipse vero filios suos increpabat objurgans Helenumque, Parinque, Agathonemque divinum, 250 Pammonemque, Antiphonumque, pugnaque strenuum Politen, Deiphobumque, et Hippothoum, et Dium fortem; novem his senex increpans mandabat: Festinate mihi, mali filii, pudenda-agentes! Utinam simul omnes, pro Hectore fuissetis veloces ad naves interfecti! 255 Hei mihi infelicissimo, quod genui filios fortissimos Troja in lata, quorum vero nullum dico reliquum-esse: Mestoremque divinum, et Troilum ex-curru-pugnacem, Hectoremque, qui deus erat inter viros, nec videbatur viri utique mortalis filius esse, sed dei: 260 hos quidem perdidit Mars: hæc vero probra omnia supersunt, mendacesque, saltatoresque, choreis præstantissimi, agnorum atque hædorum publici raptores. Non tandem mihi rhedam appararitis celerrime, hæcque omnia imposueritis, ut perficiamus iter? 265 Sic dixit: hi vero patris veriti increpationem, rhedam quidem extulerunt volubilem mulinam, pulcram, recens-compactam; arcamque ligarunt super ipsa, atque a paxillo jugum detraxerunt mulinum, buxeum, umbilico-ornatum, scite annulis aptatum; 270 extulerunt et lorum-jugale una-cum jugo novem-cubitorum. Et hoc quidem bene imposuerunt pulcre-polito temoni, in parte-extrema anteriore, et annulum clavo-temonis super posuere: ter vero utrinque ligarunt ad umbilicum; ac deinde ex-ordine circumligarunt, et extremum-lorum subnectendum-inflexere.[TR5] 275 E thalamo autem ferentes bene-politam in rhedam accumularunt Hectorei capitis infinita pretia; junxeruntque mulos validis-ungulis, curules, quos olim Priamo Mysi dederant, splendida dona. Equos autem Priamo duxere-sub jugum, quos senex 280 ipse curans alebat bene-politum ad præsepe: hos quidem currui jungebant in ædibus altis præco et Priamus, prudentia mentibus consilia tenentes. Prope autem ipsos accessit Hecuba mœsto animo, vinum tenens in manu suave dextra, 285 aureo in poculo, ut libatione-facta abirent: stetit vero ante equos, verbumque dixit et elocuta-est: Accipe, liba Jovi patri, et supplica domum ut-pervenias redux ex hostibus viris: siquidem te animus impellit ad naves, me quidem non volente. 290 Sed supplica tu jam atras-nubes-cogenti Saturnio, Idæo, qui in-Trojam omnem despicit: pete autem alitem, velocem nuntium, qui quidem ei ipsi gratissimus alitum, et cujus robur est maximum, dextrum: ut eum ipse in oculis conspicatus, 295 eo fretus ad naves eas Danaorum citis-insignium-equis. Si vero tibi non dabit suum nuntium late-sonans Jupiter, non ego te inde impellens hortarer naves ad Argivorum ire, admodum licet cupidum. Illam vero respondens allocutus-est Priamus deo-similis:[TR6] 300 o uxor, haud sane tibi hoc præcipienti inobsequens-ero. Bonum enim Jovi manus elevare, si forte misereatur. Dixit, et ancillam dispensatricem jussit senex manibus aquam infundere puram: atque astitit pelvim ancilla gutturniumque simul manibus tenens. 305 Ut vero se-laverat, poculum accepit a-sua uxore; precabatur deinde stans medio in-septo, libavitque vinum, cœlum suspiciens: et edita-voce verbum dixit: Jupiter pater, ab-Ida imperans, augustissime, maxime, da me ad Achillis tentorium gratum venire ac miserandum: 310 mitte autem alitem, velocem nuntium, qui tibi ipsi gratissimus alitum, et cujus robur est maximum, dextrum: ut eum ipse in oculis conspicatus,[TR7] eo fretus ad naves eam Danaorum citis-equis-insignium. Sic dixit precans: eum vero exaudiit providus Jupiter. 315 Statimque aquilam misit, certissimum-augurem volucrum, Morphnon, venatricem, quam et Percnon vocant. Quanta autem excelsi janua thalami est viri opulenti, firmiter-obserata, bene-apta: tantæ hujus utrinque erant alæ: visa-est autem ipsis 320 dextera ruens supra urbem. Illi vero conspicati gavisi-sunt, et omnibus in præcordiis animus exhilaratus-est. Festinans autem senex suum conscendit currum: et egit equos e-vestibulo et porticu resonanti. Ante quidem multi trahebant quatuor-rotarum rhedam, 325 quas Idæus agebat prudens; sed pone equi, quos senex urgens scutica incitabat celeriter per urbem: amici autem simul omnes sequebantur, multum lugentes, tanquam ad-mortem proficiscentem. At postquam urbe descenderant, in-campumque pervenerant, 330 hi quidem retro ad Ilium redierunt, filii et generi. Illi autem non latuere late-sonantem Jovem, in campum progressi: conspicatus vero misertus-est senis. Confestimque Mercurium, filium carum, contra allocutus-est: Mercuri: tibi enim præ-aliis gratissimum est 335 homini te-comitem-adjungere, et exaudis, quemcunque volueris: vade, et Priamum cavas ad naves Achivorum sic ducito, ut neque aliquis eum videat, neque animadvertat ceterorum Danaorum, antequam ad-Peliden pervenerit. Sic dixit: nec non-obsecutus-est internuntius Argicida: 340 statim deinde sub pedibus ligavit pulcra talaria, ambrosia, aurea, quæ ipsum ferebant et super mare, et super immensam terram, una-cum flatibus venti: cepit et virgam, qua virorum oculos demulcet quorum vult, alios autem et dormientes excitat: 345 hanc in manibus tenens, volabat potens Argicida. Confestim autem Trojamque et ad-Hellespontum pervenit; profectusque-est ire, juveni regio similis, primum pubescenti, cujus venustissima est juventa. Illi vero postquam magnum sepulcrum Ili præteregerant, 350 inhibuerunt mulasque et equos, ut biberent in fluvio; jam enim et crepusculum venerat super terram. Hunc vero ex propinquo conspicatus animadvertit præco, Mercurium, et Priamum allocutus-est, dixitque: Considera, Dardanide: prudentis animi opus adest. 355 Virum video; cito autem eum nos perditurum puto. Sed agedum vel fugiamus in equis (curru), vel ipsum jam genibus prehensis oremus, si forte misereatur. Sic dixit, ac seni animus confusus-est, timuitque graviter: rectæ autem comæ steterunt in flexilibus membris: 360 stetitque attonitus: ipse autem Mercurius prope veniens, manu senis prehensa, interrogavit eum et allocutus-est: Quo, pater, sic equosque et mulas dirigis noctem per almam, quando dormiunt mortales ceteri? nec tu timuisti robur spirantes Achivos, 365 qui tibi hostes et infensi prope sunt? quorum si quis te videret, celerem per noctem nigram tot opes vehentem, quæ tunc tibi mens esset? neque ipse juvenis es, senexque te hic comitatur, impotentes, virum ut-arceatis, quando quis prior infestarit. 370 Sed ego nullo te afficiam malo, imo et alium a-te propulsaverim: caro vero te patri comparo. Huic autem respondit deinde senex Priamus deo-similis: sic fere hæc certe sunt, dilecte fili, ut dicis. Sed adhuc aliquis et me deorum protegit manu, 375 qui mihi talem misit viæ-comitem obviam-ut-fiat, faustum, qualis jam tu es corpore et spiece admirabilis, prudensque-es animo, beatisque prognatus es parentibus. Eum vero vicissim allocutus-est internuntius Argicida: næ jam hæc omnia senex, recte dixisti: 380 sed age mihi hoc dic et vere narra, utrum aliquo dimittis thesauros multos et pretiosos viros ad alienigenas, ut saltem hi tibi salvi maneant? an jam omnes deseritis Ilium sacram metu-perculsi? talis enim vir fortissimus-ille periit 385 tuus filius: nec enim quidquam pugna inferior-erat Achivis. Huic autem respondit deinde senex Priamus deo-similis: quis vero tu es, optime, quibusque prognatus es parentibus, qui mihi opportune interitum infelicis filii memorasti? Illum vero vicissim allocutus-est internuntius Argicida: 390 tentas me, senex, et interrogas de-Hectore divino. Hunc quidem ego perquam sæpe pugna in clarante-vivos oculis vidi, quando ad naves agens Argivos interficiebat, cædens acuto ære: nos vero stantes mirabamur; non enim Achilles 395 suos sinebat pugnare, iratus Atridæ. Hujus enim ego sum famulus, eademque me advexit navis affabre-facta: ex Myrmidonibusque sum, pater vero mihi est Polyctor. Dives quidem is est, senexque jam, sicut tu, ita: sex autem ei filii sunt, egoque ei septimus sum; 400 inter hos, facta-sortitione, sors mihi-obtigit huc Achillem sequi. Nunc vero veni in-campum a navibus: mane enim edent circa urbem pugnam volubilibus-oculis Achivi. Ægre-ferunt enim illi desidentes, nec possunt continere eos cupidos prælii reges Achivorum. 405 Huic autem respondit deinde senex Priamus deo-similis: si vere famulus Pelidæ Achillis es, agedum mihi omnem veritatem dic: utrum adhuc apud naves exstat meus filius, an ipsum jam suis canibus membratim discissum objecit Achilles? 410 Illum vero vicissim allocutus-est internuntius Argicida: o senex, nondum hunc canes vorarunt, neque alites: sed adhuc ille jacet Achillis apud navem sic, ut ante, in tentoriis: duodecimus autem ei dies est jacenti, nec-tamen omnino ei corpus putrescit, nec eum vermes 415 edunt, qui sane viros prælio-occisos comedunt. Certe quidem ipsum circa sepulcrum sui sodalis dilecti raptat crudeliter, aurora quando divina apparet; neque ipsum deturpat: admirareris-contemplans ipse, si-accesseris, ut roscidus jacet, circumque sanguis ablutus-est, 420 neque ulla-parte fœdatus: ac vulnera omnia clausa-sunt, quotquot inflicta-fuerant; multi enim ipsi æs impegerunt. Adeo tibi curam gerunt beati dii filii præstantis, etiamsi mortui: nam ipsis carus præcipue est animo. Sic dixit; gavisus-est autem senex, et respondit verbis: 425 o fili, certe bonum etiam est justa dona dare immortalibus: nam non-unquam meus filius, siquidem fuit, oblitus-est in ædibus deorum, qui Olympum tenent; ideo illius recordati-sunt etiam in ipso mortis fato. Sed agedum, hoc accipe a me pulcrum poculum; 430 ipsum tutare,et deduc me, cum (faventibus) diis, usque-dum in tentorium Pelidæ pervenero. Illum vero vicissim allocutus-est internuntius Argicida: tentas me, senex, juniorem, nec-tamen mihi persuadebis: qui me jubes tua dona clam Achille accipere. 435 Eum quidem ego timeo, et vereor valde animo eum spoliare, ne mihi quod malum in-posterum fiat. Tibi vero ego viæ-dux vel ad inclytum Argos proficiscerer, sedulo in navi veloci, aut via-terrestri comitans: non sane aliquis tecum, hoc duce contemto, pugnaverit. 440 Dixit, et quum-insiliisset Mercurius in-currum et equos, cito scuticam et habenas prehendit manibus; inspiravit autem equis et mulabus robur validum. Sed quum jam ad-turresque navium et fossam pervenissent, modo circa cœnas custodes occupabantur: 445 iis autem somnum infudit internuntius Argicida omnibus: statimque aperuit portas, et retrusit vectes, introque duxit Priamumque et splendida dona in rheda. Sed quando jam ad-tentorium Pelidæ pervenerant excelsum, quod Myrmidones fecerant regi, 450 lignis abietis cæsis; sed desuper texerant culmine e-segetis-lanugine, quam e-prato demessuerant: circum autem id magnum septum fecerant regi palis densis: januam autem tenebat unus obex abiegnus, quem tres quidem obdebant Achivi, 455 tres autem reserabant magnum claustrum forium, ex aliis; Achilles vero obdebat etiam solus: tum vero Mercurius utilium-auctor aperuit seni, introque-duxit inclyta dona pedibus-veloci Pelidæ; e-curruque descendit in terram, dixitque: 460 O senex, ego quidem deus immortalis veni, Mercurius; tibi enim me pater una ducem-viæ præbuit: sed ego quidem redibo, neque Achillis ad-oculos accedam: indignum vero esset, immortalem deum sic mortales curare palam. 465 Tu vero ingressus prehende genua Pelidæ, et eum per patrem et matrem comis-pulcris supplex-ora, et per filium: ut ei animum commoveas. Sic igitur fatus, abiit ad latum Olympum Mercurius: Priamus vero de curru desiliit in-terram, 470 Idæumque ibidem reliquit: is vero manebat continens equos mulasque: senex autem recta ivit per-domum, ubi Achilles sedebat, Jovi carus. Atque intus eum ipsum invenit; socii vero seorsum sedebant: ei autem duo soli, heros Automedonque, et Alcimus, soboles Martis, 475 ministrabant astantes: modo autem destiterat a-cibo, ut-ederat et biberat: adhuc etiam apposita-erat mensa. Hos autem latuit ingressus Priamus magnus; prope vero stans manibus prehendit Achillis genua, et osculatus-est manus terribiles, homicidas, quæ ei multos interfecerant filios. 480 Ut vero quum virum malum magnum cepit, qui in patria homine interfecto, ad-aliorum pervenit civitatem, viri ad divitis domum, stupor autem tenet aspicientes; sic Achilles obstupuit, conspicatus Priamum deo-similem: obstupuerunt vero et ceteri, et in alterum-alter intuebantur. 485 Hunc inde supplicans Priamus verbis allocutus-est: Recordare patris tui, diis similis Achille, qui est ejusdem-ætatis, qua ego, gravi in senectutis limine. Et illum quidem fortasse vicini circumsistentes premunt, neque aliquis est malum et perniciem defensurus; 490 sed tamen ille quidem, te vivere audiens, gaudetque in animo, et insuper sperat dies omnes visurum se dilectum filium, a Troja reversum. Sed ego infelicissimus, quum genuerim filios fortissimos Troja in lata, eorum tamen neminem credo relictum-esse. 495 Quinquaginta mihi erant, quando venere filii Achivorum; undeviginti quidem mihi uno ex utero erant, ceteros autem mihi pepererunt in ædibus mulieres. Ex his plerorumque quidem impetuosus Mars genua solvit: qui vero mihi unicus erat, tutabaturque urbem et nos ipsos, 500 hunc tu nuper interfecisti, pugnantem pro patria, Hectorem: hujus nunc gratia veni ad-naves Achivorum, eum redemturus a-te, feroque infinita pretia. Sed reverere deos, Achille, meique-ipsius miserere, recordatus tui patris: ego autem adhuc miserabilior sum: 505 sustinui vero, qualia nunquam aliquis super-terram moralis alius, viri filiorum-interfectoris ad os manum admovere. Sic dixit: ei autem de-patre desiderium excitavit fletus; prehensaque manu, removit-a-se leniter senem. Hi vero recordati, hic quidem Hectoris homicidæ, 510 flebat crebris-lacrimis, ante pedes Achillis provolutus: at Achilles flebat suum patrem, interdumque vicissim Patroclum: eorum autem gemitus per ædes exstitit. At postquam fletu satiatus-erat divinus Achilles, [et ei e præcordiis abiit desiderium, atque ex artubus,] 515 protinus e sede surrexit, senem manu prehensum erexit, miseratus canumque caput, canumque mentum: et ipsum compellans verbis alatis allocutus-est: Ah miser, certe jam multa mala tolerasti tuo in animo. Quomod sustinuisti ad naves Achivorum venire solus, 520 viri ante oculos, qui tibi multosque et strenuos filios interfeci? ferreum certe tibi cor. Sed age jam conside in sede; dolores autem prorsus in animo residere sinamus, mœsti licet. Non enim ullus profectus est in-tristi fletu. 525 Sic enim fato-tribuerunt dii miseris mortalibus, ut-vivant tristes; ipsi vero sine-curis sunt. Duo quippe dolia jacent in Jovis limine; donorum, quæ dat, alterum malorum, alterum vero bonorum: cui quidem miscens dederit Jupiter fulmine-gaudens, 530 interdum quidem in-malum ille incidit, interdum et in-bonum: cui vero ex malis dederit, injuriis-obnoxium fecit; et illum exitialis inopia super terram almam exercet: vagaturque nec diis honoratus, nec mortalibus. Sic quidem et Peleo dii dederunt illustria dona 535 a natalibus: omnibus enim præ hominibus ornatus-erat opibusque, divitiisque, imperabat vero Myrmidonibus; et ei mortali licet deam fecerunt uxorem: sed et huic imposuit deus malum, quod ei nequaquam filiorum in ædibus soboles nata-est olim regnantium. 540 Sed unum filium genuit immatura-morte-periturum: nec tamen hunc jam-senem foveo; nam valde procul a-patria sedeo in Troja, teque contristans, et tuos liberos. Et te, senex, olim quidem audimus opibus floruisse: quanta Lesbus supra (in alto), Macaris sedes, intus continet, 545 et Phrygia desuper, et Hellespontus immensus, horum te, senex, divitiis, et filiis aiunt ornatum-excelluisse. At postquam tibi cladem hanc intulerunt cœlites, assidue tibi circa urbem præliaque cædesque-virorum: perfer tamen, nec perpetuo mœre tuo in animo. 550 Nihil enim proficies, tristatus de-filio præstanti, neque ipsum suscitabis, prius etiam malum aliud passus-fueris. Ei vero respondit deinde senex Priamus deo-similis: ne me in sede colloca, Jovis-alumne, quamdiu Hector jacet in tentoriis insepultus; sed citissime 555 redemtum-redde, ut oculis videam: tu vero accipe dona multa, quæ tibi afferimus: tuque his utinam-fruaris et pervenias tuam in patriam terram, quum me primum dimisisti. [ipsum ut-vivam et aspiciam lumen Solis.] Hunc autem torve intuitus affatus-est pedibus velox Achilles: 560 ne-amplius nunc me irrita, senex: cogito vero et ipse Hectorem tibi redemtum-reddere; a-Jove autem mihi nuntia venit mater, quæ me peperit, filia marini senis. Et vero te sentio, Priame, animo, nec me lates, quod deorum aliquis te duxit celeres ad naves Achivorum. 565 Haud enim ausus-esset mortalis intrare, ne admodum quidem juvenis, in exercitum: neque enim custodes latuisset, neque obices facile reserasset portarum nostrarum: quare nunc ne mihi magis in doloribus animum commoveas, ne te, senex, ne ipsum quidem in tentoriis sinam, 570 quantumvis supplex sis, Jovis autem violem mandata. Sic dixit: timuit autem senex, et paruit sermoni. Pelides vero e-domo, tanquam leo, prosiliit foras, non solus: una eum duo famuli comitabantur, heros Automedonque et Alcimus, quos quidem maxime 575 honorabat Achilles sociorum, post Patroclum quidem mortuum. Hi tunc sub jugo solverunt equos mulasque, introque duxerunt præconem vocalem senis; et in sedili collocarunt: bene-polita autem de rheda detraxerunt Hectorei capitis infinita pretia. 580 At reliquerunt duo pallia, textamque-bene tunicam, ut cadaver contectum redderet domum asportandum. Ancillas autem evocatas lavare jussit, circumque ungere, seorsum sublatum, ut ne Priamus videret filium; ne is quidem dolenti corde iram non contineret, 585 filium conspicatus, Achilli autem commoveretur carum cor, et ipsum interficeret, Jovisque violaret mandata. Illud vero postquam ancillæ laverant et unxerant oleo, circaque ipsum pallium pulcrum jecerant, ac tunicam ipse illud Achilles lectis imposuit sublatum, 590 simulque socii elevarunt bene-politam in rhedam. Ingemuit autem deinde, dilectumque nomine-ciebat sodalem: Ne mihi, Patrocle, irascaris, si forte audiveris, in Orco licet sis, me Hectorem divinum redemtum-reddidisse patri caro; quippe non mihi indecora dedit dona. 595 Tibi vero ego ex-his etiam impertiam, quanta par-est. Dixit, et in tentorium rediit divinus Achilles. Resedit autem in sella affabre-facta, unde surrexerat, pariete ex adverso, Priamum allocutus-est sermone: Filius quidem jam tibi redemtus-est, senex, ut jussisti: 600 jacet autem in lectis, et cum aurora apparente videbis ipse abducens: nunc vero memores-simus cœnæ. Nam et comis-pulcris Niobe memor-fuit cibi, cui-tamen duodecim liberi in ædibus perierant, sex quidem filiæ, sex autem filii pubescentes. 605 Hos quidem Apollo interfecit ab argenteo nervo, iratus Niobæ, illas autem Diana sagittis-gaudens, quoniam Latonæ se æquiparabat genis-pulcræ: dixit illam duos peperisse, ipse vero pepererat multos: illi autem, vel duo tantum licet essent, omnes perdidere. 610 Hi quidem novem-dies jacebant in cæde, nec quisquam erat, qui-sepeliret: populos enim lapides fecerat Saturnius: eos autem decima-die sepelierunt dii cœlites. Ipsa vero cibi memor-fuit, quando fatigata-erat lacrimas-fundens. Nunc vero alicubi in petris, in montibus desertis, 615 in Sipylo, ubi aiunt dearum esse cubilia Nympharum, quæ circa Acheloium movebantur (saltabant), illic, lapis licet sit, a diis immissos dolores concoquit. Sed age jam et nos curam-geramus, divine senex, cibi, deinde vero rursus dilectum filium defleas, 620 in Ilium vectum: ac multis-lacrimis-prosequendus tibi erit. Dixit, et propere-surgens ovem candidam velox Achilles mactavit: socii vero excoriaruntque et curarunt bene, ut-decebat, minutatimque-secuerunt perite, verubusque transfixere, assaruntque accurate, extraxeruntque igni omnia. 625 Automedon autem panem sumtum distribuit in-mensa pulcris in canistris: at carnes distribuit Achilles. Ipsi vero ad cibos paratos appositos manus porrigebant Ac postquam potus et cibi desiderium exemerant, Dardanides quidem Priamus admirabatur Achillem, 630 quantus erat, qualisque: diis enim coram similis-erat. At Dardaniden Priamum admirabatur Achilles, aspiciens vultusque egregios, et sermonem audiens. Ac postquam satiati-sunt alter-alterius aspectu, illum prior allocutus-est senex Priamus deo-similis: 635 Mitte nunc cubitum me quam-primum, Jovis-alumne, ut jam somno sub dulci oblectemur sopiti. Nondum enim clausi-sunt oculi sub palpebris meis, ex quo tuis sub manibus meus filius amisit animam: sed assidue ingemisco et dolores innumerabiles concoquo, 640 aulæ in septis volutatus per fimum. Nunc tandem etiam cibum gustavi, et nigrum vinum per-gutter demisi: antea sane nequaquam gustaveram. Dixit: Achilles vero socios et ancillas jussit lectos sub porticu ponere, et stragula pulcra 645 purpurea injicere, sternereque desuper tapetas, lænasque imponere villosas superne obducendas. Illæ vero exierunt domo, facem in manibus tenentes: statim autem straverunt duos lectos festinantes. Hunc autem illudens allocutus-est pedibus velox Achilles: 650 Extra quidem jam cuba, senex optime; ne-quis Achivorum huc adveniat consiliarius, qui mecum assidue consilia consultant assidentes, ut mos est: horum si quis te viderit celerem per noctem nigram, continuo nuntiaret Agamemnoni pastori virorum, 655 et forte dilatio redemtionis cadaveris fieret. Verum age mihi hoc dic, et accurate narra, quot-diebus cupis justa-facere Hectori divino ut tamdiu ipseque quiescam, et copias contineam. Illi autem respondit senex Priamus deo-similis: 660 siquidem jam me vis celebrare funus Hectori divino, sic certe mihi faciens, Achille, grata reddideris. Scis enim, ut intra urbem concludimur, longeque lignum devehendum ex monte: admodum vero Trojani metuunt. Novem-dies quidem ipsum in ædibus lugeremus, 665 decima autem sepeliremus, epulareturque populus: undecima vero tumulum super ipso faceremus; sed duodecima pugnabimus, siquidem necesse est. Eum autem rursus allocutus-est pedibus-velox divinus Achilles: erunt tibi et hæc, senex Priame, ut tu jubes: 670 inhibebo enim tanto pugnam tempore, quanto jubes. Sic igitur locutus, ad carpum manum senis prehendit dextram, ne-forte timeret in animo. Illi quidem in vestibulo domus illic dormierunt, præco et Priamus, prudentia mentibus consilia tenentes. 675 At Achilles dormiit in-recessu tentorii bene-compacti: ei autem Briseis accubuit pulcris-genis. Ceteri quidem dii et mortales bellatores-equestres dormiebant totam-per-noctem, molli domiti somno: sed non Mercurium utilium-auctorem somnus cepit, 680 versantem in animo, quomodo Priamum regem a navibus reduceret, clam sacris portarum-custodibus. Stetit autem supra caput, et eum sermone allocutus-est: O senex, non utique tibi curæ-est malum; qui-ita adhuc dormis viros inter hostes, postquam te sivit Achilles.[TR8] 685 Et nunc quidem carum filium redemisti, multaque dedisti: pro-te autem vivo vel ter tanta dederint dona filii post te relicti, si Agamemno rescierit de-te Atrides, rescierintque omnes Achivi. Sic dixit: timuit autem senex, præconemque excitavit.[TR9] 690 Iis autem Mercurius junxit equos mulasque; cito vero ipse egit per exercitum, neque ullus sensit. Sed quum jam ad vadum pervenerant pulcre-labentis fluvii, [Xanthi vorticosi, quem immortalis genuit Jupiter,] Mercurius quidem tum abiit ad latum Olympum. 695 Aurora autem croceo-peplo se-pandebat totam super terram: illi vero ad urbem agebant lamentisque gemituque equos, mulæ vero cadaver ferebant. Nec quisquam alius sensit prius virorum beneque-cinctarum mulierum; sed Cassandra, similis aureæ Veneri, 700 Pergamo conscenso, dilectum patrem conspexit, stantem in sella-currus, præconemque urbis-clamatorem; illum vero super mulabus vidit jacentem in lectis: ejulavit inde clamavitque totam per urbem: Visite, Trojani et Troades, Hectorem, progressi, 705 si quando et vivo e pugna reverso gavisi-estis: nam magnum gaudium urbique erat, totique populo. Sic dixit: neque ullus illic in urbe relictus-est vir, nec mulier; omnes enim intolerabilis invasit luctus: prope autem portas occurrerunt cadaver advehenti. 710 Primæ super-hoc uxorque dilecta et veneranda mater vellebant-crines, ad rhedam volubilem ruentes, tangentes mortui caput: flens autem circumstabat turba. Et certe jam totum-diem ad solem occidentem Hectorem lacrimas-fundentes delamentati-fuissent ante-portas, 715 nisi e sella senex populum allocutus-fuisset: Cedite mihi via, mulæ ut-transeant; at deinde satiabitis-vos fletu, postquam vexero domum. Sic dixit: hi autem distitierunt, et cessere via rhedæ. Illi vero ut vexerant-in inclytas ædes, eum quidem deinde 720 tornatis in lectis posuerunt, juxtaque collocarunt cantores, nænias auspicantes; qui quidem gemitibus-mixum cantum ipsi lugubre-canebant, et adgemebant mulieres. Illis autem Andromache candidis-ulnis exorsa-est planctum, Hectoris homicidæ caput inter manus tenens: 725 Mi vir, vita juvenis excidisti, ac me viduam deseris in ædibus; filius autem adhuc infans sic, quem genuimus tuque egoque, calamitosi, neque ipsum puto ad-pubertatem perventurum; prius enim urbs hæc a culmine evertetur. Certe enim periisti custos, qui illam ipsam 730 servabas, tuebarisque uxores reverendas, et infantes liberos: quæ jam cito in-navibus avehentur cavis, et sane ego inter has: tu vero, fili, vel me ipsam comitaberis illuc, ubi certe operibus indignis exerceberis, laborans pro domino immiti: vel aliquis Achivorum 735 te projiciet, manu correptum, a turri, tristem interitum, iratus; cui forte fratrem interfecit Hector, aut patrem, vel et filium: nam perquam multi Achivorum Hectoris in manibus mordibus prehenderunt immensum solum. Non enim mitis erat pater tuus in pugna exitiosa: 740 ideo et illum cives quidem lugent per urbem. Infandum autem parentibus fletum et mœrorem attulisti, Hector; mihi vero præcipue relicti-sunt dolores graves. Non enim mihi moriens e lectis manus porrexisti: neque aliquod mihi dixisti prudens verbum, cujus perpetuo 745 recordarer noctesque et dies lacrimas-fundens. Sic dixit flens: adgemebant autem mulieres. Illis vero et Hecuba densum exorsa-est planctum: Hector, meo animo omnium longe carissime filiorum, certe quidem mihi dum-viveres, carus eras diis: 750 illi enim tui curam gesserunt etiam in ipso mortis fato. Alios etenim filios meos pedibus velox Achilles vendebat, quemcunque caperet, trans mare infructuosum, in Samum, inque Imbrum, et Lemnum importuosam: tibi vero postquam eripuit animam longa-acie-munito ære, 755 sæpe raptavit sui circa sepulcrum sodalis, Patrocli, quem interfeceras: excitavit tamen illum ne sic quidem. Nunc autem mihi roscidus et recens in ædibus jaces, illi similis, quem argenteo-arcu-insignis Apollo suis mitibus telis superveniens interfecit. 760 Sic dixit flens, fletumque vehementem excitavit. Illis vero deinde Helena tertia exorsa-est planctum: Hector, meo animo levirum longe carissime omnium, certe quidem mihi maritus est Alexander divinæ-formæ, qui me duxit Trojam: utinam ante periissem! 765 jam enim nunc mihi hic vicesimus annus est, ex quo illinc veni, et a-mea discessi patria; sed nunquam ex-te audivi malum dictum, neque ignominiosum: verum si quis me etiam alius in ædibus increparet levirum, vel glorum, vel fratriarum pulcris-peplis: 770 vel socrus (socer vero, tanquam pater, mitis erat semper): at tu illum verbis admonens cohibebas, tuaqua humanitate et tuis lenibus verbis. Quare te simul fleo et me infelicem, dolens corde; non enim quisquam mihi jam alius in Troja lata 775 benignus, neque amicus; omnes vero me abominantur. Sic dixit flens: adgemuit autem plebs immensa. Apud-populum vero senex Priamus verba dixit: Convehetis nunc, Trojani, ligna ad-urbem, neu quicquam animo timeatis Argivorum densas insidias; namque Achilles, 780 dimittens me, sic pollicitus-est, nigris a navibus, non prius se-infestaturum, quam duodecima venisset Aurora. Sic dixit: illi vero sub rhedis boves mulasque junxerunt: statimque deinde ante urbem congregati-sunt. Novem-dies quidem hi adducebant immensam materiam: 785 at quum jam decima apparuit lucem-mortalibus-afferens Aurora, tunc extulerunt audacem Hectorem lacrimas-fundentes: in pyraque summa cadaver posuere et injecere ignem. Quando autem mane-genita apparuit roseis-digitis Aurora, tum circa pyram inclyti Hectoris congregatus-est populus. 790 [Ac postquam congregati-sunt, unaque-frequentes facti,] Primum quidem pyram exstinxerunt nigro vino totam, quantum occuparat ignis vis; ac deinde ossa alba legebant fratres sodalesque, lugentes, uberesque defundebantur lacrimæ de-genis. 795 Et hæc aureum in loculum posuerunt suscepta, purpureis pepleis obtecta mollibus: mox autem in cava fossa posuerunt; sed superne densis lapidibus straverunt magnis: cito vero tumulum aggesserunt, circumque speculatores sedebant quaquaversus, 800 ne prius ingruerent bene-ocreati Achivi. Aggesto autem tumulo, redierunt; ac deinde sedulo congregati, epulati-sunt splendidum epulum, ædibus in Priami, Jovis-alumni regis. Sic illi curaverunt funus Hectoris equûm-domitoris.