Iliadis XI.—Agamemnonis principatus.

1 Aurora autem e lectis a pulcro Tithono surgebat, ut immortalibus lucem ferret ac mortalibus: Jupiter vero Discordiam misit celeres ad naves Achivorum luctuosam, belli signum in manibus habentem. 5 Stetit autem ea in Ulyssis ingenti navi nigra, quæ in medio erat, ut exaudiatur-clamans in-utramque-partem, et ad Ajacis tentoria Telamonii, et ad Achillis: qui ad-extrema-latera naves æquales subduxerant, virtute freti et robore manuum. 10 Illic stans clamavit dea altumque horrendumque, intentissima-voce, Achivisque magnum robur injecit cuique in-cor, indesinenter ut-bellarent et pugnarent. [His autem statim bellum dulcius factum est, quam redire in navibus cavis dilectam in patriam terram.] 15 Atrides vero clamavit et accingi jussit Argivos; atque ipse induit splendidum æs. Ocreas quidem primum circa tibias posuit pulcras, argenteis fibulis apte-junctas: deinde autem loricam circa pectora induebat, 20 quem olim ei Cinyras dedit, hospitale-munus ut-esset.[TR1] Audiebatur enim ad Cyprum usque magna fama, quod Achivi ad Trojam navibus navigaturi essent: quamobrem ei hunc dedit, gratificans regi. Atque hujus decem quidem virgæ erant nigri cyani, 25 duodecim autem auri, et viginti stanni: cærulei vero dracones erecti-erant ad collum, tres ab-utraque-parte, arcubus similes, quos Saturnius in nube fixit, ostentum articulate-loquentibus hominibus. Circa humeros autem sibi-jecit ensem: in eo vero clavi 30 aurei collucebant; at circùm vagina erat argentea, aureis loris apta. Sustulit autem totum-hominem-operiens, pervarium scutum validum, pulcrum, circum quod orbes decem ærei erant: inque eo umbones erant viginti, ex-stanno 35 candidi, et in mediis erat unus ex-nigro cyano. Super eo autem Gorgo trux-oculis in-margine-facta-erat, horrendum spectans; et circum, Terrorque et Fuga. Ex eo argento-inductum lorum erat (exibat); ac supra istud cæruleus sinuabatur draco, capitaque ei erant 40 tria collis in-orbem-curvatis, una cervice enata. Capiti vero conis-circumdatam galeam imposuit, quatuor-conis-, setis-equinis-instructam: horrendum autem crista desuper nutabat. Sumsit inde validas hastas duas, munitas ære, acutas: longe autem æs ab ipsis ad-cœlum usque 45 splendebat; insuperque sonitum-edidere (tonarunt) Minervaque et Juno, honorantes regem divitis-auro Mycenes. Aurigæ deinde suo præcipiebat unusquisque, equos bene ex ordine ut-teneret illic ad fossam: ipsi vero pedibus, cum armis, loricati 50 alacres-ruebant: immensus vero clamor ortus-est ante auroram. Et anteverterunt multum equites (currus), ad fossam instructi; equites vero paullo post-sequebantur; in iis autem tumultum concitavit malum Saturnius, ex-altoque demisit rores sanguine madidos ex æthere, quod esset 55 multa fortia capita Orco demissurus. Troes vero rursus ex-altera-parte erupere super tumulo campi, Hectoremque circa magnum, et eximium Polydamantem, Æneamque, qui in-Trojanis ut deus honorabatur a populo, tresque Antenoridas, Polybum et Agenorem divinum, 60 juvenemque Acamantem, similem immortalibus. Hecto vero inter primos ferebat clypeum undique æqualem. Qualis autem e nubibus apparet exitialis stella, aliquando collucens, interdum vero rursus subit nubes opacas: sic Hector modo quidem inter primos apparebat, 65 modo autem inter extremos, imperans; totus vero ære splendebat, veluti fulgur patris Jovis ægidem-tenentis. Illi autem, velut messores oppositi invicem sulcum metendo ducunt, viri locupletis per agrum, tritici, vel hordei; ac manipuli crebri cadunt; 70 sic Trojani et Achivi in se-invicem insilientes cædebant; neutrique recordabantur perniciosæ fugæ: paria autem in-pugna capita ferebant: ipsi vero, luporum instar, ruebant. Discordia utique gaudebat luctuosa aspiciens; sola enim deorum aderat pugnantibus: 75 at ceteri non illis aderant dii, sed quieti suis in ædibus sedebant, ubi singulis domus pulcræ ædificatæ-erant per valles Olympi. Omnes autem accusabant atras-nubes-cogentem Saturnium, eo-quod Trojanis volebat gloriam præbere. 80 Horum quidem nullam rationem-habebat pater: sed seorsum abscedens a-ceteris procul sedebat, gloria exsultans, inspiciens Trojanorumque urbem et naves Achivorum, ærisque fulgorem, interimentesque, intereuntesque. Quamdiu quidem mane erat et crescebat sacer dies, 85 tamdiu valde utrosque tela attingebant, cadebatque populus: quo-tempore vero lignator vir apparavit prandium montis in saltibus, postquam satiaverat manus cædendo arbores altas, satietasque eum cepit animo, cibique dulci circum præcordia desiderium occupat: 90 tunc sua virtute Danai perfregerunt phalanges, adhortantes socios per ordines. In iis autem Agamemno primus insiliit; interfecitque virum Bianorem, pastorem hominum, ipsum, dein vero socium, Oileum agitatorem-equorum. Nempe hic ab equis desiliens, ipsi adversus stetit; 95 hunc autem recta irruentem in-fronte acuta hasta percussit, nec galea hastam ei cohibuit ære-gravis, sed per ipsam penetravit et os, cerebrumque intus totum concussum-est: domuit vero ipsum irruentem. Et hos quidem reliquit illic rex virorum Agamemno, 100 pectoribus totis-apparentes, quum exuerit ipsis tunicas: atque ipse ivit Isumque et Antiphum interfecturus, filios duos Priami, nothum et legitimum, ambos in uno curru stantes: nothus quidem aurigabatur, Antiphus autem pugnabat inclytus: quos olim Achilles 105 Idæ in jugis ligaverat frondibus-teneris, viminibus, pascentes apud oves nactus; et liberavit pretio. Jam vero Atrides late-imperans Agamemno horum alterum supra mammam ad pectus feriit hasta: Antiphum autem ad aurem percussit ense, dejecitque curru. 110 Festinans vero ab iis detrahebat arma pulcra, eos agnoscens: etenim ipsos antea apud naves celeres viderat, quando eos ex Ida duxerat pedibus velox Achilles. Sicut autem leo cervæ velocis parvulos hinnulos facile confringit, correptos validis dentibus, 115 veniens ad lustrum, teneramque ipsis animam aufert; illa vero, quamvis sit valde prope, non potest ipsis opitulari; ipsam enim eam tremor vehemens subit; confestimque fugit per querceta densa et silvam, festinans, sudans, violentæ feræ ab impetu: 120 sic igitur illis nemo potuit arcere perniciem Trojanorum, sed et ipsi sub Argivis percellebantur. Porro ille Pisandrumque et Hippolochum fortem, filios Antimachi bellicosi, qui potissimum, auro ab-Alexandro accepto, splendidis donis, 125 non sinebat Trojanos Helenam reddere flavo Menelao: hujus jam duos filios cepit rex Agamemno, in uno curru stantes, simulque agebant veloces equos: nam iis e manibus fugerant habenæ splendidæ, ipsique turbati sunt: ille vero contra ruit, ceu leo, 130 Atrides: hi autem de curru supplices-orabant: Vivos-cape, Atrei fili, tu vero digna accipe pretia-liberationis: multæ autem in Antimachi ædibus opes jacent, æsque, aurumque, varieque-elaboratum ferrum: ex-his tibi donaverit pater infinitum liberationis-pretium, 135 si nos vivos audierit esse apud naves Achivorum. Sic hi flentes allocuti-sunt regem blandis verbis: non-blandam vero vocem audiverunt: Si igitur Antimachi bellicosi filii estis, qui quondam in Trojanorum concione Menelaum jubebat, 140 legatum profectum cum pari-deo Ulysse, illic interfici, nec dimitti rursum ad Achivos: nunc profecto vestri patris indignam luetis injuriam. Dixit, et Pisandrum quidem ab equis dejecit humi, hasta percussum ad pectus; ille autem supinus solo allisus-est. 145 Hippolochus vero desiliit, quem porro humi interfecit, manibus gladio abscissis, et cervice amputata: mortariique instar proturbavit volvendum per turbam. Hos quidem reliquit: ipse vero, ubi plurimæ turbabantur phalanges, illuc irruebat, simulque alii bene-ocreati Achivi. 150 Pedites quidem pedites interficiebant, fugientes necessitate, equites vero equites (sub ipsis autem excitatus-est pulvis e campo, quem excitabant grave-strepentes pedes equorum), ære invadentes. At rex Agamemno semper cædens insequebatur, Argivos adhortans. 155 Ut vero quum ignis edax in incæduam inciderit silvam, et quoquoversus contorquens ventus eum differt, ac rami curm stirpibus cadunt, impulsi ignis impetu: sic sub Atrida Agamemnone cadebant capita Trojanorum fugientium, multique arduis-cervicibus equi 160 vacuos currus cum-strepitu-rapiebant per pugnæ semitas, aurigas desiderantes eximios: illi vero in terra jacebant, vulturibus longe gratiores, quam uxoribus. Hectorem vero extra tela subduxit Jupiter extraque pulverem, extraque virûm cædem, extraque sanguinem, extraque tumultum; 165 Atrides autem insequebatur, vehementer Danaos adhortans. Isti autem ad Ili sepulcrum veteris Dardanidæ, medium per campum, juxta caprificum ruebant, cupidi urbis; hic vero clamans sequebatur usque, Atrides, cruoreque-pulveri-mixto fœdabatur manibus invictis. 170 Sed quum jam ad-Scæasque portas et fagum venissent, ibi tandem constiterunt et alii-alios exspectabant. Alii vero adhuc per medium campum fugabantur, boum instar quas leo territas-fugavit, invadens nocte intempesta, omnes; sed uni apparet certum exitium: 175 hujus cervicem fregit, correptæ validis dentibus, primum; deinde etiam et sanguinem et viscera omnia haurit; sic hos Atrides insequebatur rex Agamemno, semper occidens postremum: illi autem fugiebant, multique et (vel) proni et (vel) supini excidebant curribus, 180 Atridæ sub manibus; supra-modum enim proruebat hasta. At quum jam forte esset ad urbem altumque murum perventurus, tum vero pater hominumque deorumque Idæ in cacuminibus resedit scaturientis, de-cœlo descendens: tenebat autem fulgur in manibus; 185 Irin vero excitavit aureas-alas-habentem, nuntiaturum: Vade age, Iri velox, hoc Hectori verbum dic. Quamdiu quidem videat Agamemnonem, pastorem virorum, irruentem inter primos-pugnatores, perdentem ordines virorum, tamdiu ipse quidem recedat, ceterum autem populum hortetur 190 pugnare cum-hostibus per asperum prælium. Sed postquam iste vel hasta percussus, vel ictus sagitta, in currum saliet: tunc ei robur immittam, ut-cædat, donec ad-naves bonis-transtris-instructas pervenerit, occideritque sol, et tenebræ sacræ supervenerint. 195 Sic dixit: nec non-obsecuta-est pedibus-ut-ventus velox Iris,[TR2] descendit autem de Idæis montibus Ilium versus sacram; invenitque filium Priami bellicosi, Hectorem divinum, stantem inque equis et curribus coagmentatis; prope vero astans allocuta-est pedibus velox Iris: 200 Hector, fili Priami, Jovi consilio par, Jupiter me pater demisit, tibi hæc ut-loquerer. Quamdiu quidem videas Agamemnonem, pastorem virorum, irruentem inter primos-pugnatores, perdentem ordines virorum, tamdiu cede pugna, ceterum autem populum hortare 205 pugnare cum-hostibus per asperum prælium. Sed postquam iste vel hasta percussus, vel ictus sagitta, in currum saliet, tunc tibi robur immittet, ut-cædas, donec ad-naves bonis-transtris-instructas perveneris, occideritque sol, et tenebræ sacræ supervenerint. 210 Hæc quidem sic locuta abiit, pedibus velox Iris. Hector autem de curribus cum armis desiliit humum, vibransque acutas hastas, per exercitum ibat quoquoversum, concitans ad-pugnandum: suscitavitque prælium grave. Illi vero conversi sunt a fuga, et adversi steterunt Achivis; 215 Argivi autem ex-altera-parte corroborarunt phalanges: restitutaque-est pugna; et stetere adversi: in iis vero Agamemno primus irruit; cupiit autem longe pugnare-ante omnes. Dicite nunc mihi, Musæ, cœlestes domos tenentes, quisnam tum primus Agamemnoni obvius venerit, 220 seu ipsorum Trojanorum, seu inclytorum sociorum. Iphidamas Antenorides, fortisque magnusque, qui fuit-educatus in Thracia glebosa, matre ovium: Cisseus hunc educavit in ædibus suis parvulum, avus-maternus, qui genuit Theano pulcris-genis. 225 Ac postquam pubertatis gloriosæ pervenit ad-mensuram, illic eum detinuit; deditque ei (is) filiam suam; ductâ autem, e thalamo fama secutus-est Achivorum, cum duodecim navibus recurvis, quæ eum sequebantur: has quidem deinde in Percote reliquit, naves æquales: 230 atque ipse pedes (pedestri itinere) ad Ilium venerat; qui nunc Atridæ Agamemnoni obvius venit. Illi autem ut jam prope erant alterum-alter invadentes, Atrides quidem aberravit, et ei aversa-est hasta. Iphidamas vero ad zonam, loricam subter, illum 235 percussit; et ipse cum-nisu-impressit hastam, robusta manu fretus: nec perforavit balteum pervarium, sed longe ante argento occurrens, plumbi instar, retusa-est hastæ-cuspis. Et hanc quidem manu prehensam late-dominans Agamemno trahebat ad se promtus, veluti leo: eque manu ejus 240 evulsit: ipsi autem ense feriit cervicem, solvitque membra. Sic is quidem illic lapsus dormivit æreum somnum, miserandus, procul-a ducta uxore, civibus auxilians, ingenua, cujus nondum gratiam perceperat, multa vero dederat: primum centum boves dederat, dein autem mille promiserat 245 capras simul et oves, quæ ei innumeræ pascebantur. Tum vero Atrides Agamemno eum interfectum-spoliavit; abiitque ferens per turbam Achivorum arma pulcra. Hunc autem ut vidit Coon, præclarus inter-viros, major-natu Antenorides, vehemens ei dolor 250 oculos cooperuit, ob-fratrem prostratum. Stetit vero oblique cum hasta, latens Agamemnonem divinum, percussitque eum in brachio medio, cubitum infra; in-contrariamque-partem perrupit splendidæ hastæ cuspis. Cohorruit autem inde rex virorum Agamemno; 255 at ne sic quidem cessavit a-pugna atque prælio: sed irruit in-Coonem, tenens ventis-altam (velocem) hastam. Nempe ille Iphidamanta fratrem et ejusdem-patris trahebat pede festinans, et inclamabat quosque fortissimos: illum autem trahentem per turbam sub clypeo umbone-munito 260 vulneravit Agamemno hastili ærato, solvitque ei membra; ejusque super Iphidamante caput abscidit astans. Illic Antenoris filii, sub Atrida rege fatum explentes, descenderunt in domum Orci. Sic hic alterorum obibat ordines virorum, 265 pugnans hastaque, enseque, magnisque saxis, quamdiu ei sanguis adhuc calidus exsiliebat e vulnere: at postquam vulnus siccatum-est, cessavitque sanguis, acuti dolores subierunt robur Atridæ. Ut vero quum parturientem tenet doloris telum acutum mulierem, 270 acerbum, quod quidem immittunt partuum-præsides Ilithyæ, Junonis filiæ, amaros dolos habentes (regentes): sic acuti dolores subierunt robur Atridæ. In currum autem insiliit, et aurigæ præcepit naves ad cavas currum-agere; cruciabatur enim corde. 275 Clamavit autem intentissima-voce Danais vociferans: O amici, Argivorum ductores atque principes, vos quidem nunc a-navibus arcete pontum-transeuntibus prælium grave; quoniam non me providus Jupiter sivit cum-Trojanis per-totum-diem pugnare. 280 Sic dixit: auriga autem flagellabat pulcris-jubis equos naves versus cavas: hi autem non inviti volabant; spumabantque pectoribus, aspergebanturque subtus pulvere, laborantem regem a-prælio serosum ferentes. Hector vero, ut vidit Agamemnonem abeuntem, 285 Trojanosque et Lycios hortabatur, alte vociferans: Trojani, et Lycii, et Dardani cominus-pugnantes, viri estote, amici, et mementote impetuosæ fortitudinis. Abiit vir ille-fortissimus, mihique magnam gloriam dedit Jupiter Saturnius: sed recta impellite solidis-ungulis equos 290 in-fortes Danaos, ut ampliorem gloriam referatis. Sic locutus, concitavit robur et animum unius-cujusque. Ut vero quando aliquis venator canes candidis-dentibus instigat in silvestrem suem aprum, vel leonem: sic in Achivos instigabat Trojanos magnanimos 295 Hector Priamides, hominum-perniciei par Marti. Ipse autem inter primos magnis animis gradiebatur: irruebatque in-prælium, desuper-flanti similis procellæ, quæ desiliens violaceum pontum concitat. Tunc quem primum, quem vero ultimum interfecit 300 Hector Priamides, quando ei Jupiter gloriam dedit? Asæum quidem primum, et Autonoum, et Opiten, et Dolopem Clytiden, et Opheltium, et Agelaum, Æsymnumque, Orumque, et Hipponoum bellicosum. Hos quidem ille principes Danaorum interfecit; ac deinde 305 plebem: veluti quum nubes Zephyrus agitet velocis Noti, ingenti vortice-imbrifero verberans: creber autem tumidus fluctus volvitur, in-altumque spuma spargitur a venti multivago flatu: sic igitur crebra capita sub Hectore domabantur virorum. 310 Tum vero exitium fuisset, et ineluctabiles res perpetratæ-essent, et sane in naves incidissent fugientes Achivi, nisi Tydiden Diomedem hortatus-fuisset Ulysses: Tydide, quid passi obliti-sumus impetuosæ fortitudinis? verum age, huc adsis, amice; prope me sta: certe enim probrum 315 erit, si naves ceperit galeam-motans Hector. Eum autem respondens allocutus-est fortis Diomedes: certe ego manebo et sustinebo: sed parum nostri erit usus; quoniam nubes-cogens Jupiter Trojanis jam mavult dare victoriam, quam nobis. 320 Dixit, et Thymbræum quidem ab equis dejecit humum, hasta percussum ad mammam sinistram: atque Ulysses deo-parem famulum, Molionem, illius regis. Hos quidem dein liquerunt, quando eos a-pugna cessare fecerant, ipsi autem per turbam euntes turbabant, sicut quando apri-duo 325 in canes venaticos magnis nimis irruunt: sic hi perdebant Trojanos conversi-a-fuga-ruentes: atque Achivi læte respirabant, qui-fugerant Hectorem divinum. Tunc iidem cepere currumque et viros-duos, populi-fortissimos, filios duos Meropis Percosii, qui supra omnes 330 norat vaticinandi-artes, nec suos filios sinebat proficisci ad bellum viros-perdens: illi vero ei neutiquam paruerunt; Fata enim eos ducebant nigræ mortis. Hos quidem Tydides, hasta-inclytus Diomedes, animo et vita privatos, inclytis armis spoliavit: 335 Hippodamum vero Ulysses et Hyperochum interfecit. Tunc illis ex æquali pugnam tendit Saturnius, ex Ida despiciens: hi vero sese-invicem occidebant. Ac-quidem Tydei filius Agastrophum vulneravit hasta Pæoniden heroem, ad coxam: non enim qui equi 340 prope erant ad-profugiendum: erraverat autem valde animo. Hos enim famulus seorsum tenebat; sed ipse, pedes ruebat per primos-pugnatores, donec caram perdidit animam. Hector vero statim hos vidit per ordines, ruebatque in ipsos cum-clangore: simulque Trojanorum sequebantur phalanges. 345 Illum autem conspicatus cohorruit pugna strenuus Diomedes, statimque Ulyssem allocutus-est prope stantem. In-nos jam hæc pernicies volvitur, ingens Hector: verum age jam stemus et arceamus sustinentes. Dixit, et vibratam emisit longa-umbra hastam, 350 et percussit, neque aberravit, collimans, in-caput, summam juxta galeam: excussum vero-est ab ære æs, nec pervenit ad-cutem pulcram: prohibuit enim galea, triplex, alta-crista, quam ei dederat Phœbus Apollo. Hector vero velociter procul recurrit, immistusque-est turbæ; 355 constititque in-genua lapsus, et sustentabat-se manu robusta in-terra: atque oculos nigra nox circumobruit. Dum vero Tydides ad hastæ currebat jactum (locum jactus, repetitum eam), longe per primos-pugnatores, ubi ei defixa-fuerat in-terram, interea Hector respiravit, et rursus in currum insiliens, 360 egit in turbam, et evitavit mortem nigram. Hasta autem irruens allocutus-est eum fortis Diomedes: Rursum nunc effugisti mortem, canis: certe tibi prope venerat malum; jam autem denuo te eripuit Phœbus Apollo, cui certe vota-facis, proficiscens in stridorem jaculorum. 365 Verum tandem te conficiam, etiam posterius occurrens, si forte aliquis et mihi deorum adjutor est: nunc autem alios persequar, quemcunque deprehenderim. Dixit, et Pæoniden hasta-inclytum interfectum-spoliabat.[TR3] At Alexander, Helenæ maritus comas-pulcras-habentis, 370 in-Tydiden arcum tendebat, pastorem virorum, columnam sibi prætentam-habens, a-viris-exstructum ad sepulcrum, Ili Dardanidæ, prisci senis-honorati. Atque hic loricam Agastrophi fortis detrahebat a pectore penitus-variegatam, clypeumque ab-humeris, 375 et cassidem gravem: hic vero arcus cornu retraxit, et percussit (nec ei irritum telum effugit manu) plantam dextri pedis: eamque transadigens sagitta in terram defixa-est: hic autem valde suaviter ridens, ex insidiis exsiliit, et glorians verbum dixit: 380 Vulneratus-es, nec irritum telum effugit: utinam tibi, imum in ile jaculatus, vitam eripuissem: sic et Trojani respirassent a-calamitate, qui te horrent, leonem velut balantes capræ. Hunc autem non territus allocutus-est fortis Diomedes: 385 sagittarie, conviciator, cornu (arcu) clare, puellarum-spectator, si quidem jam adversus cum armis periculum-faceres, non tibi profuturus-esset arcus et crebræ sagittæ: nunc vero perstricta mihi planta pedis, gloriaris inaniter. Non curo, perinde ac-si me mulier percussisset, aut puer insipiens: 390 leve enim est telum viri imbellis, nullius-pretii. Certe aliter a me, etiam si vel paululum attigerit, acutum telum exit, et exanimem statim reddit: illiusque, uxoris quidem ambæ-laceratæ sunt genæ, liberique orbi; ipse autem sanguine terram rubefaciens 395 putrescit: alites vero circa eum plures sunt, quam mulieres. Sic dixit: hunc autem Ulysses hasta-inclytus prope veniens protexit; is vero a-tergo desidens, telum velox ex pede traxit: dolor autem per corpus ivit gravis. In currum inde ascendit, et aurigæ præcepit 400 naves versus cavas ut ageret: dolebat enim corde. Solusque-restitit Ulysses hasta-inclytus, nec quisquam apud ipsum Argivorum manebat, quoniam timor ceperat omnes: ingemiscensque dixit ad suum magnum animum:[TR4] Hei mihi! quid mihi accidet? ingens quidem malum, si fugero, 405 multitudinem metuens: illud autem pejus, si interceptus-fuero solus: ceteros autem Danaos in-fugam vertit Saturnius. Sed cur mihi hæc meus disserit animus? novi enim, quod ignavi quidem recedunt a-pugna: qui vero strenuus-est in prælio, hunc omnino oportet 410 stare constanter, sive feriatur, sive feriat alium. Dum is hæc versabat in mente et in animo, interim Trojanorum ordines supervenere clypeatorum; concluseruntque in medio, intra se pestem suam (Ulyssem) collocantes. Ut vero quando in-caprum undique canes florentesque juvenes 415 incitate-feruntur, ille vero prodit alto ex fruticeto, acuens album dentem in incurvis malis; undique autem in eum impetum-faciunt; ac stridor dentium suboritur: illi vero sustinent protinus, horrendus licet sit: sic tunc undique in Ulyssem, Jovi carum, incitate-ferebantur 420 Trojani. Ille vero primum quidem egregium Deiopiten vulneravit super humerum, insiliens acuta hasta: ac deinde Thoonem, et Ennomum interfecit: Chersidamantem autem deinceps, ab equis desilientem, hasta ad umbilicum, sub clypeo umbone-munito, 425 vulneravit: is vero in pulverem delapsus, prehendit terram palma. Hos quidem reliquit: sed Hippasiden Charopem vulneravit hasta, germanum-fratrem generosi Soci. Huic autem auxiliaturus Socus venit, par-deo vir: stetitque valde prope accedens, et eum sermone allocutus-est: 430 O Ulysse laudatissime, dolorum insatiabilis atque laboris, hodie vel duobus gloriabere-super Hippasidis, tales viros si-interfeceris, et arma spoliaris; vel tu mea sub hasta ictus animam perdes. Sic locutus, percussit eum ad clypeum undique æqualem 435 per clypeum quidem penetravit splendidum fortis hasta, et per loricam affabre-factam infixa-est: omnemque a costis cutem abstulit; nec tamen sivit Pallas Minerva eam misceri visceribus viri. Sensit autem Ulysses, quod sibi nequaquam telum in letalem locum venisset: 440 retroque cedens Socum sermone allocutus est: Vah! miser, profecto jam te assequitur grave exitium. Nempe me cessare-fecisti cum Trojanis pugnam; tibi vero ego hic aio cædem et mortem nigram die hoc futuram-esse: meaque sub hasta domitum, 445 gloriam mihi daturum, animam vero Plutoni equis-insignibus. Dixit, et ille quidem in-fugam retro conversus abibat; ei autem converso, tergo hastam infixit humerorum in-medio, perque pectora trajecit: fragoremque-edidit cadens; et insultavit illi divinus Ulysses: 450 O Soce, Hippasi fili bellicosi, equûm-domitoris, occupavit te finis mortis deprehendens, nec effugisti. Vah! miser, non quidem tibi pater et veneranda mater oculos deducent mortuo videlicet, sed alites cruda-vorantes te diripient alis crebris circum verberantes: 455 sed ubi ego mortuus-fuero, justa-facient mihi divini Achivi. Sic fatus, Soci bellicosi validam hastam eque cute sua traxit, et clypeo umbone-munito: sanguis autem ei extracta hasta erumpebat, angebatque animam. Trojani vero magnanimi ut viderunt sanguinem Ulyssis, 460 cohortantes se per turbam, in ipsum omnes iverunt. Verum is retrocedebat, inclamabatque socios: ter quidem tum clamavit, quantum caput capiebat viri; ter autem audivit clamantem Marti-carus Menelaus: confstimque Ajacem allocutus-est prope stantem: 465 Ajax nobilissime, Telamonie, princeps virorum, circa me Ulyssis audentis-animo venit clamor, ei similis, ac-si eum violenter-urgerent solum Trojani, interclusum in acri pugna. Verum eamus in turbam; opitulari enim est melius. 470 Timeo, ne-quid patiatur inter Trojanos solus-relictus, strenuus quum-sit; magnumque desiderium Danaos subeat. Sic fatus, ipse quidem præibat, ille vero una sequebatur par-deo vir. Invenerunt inde Ulyssem Jovi carum; circaque ipsum Trojani simul-ibant, sicut fulvi thoes in-montibus 475 circa cervum cornutum vulneratum, quem vulneravit vir sagitta a nervo missa: huic quidem evaserat pedibus fugiens, quamdiu sanguis tepidus et genua movebantur: sed postquam eum domuerit velox sagitta, cruda-vorantes eum thoes in montibus dilaniant, 480 in nemore umbroso: atque leonem adducit fortuna exitialem: thoes quidem diffugiunt, atque hic eo vescitur: sic tunc circa Ulyssem bellicosum, versutum, Trojani simul-ibant multique et validi: sed ille heros ruens sua hasta propulsabat crudelem diem. 485 Ajax vero prope accessit, ferens scutum, velut turrim; stetitque juxta: Trojani autem territi-diffugerunt alio alius. Atque hunc Menelaus Mavortius eduxit e-turba manu tenens, donec famulus prope egisset equos. Ajax autem Trojanis insiliens interfecit Doryclum 490 Priamiden, nothum filium; deinde Pandocum vulneravit; vulneravit et Lysandrum, et Pyrasum, et Pylarten. Ut vero quum inundans flumen in-campum decurrit torrens de montibus, depressus ab-Jovis imbre, multasque quercus aridas, multasque larices 495 secum-rapit, multumque limum in mare projicit: sic obibat turbans campum tunc splendidus Ajax, concidens equosque et viros. Necdum Hector audierat, quum pugnæ in sinistra-parte præliaretur totius, ripas juxta fluvii Scamandri; ubi maxime 500 virorum cadebant capita, clamorque immensus exortus-erat, Nestoremque circa magnum, et Mavortium Idomeneum. Hector inter hos versabatur, ardua patrans hastaque equestrique-virtute; juvenumque vastabat phalanges. Necdum tamen cessissent de-via divini Achivi, 505 nisi Alexander, Helenæ maritus comas-pulcras-habentis, cessare-fecisset a-strenue-pugnando Machaona, pastorem virorum, sagitta tribus-hamis percussum ad dextrum humerum. De-hoc nempe pertimuerunt robur spirantes Achivi, ne-forte eum, pugna inclinata, interficerent. 510 Statim autem Idomeneus allocutus-est Nestorem divinum: O Nestor Nelide, magna gloria Achivorum, age, tuos currus conscende, juxtaque Machaon ascendat: ad navesque celerrime dirige solidis-ungulis equos. Medicus enim vir multis æquiparandus est aliis. 515 [sagittisque excidendis, et mitibus pharmacis inspergendis.] Sic dixit: nec non-obsecutus-est Gerenius eques Nestor. Statim autem suos currus conscendit; juxtaque Machaon ascendit, Æsculapii filius eximii medici: scuticaque verberabat equos; hi vero non inviti volabant 520 naves versus cavas; eo enim ire gratum iis erat animo. Cebriones vero Trojanos turbatos animadvertit, Hectorem juxta-in-curru-stans, et ad hunc ea verba dixit: Hector, nos quidem hic versamur-inter Danaos, in-extremitate pugnæ horrisonæ: verum ceteri 525 Trojani turbantur promiscue, equique et ipsi. Ajax autem turbat eos Telamonius; bene vero ipsum novi: latum enim circa humeros gerit scutum: sed et nos illuc equosque et currum dirigamus, ubi maxime equites peditesque, perniciosum certamen exhibentes, 530 mutuo-se occidunt; clamor autem immensus exortus-est. Sic igitur fatus, verberavit pulcris-jubis equos scutica arguta: illi autem verbera sentientes, velociter agebant celerem currum inter Trojanos et Achivos, calcantes cadaveraque et scuta: sanguine autem axis 535 subtus totus fœdabatur et ambitus qui erant circa sellam-currus, quos ab equinis ungulis guttæ aspergebant, aliæque a canthis. Ille autem cupiebat ingredi turbam virorum, perrumpereque, insiliens; tumultumque immisit malum Danais, parumque cessabat ab-hasta vibranda. 540 Atque hic alterorum obibat ordines virorum pugnans hastaque, enseque, magnisque saxis: Ajacis autem vitabat pugnam Telamonii. [Jupiter enim ei irascebatur, si cum-fortiori viro pugnaret.] Jupiter vero Pater Ajaci in-alto-sedens metum incussit: 545 stetit vero hic attonitus, in-tergumque scutum rejecit septem bubulis-pellibus-munitum: territus autem recessit, circumspectans in turba, feræ similis, subinde-se-convertens, lente genua alternans. Ut vero fulvum leonem boum a stabulo rapide-abigebant canesque et viri rustici, 550 qui ipsum non sinunt boum pinguedinem eripere, per-totam-noctem vigilantes: ille autem carnium cupidus, recta-irruit: sed nihil proficit: frequentia enim jacula adversa volant audacibus a manibus, incensæque faces, quas horrens-recedit, incitatus licet: 555 mane autem seorsum abiit afflicto animo: sic Ajax tunc a Trojanis afflictus corde abiit, admodum invitus; valde enim timebat navibus Achivorum. Ut vero quum asinus agrum præteriens prævaluit pueris tardus, in-quem jam permulti baculi circum fracti-sunt, 560 tondetque ingressus altam segetem: illi autem pueri verberant baculis; vis vero infirma est ipsorum; vixque expulerunt, quando quidem se-saturarit pabulo: sic tum inde Ajacem magnum, Telamonium filium Trojani magnanimi et e-longinquo-vocati socii, 565 percutientes hastilibus medium scutum, usque sequebantur. Ajax vero, nunc quidem meminerat impetuosæ fortitudinis, retro conversus, et cohibebat phalanges Trojanorum equûm-domitorum: nunc vero vertebat-se ad-fugam; omnes autem prohibuit quominus celeres ad naves irent; 570 ipse vero Trojanorum et Achivorum furebat in-medio stans; at jacula audacibus a manibus, alia quidem in scuto magno figebantur, impetu-acta adversa; multa vero et in-medio-spatio, antequam corpus candidum attingerent, in terra stabant, cupientia corpore se-saturare. 575 Hunc autem ut vidit Evæmonis præclarus filius, Eurypylus, crebris oppressum jaculis; stetit juxta eum accedens, et jaculatus-est hasta splendida, et percussit Phausiaden Apisaonem, pastorem virorum, in-jecur subter præcordia, continuoque genua ei solvit: 580 Eurypylus autem insiliit, et auferebat arma ab humeris. Hunc autem ut animadvertit Alexander divinæ-formæ arma auferentem Apisaonis, statim arcum adduxit in Eurypylum, et ei percussit femur sagitta dextrum: fracta-est autem arundo, et gravavit femur. 585 Retro autem sociorum ad agmen recedebat, mortem evitans, vociferatusque-est alta-voce, Danaos inclamans: O amici, Argivorum ductores atque principes, consistite conversi, et arcete sævum diem ab-Ajace, qui telis obruitur: nec ipsum opinor 590 evasurum ex pugna horrisona; sed omnino contra consistite, circum Ajacem magnum, Telamonium filium. Sic dixit Eurypylus vulneratus: illi autem juxta ipsum propinqui constiterunt, scuta humeris inclinantes, hastas elevantes. His autem obvius ivit Ajax: 595 stetitque conversus, quando venerat ad-agmen sociorum. Sic hi quidem pugnabant instar ignis ardentis. Nestorem vero e prælio ferebant Neleiæ equæ sudantes; ducebantque Machaonem, pastorem virorum. Hunc autem prospiciens agnovit pedibus-celer divinus Achilles: 600 stabant enim in extrema ingenti navi, intuens laborem gravem, fugamque lacrimosam. Statim vero socium suum Patroclum allocutus-est, clamans e navi: ille autem ex-tentorio ut-audivit, prodiit par Marti: mali autem hoc ei fuit principium. 605 Hunc prior allocutus-est Menœtii validus filius: Cur me vocas, Achille? quid autem tibi opus est me? Hunc vero respondens allocutus-est pedibus velox Achilles: Nobilis Menœtiade, meo carissime animo, nunc puto ad genua mea constituros Achivos 610 supplicantes: necessitas enim venit non-amplius tolerabilis. Sed i nunc, Patrocle Jovi care, Nestorem interroga, quemnam hunc ducat vulneratum e prælio: certe quidem a-tergo Machaoni omnino similis-videtur Asclepiadæ, sed non vidi vultum hominis: 615 equi enim me præterierunt ulterius properantes. Sic dixit: Patroclus autem dilecto obsecutus-est socio, profectusque-est currens præterque tentoria et naves Achivorum. Illi vero quum jam ad-tentorium Nelidæ pervenissent, ipsi quidem descenderunt in terram almam: 620 equas autem Eurymedon famulus solvit senis e curru: ipsi vero sudorem exsiccabant a-tunicis, stantes ad ventum in litore maris; ac deinde in-tentorium profecti, in sellis-recubitoriis consederunt. Iis autem parabat potionem-mixtam comis-pulcris Hecamede, 625 quam abduxerat e Tenedo senex, quum eam diripuit Achilles, filiam Arsinoi magnanimi, quam ei Achivi electam-dederunt, quoniam consilio præstabat omnibus: hæc eis primum quidem apposuit mensam pulcram, pedibus-cyaneis, bene-politam: ac super ea posuit 630 æream lancem; et in ea cepam, potioni aptum obsonium, ac mel recens, juxtaque farinæ sacræ fructum: juxta etiam poculum perpulcrum, quod domo attulerat senex, aureis clavis transfixum; ansæ autem ejus quatuor erant, binæque columbæ circum singulas 635 aureæ pascebantur; duoque infra fundi erant. Alius quidem senex laborans (ægre) submovisset a-mensa, plenum quando-erat: Nestor vero senex sine-labore tollebat. In hoc ipsis miscuit mulier, similis deabus, vino Pramnio, insuper autem caprinum rasit caseum 640 radula ærea, superque farinas albas inspersit; et bibere jussit, postquam appararat potionem-mixtam. Illi autem postquam bibentes exemerant peraridam sitim, sermonibus delectabantur inter se colloquentes: Patroclus vero foribus astitit, par-deo vir. 645 Hunc autem[TR5] conspicatus senex a sede surrexit splendida, introque duxit manu prehensum, et considere jussit: Patroclus autem contra renuebat, dixitque verba: Non sedendi-tempus est, senex Jovis-alumne, nec mihi persuadebis. Venerandus, reverendus est, qui me misit sciscitatum, 650 quemnam hunc ducas vulneratum: quin et ipse agnosco; videoque Machaonem, pastorem virorum. Nunc vero rem dicturus, nuntius redibo Achilli; bene autem tu nosti, senex Jovis-alumne, qualis ille difficilis vir; cito vel insontem culpaverit. 655 Huic autem respondit deinde Gerenius eques Nestor: quid tandem sic Achilles miseratur filios Achivorum, qui jam telis vulnerati-sunt? neque novit luctus quantum excitatum-sit per exercitum: nam fortissimi in navibus jacent, eminus-cominusque-vulnerati. 660 Percussus-est quidem Tydides, fortis Diomedes; vulneratus-est Ulysses hasta-inclytus, et Agamemno: [percussusque et Eurypylus ad femur sagitta:] hunc autem alterum ego modo abduxi e bello, sagitta a nervo percussum. At Achilles, 665 strenuus quum-sit, Danaorum non curam-agit nec miseretur. An exspectat, donec jam naves veloces prope mare, Argivis invitis (frustra resistentibus), igne hostili comburantur, ipsique interficiamur alii-super-alios? non enim mea vis est, qualis antea erat in agilibus membris. 670 Utinam sic pubescerem, roburque mihi firmum esset, sicut quando inter-Eleos et nos certamen ortum-est de boum-abactione, quando ego interfeci Itymoneum, fortem Hyperochiden, qui in Elide habitabat, pignora auferens. Ille vero vim-propulsans a-suis bobus, 675 percussus-est inter primos mea a manu, jaculo; et concidit, virique trepidi-diffugerunt agrestes. Prædam autem ex campo coegimus valde multam, quinquaginta boum armenta, totidem greges ovium, tot suum greges, tot greges latos caprarum: 680 equasque flavas centum et quinquaginta, omnes feminas; multis etiam pulli suberant. Et hæc quidem abegimus Pylum Neleïum intro, nocturni, in urbem: lætatus-est autem animo Neleus, quoniam mihi contigere multa, juveni ad-bellum profecto. 685 Præcones autem argute-edixerunt, cum aurora illucescente, illi ut-advenirent, quibus debitum deberetur in Elide divina: ac congregati Pyliorum principes viri dividebant: multis enim Epei debitum debebant, potentiores, quia nos, pauci, ab iis male-habiti in Pylo eramus. 690 Veniens enim nos afllixerat vis Herculea (Hercules), superioribus annis: interfectique-fuerant quotquot optimi. Duodecim enim Nelei eximii filii eramus, quorum solus relictus-sum; ceteri autem omnes perierunt. His animo-elati Epei ære-loricati, 695 nos insultantes, iniqua moliti-erant. Sed senex armentumque boum et gregem magnum ovium sibi-exemit, electis trecentis, atque pastoribus. Etenim ipsi debitum magnum debebatur in Elide divina, quatuor in-cursu-victores equi cum-ipsis curribus, 700 qui-ierant ad præmia reportanda; de tripode enim erant cursu-certaturi; eos autem illic rex virorum Augeas detinuerat; atque aurigam dimiserat, tristem ob-equos. Ob-hæc senex dicta iratus atque facta, exemit-sibi admodum multa, sed reliqua in populum dedit. 705 [dividenda, ne-quis ab-eo fraudatus abiret æqua portione.] Nos quidem hæc singula administrabamus, perque urbem faciebamus sacra diis: illi vero tertio die omnes venerunt simul ipsique multi et solidis-ungulis equi, cum-universis-copiis: cumque ipsis Moliones-duo arma-induerant, 710 pueri adhuc, nondum perquam scientes impetuosæ fortitudinis. Est autem quædam Thryoessa urbs, ardua altitudo, procul ad Alpheum, extrema Pyli arenosi: hanc obsidebant, evertendæ cupidi. Sed quum totum campum transissent, nobis Minerva 715 nuntia venit currens ab Olympo, ut-armaremur, nocturna, nec invitum per Pylum populum congregavit, sed valde incitatos-cupiditate pugnandi. Sed-non me Neleus sinebat armari, abscondit autem mihi equos: nonum enim omnino me existimabat scire bellica opera. 720 Verum etiam sic inter-equites insignis-eram nostros, pedes licet essem, quoniam sic me duxit ad-pugnam Minerva. Est autem quidam fluvius Minyeius, in mare se projiciens, prope Arenen, ubi exspectavimus Auroram divinam equites Pyliorum; sed affluebant interea agmina peditum. 725 Inde cum-universis copiis, (cum) armis armati, meridiani pervenimus ad-sacrum fluentum Alphei. Ibi Jovi quum-fecissemus præpotenti sacra pulcra, taurumque Alpheo, taurum autem Neptuno sacrificassemus, ac Minervæ oculis-cæsiis bovem gregalem, 730 cœnam deinde sumsimus per exercitum in turmis: et dormivimus in armis suis quisque cirucm fluenta fluvii. Sed magnanimi Epei circumstabant jam urbem, vastare eam cupientes: sed ipsis ante apparuit magnum opus Martis. 735 Quum enim sol lucidus eminuit-supra terram, congressi-sumus pugna, Jovique supplicantes et Minervæ: at quando jam Pyliorum et Epeorum exstitit certamen, primus ego occidi virum, abstulique solidis-ungulis equos, Mulium bellatorem: gener vero erat Augeæ, 740 maximamque-natu filiam habebat flavam Agameden, quæ tot pharmaca norat, quot alit lata terra. Hunc quidem ego accedentem percussi ærata hasta: prolapsusque-est in pulvere; ego vero in currum insiliens, steti inter primos-pugnatores. Sed magnanimi Epei 745 territi-fugerunt alio alius, ut viderunt virum cadentem, ductorem equitum, qui fortissimus-erat pugnando. At ego irrui, atræ procellæ par: quinquaginta autem cepi currus, duoque circa unumquemque viri mordicus prehenderunt solum, mea sub hasta domiti. 750 Et jam Actoriones Moliones juvenes interfecissem, nisi ipsos pater, late-dominans Terræ-concussor, Neptunus, ex pugna ereptos servasset, tectos caligine multa. Tum Jupiter Pyliis magnam victoriam dedit; tantisper enim eos insequebamur per latum campum, 755 interficientesque ipsos, et arma pulcra colligentes; donec ad Buprasium tritici-ferax egimus equos, petramque Oleniam, et eo, Alisii herois ubi tumulus vocatur locus: unde rursum avertit populum Minerva. Ibi virum interficiens extremum, eum reliqui; atque Achivi 760 retro a Buprasio Pylum-versus agebant veloces equos: omnes autem gratias-agebant, ex-diis Jovi, Nestorique ex-hominibus. Talis eram, si-quando eram inter viros. Sed Achilles solus illa virtute sua fruetur: certe ipsum credo multum postea-doliturum, ubi exercitus perierit. 765 O amice, sane quidem tibi Menœtius sic præcepit die illo, quo te ex Phthia ad-Agamemnonem misit: nos autem intus apud vos quum-essemus, ego et divinus Ulysses, omnia plane in ædibus audiebamus, sicut præcipiebat; ad-Pelei autem veneramus domos habitantibus-commodas, 770 populum cogentes per Achaiam feracem. Ibi tum heroem Menœtium invenimus intus: atque te, juxta autem Achillem; senex vero, equûm-agitator Peleus, pinguia femora adolebat bovis Jovi gaudenti-fulmine, aulæ in septo: tenebatque aureum poculum, 775 libans nigrum vinum super ardentia sacra. Vos quidem bovis apparabatis carnes, nos vero tum stabamus in vestibulo; attonitus autem surrexit Achilles, introque duxit manu prehensos, atque considere jussit, dapesque-hospitales abunde apposuit, quas apponi hospitibus fas est. 780 Ac postquam saturati-eramus cibo et potu, ordiebar ego sermonem, hortans vos simul ut-sequamini: vos autem vehementer volebatis, hi vero ambo multa præceperunt: Peleus quidem suo filio senex præcepit Achilli, semper fortissime-se-gerere et superiorem esse aliis: 785 tibi vero rursus sic præcepit Menœtius, Actoris filius: Fili mi, genere quidem superior est Achilles, major-natu vero tu es: viribus autem ille multo præstantior: sed probe ei da prudens consilium, et admone, et ei præcipe; ille autem obsequetur in bonum quidem. 790 Sic præcepit senex, tu vero oblivisceris. Sed etiam nunc hæc dicas Achilli bellicoso, si forte obsequatur: quis vero scit, an ei, cum (favente) deo, animum commoveas admonens? bona autem admonitio est amici. Si vero aliquod mentibus suis vaticinium evitat, 795 et aliquod ei a Jove dixit veneranda mater, quominus ipse eat: saltem te mittat; simul autem ceteræ copiæ sequantur Myrmidonum, si forte aliquod lumen (salus) Danais fias: et tibi arma pulcra det ad-prælium gerenda; si forte te illi assimilantes (illum esse ob similitudinem credentes) abstineant pugna 800 Trojani, respirentque Mavortii filii Achivorum qui-affliguntur: parva autem est respiratio a-bello. Facile vero integri defessos viros in-pugna repellatis ad urbem a navibus et tentoriis. Sic dixit: eique animum in pectoribus commovit: 805 profectus-est autem currens præter naves ad Æaciden Achillem. Sed quum jam prope naves Ulyssis divini venisset currens Patroclus, ubi eis forumque et jus erat, qua eis etiam deorum constituta-erant altaria: illic ei Eurypylus percussus occurrit, 810 generosus Evæmonides, in femore sagitta, claudicans e pugna; atque humidus defluebat sudor de-humeris et capite: eque vulnere gravi sanguis niger scaturiebat: mens tamen firma erat. Hunc autem intuitus, miseratus-est Menœtii fortis filius, 815 et dolens, verbis alatis eum allocutus-est: Ah miseri, Danaorum ductores et principes: siccine eratis procul ab-amicis et patria terra satiaturi in Troja veloces canes alba pinguedine? sed age mihi hoc dic, Jovis-alumne Eurypyle heros: 820 adhucne fere sustinebunt immanem Hectorem Achivi, an jam conficientur, ab ipso hasta domiti? Huic autem Eurypylus vulneratus respondit: nullum-amplius, nobilissime Patrocle, præsidium Achivis erit; sed in navibus nigris cadent. 825 Illi enim jam omnes, quotquot ante erant fortissimi, in navibus jacent eminus- cominusque-vulnerati manibus sub Trojanorum: horum vero robur augescit usque. Sed me quidem tu serva, ducens ad navem nigram; femoreque exscinde sagittam, ab eoque sanguinem nigrum 830 ablue aqua tepida; et lenia medicamenta insperge, salubria, quæ te ajunt ab Achille doctum-esse, quem Chiron docuit, justissimus Centaurorum: medici enim, Podalirius atque Machaon, hunc quidem in tentoriis puto vulnus habentem, 835 indigentem et ipsum eximii medici, jacere: alter autem in campo Troum sustinet acrem Martem. Hunc autem vicissim allocutus-est Menœtii fortis filius: Quomodo fiant (quo evadent) hæc opera? quid agemus, Eurypyle heros? vado, ut Achilli bellicoso sermonem referam, 840 quem Nestor mandavit Gerenius, custos Achivorum: attamen ne sic quidem te dimittam afflictum. Dixit, et in sinu susceptum ferebat pastorem virorum in tentorium: famulus autem ut-vidit, substravit pelles-bubulas. Ibi illi porrecto, e femore excidit cultro 845 acutum telum peramarum: ab ipso autem sanguinem atrum abluit aqua tepida; et radicem immisit amaram, manibus contritam, dolores-adimentem, quæ ei cunctos inhibuit dolores: ac vulnus quidem siccatum est, cessavitque sanguis.