Iliadis V.—Diomedis principatus.

1 Tum vero Tydidæ Diomedi Pallas Minerva dedit robur et audaciam, ut conspicuus inter omnes Argivos fieret, et famam insignem auferret. Accendebat ei ex galeaque et clypeo indefessum ignem, 5 stellæ autumnali similem, quæ maxime splendide collucet, lota in-Oceano: talem ei ignem accendebat a capiteque et humeris; impulitque eum in medium, ubi plurimi tumultuabantur. Erat autem quidam inter Trojanos Dares, locuples, sine-reprehensione, 10 sacerdos Vulcani; duoque ei filii erant, Phegus, Idæusque, pugnæ bene scientes omnis. Hi ei (Diomedi), semoti a suis, obvii proruerunt; hi quidem ab equis, ille vero a terra irruebat pedester. Hi quum jam prope essent in se-invicem vadentes, 15 Phegeus prior emisit longæ-umbræ hastam: Tydidæ vero super humerum sinistrum venit cuspis hastæ, nec percussit ipsum: sed posterior irruit ære Tydides: hujus autem non irritum telum fugit-e manu; sed feriit pectus inter-mammas, detrusitque illum de equis. 20 Idæus autem desiliit, relinquens perpulcrum currum, neque ausus-est consistere-super (protegere) fratrem interfectum[TR1] neque enim vel ipse effugisset mortem nigram: verum Vulcanus illum eripuit, servavitque caligine tectum, quo scilicet ei ne prorsus senex contristatus esset. 25 Equos autem abductos magnanimi Tydei filius dedit sociis deducendos cavas ad naves. Trojani vero magnanimi ut viderunt filios Daretis, alterum quidem fugientem, alterum vero interfectum ad currus, omnibus concitatus-est animus: sed cæsiis-oculis Minerva 30 manu prehensum verbis allocuta-est impetuosum Martem: Mars, Mars, hominum-perditor, inquinate-cæde, murorum-eversor, an non jam Trojanos quidem siverimus et Achivos pugnare, utris pater Jupiter gloriam præbeat; nos autem cedamus, Jovisque evitemus iram? 35 Sic fata prælio eduxit impetuosum Martem; hunc postea sedere-fecit ad herbosum Scamandrum. Trojanos autem inclinarunt Danai, interfecitque virum unusquisque ductorum. Primus vero rex virorum Agamemno ducem Halizonum, Odium magnum, dejecit-e curru. 40 Primo enim ei verso-in-fugam, tergo hastam infixit humeros inter, perque pectora trajecit: fragorem vero edidit cadens, sonueruntque arma super ipso. Idomeneus autem Phæstum interfecit, Mæonis filium, Bori, qui ex Tarne glebosa venerat. 45 Hunc utique Idomeneus hasta-inclytus lancea longa percussit, equos (currum) conscendentem, ad dextrum humerum: decidit autem de curru, horrendaque jam eum caligo invasit. Hunc quidem inde Idomenei spoliarunt famuli. Filium autem Strophii Scamandrium, peritum venationis, 50 Atrides Menelaus interfecit hasta acuta, bonum venatorem; docuit enim eum Diana ipsa jaculari feras quasque, quas nutrit in montibus silva. Verum non ei tunc auxiliabatur Diana sagittis-gaudens, nec peritia-jaculandi-eminus, qua antea quidem instructus-erat: 55 sed ipsum Atrides hasta-inclytus Menelaus, ante se fugientem, in-dorso vulneravit hasta, humeros inter, perque pectora eam trajecit. Cecidit autem pronus, sonueruntque arma super ipso. Meriones vero Phereclum interfecit, fabri filium, 60 Harmonidæ, qui manibus sciebat artificiosa omnia fabricare: egregie enim ipsum diligebat Pallas Minerva. Qui etiam Alexandro fabricaverat naves æquales, exordia-malorum, quæ omnibus exitium Trojanis fuerunt, eique ipsi, quoniam non deorum oracula intellexerat. 65 Hunc Meriones, quum jam assecutus-esset insequens, feriit clunem ad dextrum: ac penitus e-regione juxta vesicam sub osse exiit cuspis. In-genua autem cecidit ejulans, morsque ipsum circumtexit. Pedæum vero interfecit Meges, Antenoris filium, 70 qui nothus quidem erat, studiose autem eum educarat divina Theano, pariter dilectis liberis, gratificans marito suo. Hunc Phylides hasta-inclytus, prope quum-venisset, feriit capitis ad occipitium acuta hasta; e-regione vero per dentes linguam subsecuit æs. 75 Cecidit ille in pulvere, frigidumque prehendit æs dentibus. Eurypylus vero Evæmonides Hypsenorem divinum, filium magnanimi Dolopionis, qui Scamandri sacerdos fuerat, deique instar honorabatur populo: huic autem Eurypylus, Evæmonis præclarus filius, 80 ante se fugienti, in-cursu percussit humerum, ense irruens, absciditque manum armis gravem. Sanguinolenta vero manus in campo cecidit: hunc (huic) autem oculos occupavit purpurea mors et fatum violentum. Sic hi quidem laborabant per acre prœlium. 85 Tydiden autem non dignosses, utris interesset, utrum cum Trojanis versaretur, an cum Achivis; furebat enim per campum, fluvio abundanti similis, torrenti, qui velociter fluens dissipavit pontes: quem neque jam pontes muniti coercent, 90 neque jam septa retinent agrorum perquam-virentium, venientem derepente, quando ingruerit Jovis imber; multæ autem ab ipso segetes dejectæ-sunt lætæ juvenum: ita sub Tydide densæ turbabantur phalanges Trojanorum; nec ipsum sustinebant, multi licet essent. 95 Hunc autem postquam vidit Lycaonis præclarus filius furentem per campum, ante se turbantem phalanges, ilico contra Tydiden intendebat incurvos arcus, et feriit irruentem, assecutus ad dextrum humerum, in loricæ cavitatem: pervolavit autem acerba sagitta, 100 et in-oppositam-partem perrupit, fœdabaturque sanguine lorica. Super hoc autem clamavit Lycaonis clarus filius: Ingruite, Trojani magnanimi, stimulatores equorum! vulneratus-est enim fortissimus Achivorum: nec ipsum puto diu toleraturum acrem sagittam, si vere me 105 movit deus, Jovis filius (Apollo), proficiscentem e-Lycia. Sic dixit jactabundus; hunc vero non sagitta velox interfecit; sed quum-retrocessisset, ante equos et currus stetit, et Sthenelum allocutus-est, Capaneium filium: Propera, o-bone Capaneïade, descende de-curru, 110 ut mihi ex humero trahas acerbam sagittam. Sic dixit; Sthenelus autem de curru desiliit in-terram: et astans, sagittam velocem penitus extraxit humero: sanguis autem ejaculabatur se per consertam-annulis loricam. Tum vero inde vota-concepit bello strenuus Diomedes: 115 Audi me, ægidem-ferentis Jovis filia, indomita: si-unquam mihi et patri bene cupiens astitisti hostili in pugna, nunc rursus mihi fave, Minerva: da vero me virum interficere, et eum intra impetum hastæ venire, qui me percussit præveniens, et gloriatur, neque me dicit 120 diu amplius visurum splendidum lumen solis. Sic dixit precans; eum autem exaudivit Pallas Minerva, membraque fecit levia, pedes et manus desuper: et prope stans verba alata ad-eum-locuta-est: Confidens jam, Diomedes, contra Trojanos pugna; 125 nam tibi in pectoribus robur paternum immisi intrepidum, quale habuit vibrator-scuti eques Tydeus: caliginem autem tibi ab oculis abstuli, quæ prius inerat, ut bene dignoscas tum deum, tum etiam hominem. Itaque nunc, si quis deus tentans te huc venerit, 130 nequaquam tu cum-immortalibus diis contra pugna aliis: verum si forte Jovis filia Venus venerit in pugnam, hanc vulnera acuto ære. Hæc quidem sic locuta discessit, cæsiis-oculis Minerva: Tydides vero reversus primis-pugnatoribus se-miscuit: 135 et, antea licet animo promtus esset cum-Trojanis pugnare, at tunc illum ter tantum incessit robur, tanquam leonem, quem jam pastor in-agro apud lanigeras oves perstrinxerit quidem caulam transilientem, nec-tamen interfecerit; hujus quidem vim incitavit, postea vero non amplius repellit; 140 sed ille stabula subit, hæ autem (oves) desertæ fugantur; ac confertæ super alias-aliæ funduntur, at ille alacer profundo (circumsepto) exsilit ovili: sic alacer Trojanis mixtus-est fortis Diomedes. Tunc interfecit Astynoum, et Hypironem, pastorem hominum; 145 hunc quidem super mammam feriens ærata hasta: alterum vero ense magno in-jugulo ad humerum percussit: a cervice autem humerum abscidit et a dorso. Hos quidem reliquit: sed Abantem petebat et Polyïdum, filios Eurydamantis, somniorum-interpretis senis: 150 quibus non, proficiscentibus, senex interpretatus-erat somnia, verum ipsos fortis Diomedes interfectos-spoliavit. Ivit autem in Xanthumque Thoonemque, Phænopis filios, ambos provecta-ætate-genitos: hic vero (pater) conficiebatur senecta tristi: filium non genuerat alium, opibus heredem relinquendum. 155 Tum ille hos interfecit caramque eripuit animam ambobus, patri autem luctum et curas tristes reliquit, quoniam non vivos e pugna reversos excepit; agnati vero hereditatem partiti-sunt. Tum filios Priami duos corripuit Dardanidæ, 160 in uno curru stantes, Echemonemque Chromiumque. Ut vero leo inter boves, irruens, cervicem fregit juvencæ vel bovis, per fruticetum pascentium: sic hos ambos de curru Tydei filius dejecit violenter invitos, posteaque armis spoliavit; 165 equos vero suis sociis dedit ad naves agendos. Hunc autem vidit Æneas dissipantem ordines virorum, et profectus-est ire perque pugnam et strepitum hastarum, Pandarum similem-deo quærens, sicubi inveniret. Invenit Lycaonis filium laudatumque fortemque: 170 stetitque ante ipsum, verbumque ad eum coram locutus-est: Pandare, ubi tibi arcus et volucres sagittæ, et gloria? qua nullus tecum contendit hic quidem vir, neque quisquam in Lycia te gloriatur esse præstantior. Sed age huic immitte viro sagittam, Jovi manibus sublatis, 175 quisquis hic est qui vincit, et sane mala multa fecit Trojanis; quoniam multorumque et fortium genua solvit: nisi quis deus est, iratus Trojanis sacrificiorum-causa succensens: gravis autem dei incumbit ira. Huic autem respondet Lycaonis clarus filius: 180 Ænea, Trojanorum consiliator ære-loricatorum. Tydidæ eum equidem bellicoso in-omnibus assimilo, clypeo agnoscens, et alte-cristata galea, equosque inspiciens: plane vero haud scio, an deus sit. Quod-si hic vir, quem dico, bellicosus est Tydei filius, 185 non hic sine deo ista furens-facit, sed aliquis prope constitit immortalium, nebula involutus humeros, qui ab-isto sagittam velociter involantem avertit alio. Jam enim ei immisi telum, et ipsum percussi in-humero dextro, penitus per loricæ cavitatem, 190 et me ipsum ego putavi Plutoni demissurum, attamen non occidi: deus certe aliquis est succensens. Equi autem non adsunt et currus, quos conscendam: sed alicubi in ædibus Lycaonis undecim sunt currus pulcri, modo-compacti, recens-fabricati; circumque vela 195 expansa-sunt; apudque eorum unumquemque bijuges equi astant, hordeum album comedentes et arincam. Atqui mihi valde multa senex bellator Lycaon proficiscenti mandata-dabat ædibus in affabre-factis: equis me jubebat et curribus vectum 200 præesse Trojanis in acribus pugnis: sed ego non parui (profecto parere multo satius fuisset), equis parcens, ne mihi indigerent pabulo, viris in urbe constipatis, soliti pasci largiter. Sic eos reliqui, ac pedes ad Ilium veni, 205 arcubus fretus: hi tamen mihi non erant profuturi. Jam enim duobus principibus sagittam immisi, Tydidæque et Atridæ, atque ex ambobus verum sanguinem elicui eos feriens: excitavi autem magis. Quippe malo fato de paxillo curvos arcus 210 die illo detraxi, quum Ilium ad amœnum dux-fui Trojanis, gratificans Hectori divino. Quod si rediero, et aspexero oculis patriam meam, uxoremque, et altam magnam domum, ilico post a me caput abscindat hostis vir, 215 si non ego hos arcus lucido in igne posuero, manibus confractos: inutiles enim mihi sunt-comites. Hunc autem vicissim Æneas, Trojanorum dux, contra allocutus-est: ne vero sic loquere: prius tamen non erit aliter, quam nos-ambo in-hunc virum cum equis et curribus 220 obviam invecti, (cum) armis experti-fuerimus. Verum age, meos currus conscende, ut videas, quales sint Trojani equi, periti, campi (per campum) rapide valde huc et illuc insequi ac fugere: qui et nos-duos ad-urbem salvos-perducent, si denuo 225 Jupiter Tydidæ Diomedi gloriam præbuerit. Verum age nunc scuticam et habenas splendidas accipe, ego vero equos (currum) conscendam, ut pugnem: vel tu hunc (Diomedem) exceipe, curæ-erunt autem mihi equi. Hunc autem vicissim allocutus-est Lycaonis clarus filius: 230 Ænea, tu quidem ipse tene habenas et tuos equos; melius sub auriga consueto curvum currum ferent, si forte retro fugerimus Tydei filium. Ne hi, si-expaverint, temere-vagentur, neque velint efferre prœlio, tuam vocem desiderantes; 235 in-nos autem irruens magnanimi Tydei filius, ipsosque interficiat, et abigat solidis-ungulis equos. Sed tu ipse age tuos currus et tuos equos; hunc autem ego irruentem excipiam acuta hasta. Sic igitur locuti, in currus variegatos inscendentes, 240 impetu-concitati contra Tydiden dirigebant veloces equos. Hos autem vidit Sthenelus, Capaneius præclarus filius, confestimque Tydiden verbis alatis allocutus-est: Tydide Diomedes, meo carissime animo, duos-viros video fortes contra te paratos pugnare, 245 vim immensam habentes: alter quidem, arcuum bene sciens, est Pandarus, filium autem Lycaonis se gloriatur esse; Æneas autem, filium se magnanimi Anchisæ gloriatur natum-esse, materque ipsi est Venus. Verum age jam recedamus super currus, neu mihi sic 250 rue per primos-pugnatores, ne-forte dulcem animam perdas. Hunc autem torve intuens allocutus-est fortis Diomedes: nequaquam ad-fugam hortare, quoniam non te persuasurum mihi puto; non enim mihi (meo) in-genere est fugitantem pugnare, neque pavitare: adhuc mihi robur firmum est; 255 dedignor autem equos (currum) conscendere; quin et sic obviam ibo ipsis: trepidare me non sinit Pallas Minerva. Hos autem non iterum retro auferent veloces equi ambos a nobis, si vel alter forte effugerit. Aliud vero tibi dicam, tu autem in animo reconde tuo: 260 si mihi consultissima Minerva gloriam præbuerit, ut-ambos interficiam, tu tamen hosce quidem veloces equos hic detine, ex lorica-currus habenas suspendens; in-Æneæ vero irrue memor equos, abigeque a-Trojanis ad bene-ocreatos Achivos. 265 Ejus etenim stirpis sunt, e-qua Troi late-sonans Jupiter dedit, pro-filio pretium Ganymede, quoniam optimi sunt equorum, quicunque sunt sub auroraque-soleque. Ex-hac stirpe eos furatus-est rex virorum Anchises, clam Laomedonte, submittens feminas equas; 270 horum ei sex nati-sunt in ædibus, illorum stirps; quatuor quidem ipse retinens saginavit ad præsepe, sed duos Æneæ dedit, paratores fugæ: si hos ceperimus, retulerimus gloriam magnam. Sic hi quidem talia inter se dicebant: 275 illi vero cito prope venerunt, incitantes veloces equos. Hunc prior allocutus-est Lycaonis præclarus filius: Fortis-animo, bellicose, illustris Tydei fili, profecto te non telum velox domuit, acerba sagitta; nunc rursus hasta experiar, si te assequi-possim. 280 Dixit, et vibratam emisit longæ-umbræ hastam, et feriit Tydiden ad clypeum: per-eum autem penitus cuspis ærea volans loricæ admota-est. Super quo altum clamavit Lycaonis præclarus filius: Vulneratus-es ad-ile penitus, neque te puto 285 diu amplius toleraturum: mihi autem magnam gloriam dedisti. Hunc autem non perterritus allocutus-est fortis Diomedes: aberrasti, nec es-assequutus: at non vos puto ante cessaturos, quam certe alter vestrûm stratus sanguine satiarit Martem scutum-usque-sustinentem bellatorem. 290 Sic fatus jaculatus-est, telumque direxit Minerva in-nasum prope oculum; albos autem trajecit dentes. Ejus linguam ultimam abscidit æs rigidum, cuspis vero exiit ad extremum mentum. Cecidit autem de curru, sonueruntque arma super ipso, 295 varia, collucentia; tremefacti vero sunt ei equi pedibus-celeres; ejusque ibi soluta-est animaque roburque. Æneas vero tum irruit cum clypeo hastaque longa, veritus ne-qua sibi traherent cadaver Achivi. Super ipso igitur propugnans stetit, ut leo robori confisus: 300 prætenditque ipsi hastamque et clypeum undique æqualem, illum interficere paratus, quicunque huic obvius veniret; horribiliter vociferans. At saxum prehendit manu Tydides, magnam (magni ponderis) rem, quam non duo viri ferrent, quales nunc mortales sunt: hic vero facile vibrabat etiam solus. 305 Eo feriit Æneam ad coxendicem, ubi femur in-coxa vertitur; acetabulum autem ipsum vocant: contuditque ipsi acetabulum, et insuper ambos disrupit nervos: detraxitque cutem asper lapis. Atque ille heros constitit in-genua lapsus, et sustentabat-se-nixus manu robusta 310 in-terra; sed oculos nigra nox cooperuit. Atque jam ibi periisset rex virorum Æneas, si non cito animadvertisset Jovis filia Venus, mater, quæ eum sub Anchise peperit[TR2] boves-pascente; circum autem suum dilectum[TR3] filium fudit lacertos candidos: 315 anteque ipsum pepli nitidi plicaturam obtendit, septum ut-esset telorum, ne-quis Danaorum celeribus-equis, æs in pectora conjiciens, ei animam eriperet. Illa quidem suum dilectum subducebat e-prælio: nec filius Capanei oblitus-est mandatorum 320 eorum, quæ dederat bellico-clamore strenuus Diomedes: sed hic suos quidem inhibuit solidis-ungulis equos seorsum a strepitu, ex lorica-currus habenas suspendens; Æneæ vero irruens jubis-pulcris-comantes equos abegit a-Trojanis ad bene-ocreatos Achivos; 325 deditque Deipylo, socio dilecto, quem supra omnem honorabat æqualium-cœtum, quod sibi mente congruentia cogitabat, naves ad cavas agendos. At ipse heros, suum currum conscendens sumsit habenas splendidas statimque post-Tydiden egit validis-ungulis equos, 330 alacer: is vero Cypriam persequebatur crudeli ære, gnarus quod imbellis esset dea, neque dearum earum, quæ in virorum bello imperitant, nec Minerva, neque urbium-vastatrix Bellona. At quum jam assecutus-esset, frequentem per turbam persequens, 335 tum protensa hasta magnanimi Tydei filius summam vulneravit manum insiliens acuta hasta imbecillam; statim vero hasta cutem perfodit divinum per peplum, quem ei Gratiæ elaborarant ipsæ, extremam supra volam. Fluebat autem immortalis sanguis deæ, 340 ichor (serum), qualis nempe fluit beatis diis: non enim panem edunt, neque bibunt nigrum vinum. [Ideo sine-sanguine sunt, et immortales appellantur.] Illa vero valde clamans, abs se dejecit filium: et hunc quidem in manibus eripuit Phœbus Apollo 345 obscura nebula, ne-quis Danaorum celeribus-equis, æs in pectora conjiciens, animam ei eriperet. Illam vero altum inclamavit pugna strenuus Diomedes: Cede, Jovis filia, e-bello et pugna! an non satis est, quod mulieres imbelles decipis? 350 si vero tu in bello versabere, profecto te puto reformidaturam posthac bellum, etiam si alibi de eo audieris. Sic dixit: illa vero mente-turbata abiit, affligebaturque graviter. Eam inde Iris prehensam pernix eduxit turba, oppressam doloribus: livebat vero cute pulcra. 355 Invenit deinde pugnæ ad sinistram impetuosum Martem sedentem; in-aere autem hasta erat-posita, et veloces equi: illa vero ad-genua prolapsa fratris cari, multum supplicans, aureis-phaleris-insignes petebat equos: Dilecte frater, curamque gere mei, daque mihi equos, 360 ut ad Olympum perveniam, ubi immortalium sedes est. Valde doleo vulnere, quo me mortalis vulneravit vir, Tydides, qui jam et adversus-Jovem patrem pugnaverit. Sic dixit: ei autem Mars dedit aureis-phaleris equos; ipsaque in currum conscendit, mœrens suo corde; 365 juxtaque ipsam Iris ascendit et habenas cepit manibus; flagellavitque, ut-irent; illi vero non-inviti volabant. Statim autem deinde pervenerunt ad-deorum sedem, altum Olympum: ibi equos sistebat, pedibus-ventosa velox Iris, solutos e-curru; atque immortale apposuit pabulum. 370 Illa vero ad genua cecidit Diones, diva Venus, matris suæ, hæc autem ulnis complectebatur filiam suam, manuque ipsam demulcebat, verbumque dixit et elocuta-est: Quisnam tibi talia fecit, dilecta filia, cœlicolarum temere, ac-si quid flagitii patrasses palam? 375 Huic autem respondit deinde risum-amans Venus: vulneravit me Tydei filius, superbus Diomedes, eo-quod ego dilectum filium subducebam e-prælio, Æneam, qui mihi omnium longe dilectissimus est. Non enim amplius Trojanorum et Achivorum pugna gravis est, 380 sed nunc Danai etiam cum-immortalibus pugnant. Huic respondit deinde Dione, eximia inter-deas: perfer, filia mea, et sustine, mœsta licet: multi enim jam indigna pertulimus Olympias domos habentes ab hominibus, graves dolores nobis-invicem inferentes. 385 Pertulit quidem Mars, quando ipsum Otus fortisque Ephialtes, filii Aloei, ligaverunt duris in vinculis: æreo autem in carcere vinctus-erat tredecim menses. Et fortassis ibi periisset Mars insatiabilis belli, nisi noverca, præpulcra Eribœa, 390 Mercurio indicasset; hic vero furtim-subduxit Martem, jam confectum: dura enim ipsum vincula afflixerant. Pertulit Juno, quando illam fortis filius Amphitryonis dextram ad mammam sagitta tricuspide percussit; tunc et ipsam gravissimus invasit dolor. 395 Pertulit Pluto inter hos ingens velocem sagittam, quando ipsum idem vir, filius Jovis ægidem-tenentis, in porta apud inferos vulnerans, doloribus affecit. Atque is ivit ad domum Jovis et latum Olympum, corde dolens, doloribus confixus; ac sagitta 400 humerum in robustum adacta-erat, cruciabatque animum; hunc autem Pæon, dolores-pellentia remedia inspergens, sanavit: non enim omnino mortalis natus-erat. Audax, immania-agens, qui pro-nihilo-duxit nefaria patrare, qui arcu violabat deos, qui Olympum habitant. 405 In te autem hunc concitavit dea cæsiis-oculis Minerva: demens, neque hoc scit in animo Tydei filius, quod plane non longævus sit qui cum-immortalibus pugnarit, neque omnino ipsum filii ad genua pappa-vocant, venientem e bello et gravi pugna. 410 Itaque nunc Tydides, etiamsi valde fortis est, cogitet, ne-quis cum-ipso fortior te pugnet: ne diu Ægialea, prudens Adrasti-filia, ex somno plorans suos domesticos excitet, matrimonio-junctum desiderans maritum, fortissimum Achivorum, 415 generosa uxor Diomedis equûm-domitoris. Dixit, et ambabus ichorem a manu abstergebat: sanata-est manus, doloresque mitigati-sunt graves. Tum autem intuentes Minervaque et Juno, mordacibus verbis Jovem Saturnium lacessebant. 420 In-his autem sermonem orsa-est dea cæsiis-oculis[TR4] Minerva: Jupiter pater, num quid mihi succensebis ob id quod dixero? certe vero jam aliquam Venus Achivarum excitans Trojanos ut-simul sequeretur, quos nunc vehementer diligit, illarum aliquam demulcens Achivarum pulcris-peplis-indutarum, 425 ad auream fibulam perstrinxit manum teneram. Sic dixit: subrisit vero pater hominumque deorumque, et advocatam allocutus-est auream Venerem. Non tibi, filia mea, commissa-sunt bellica opera: sed tu quidem desiderabilia obi munera nuptiarum; 430 hæc vero (bellica) Marti veloci et Minervæ omnia curæ-erunt. Sic isti quidem talia inter se colloquebantur. In-Æneam autem irruit pugna strenuus Diomedes, sciens quod super-eum ipse teneret manus Apollo: sed hic ne deum quidem magnum reverebatur; cupiebat vero semper 435 Æneam interficere, et inclytis armis exuere. Ter quidem dehinc irruit, interficere eum cupiens: ter autem illi percussit (retudit) fulgentem clypeum Apollo. Sed quum jam quartum impetum-faceret, dæmoni par, minaciter increpitans allocutus-est sagittans Apollo: 440 Perpende, Tydide, et recede, neque diis paria velis meditari: quoniam nequaquam genus simile immortaliumque deorum, humi incedentiumque hominum. Sic dixit; Tydides autem recessit paullulum retro, iram evitans e-longinquo-ferientis Apollinis. 445 Æneam vero seorsum a-turba posuit Apollo, Pergamo in sacra, ubi ipsi templum exstructum-erat: atque illum Latonaque et Diana sagittis-gaudens in magno adyto curabantque honoreque-afficiebant. At imaginem fabricavit argenteum-arcum-gerens Apollo, 450 ipsique (corpori) Æneæ similem, et armis talem; circumque imaginem Trojani et divini Achivi cædebant invicem cira pectora bubulos clypeos pulcre-orbiculatos, peltasque leves. Tum vero impetuosum Martem allocutus-est Phœbus Apollo: 455 Mars, Mars, hominum-pernicies, inquinate-cæde, murorum-eversor, nonne jam istum virum prælio eduxeris persecutus, Tydiden, qui jamjam vel cum-Jove patre pugnarit? Venerem quidem primum cominus vulneravit manu ad carpum: atque inde in-ipsum me irruit, dæmoni par. 460 Sic locutus, ipse quidem resedit in-Pergamo summa; Trojanorum vero ordines perniciosus Mars concitavit obeundo, assimilatus Acamanti veloci, ductori Thracum: filios autem Priami Jovis-alumnos hortabatur: O filii Priami, Jovis-alumni regis, 465 quousque tandem interfici sinetis populum ab-Achivis? an donec circa portas bene-structas pugnent? jacet vir, quem æqualiter honorabamus Hectori divino, Æneas, filius magnanimi Anchisæ. Verum agite, ex tumultu eripiamus strenuum socium. 470 Sic locutus excitavit robur et animum uniuscujusque. Tum autem Sarpedon valde objurgavit Hectorem divinum: Hector, quo jam tibi robur abiit, quod prius habebas? dixisti quondam sine copiis te urbem obtenturum et auxiliis, solum, cum affinibus fratribusque tuis. 475 Horum nunc nullum ego videre possum, neque animadvertere; sed trepidant, canes tanquam circa leonem: nos autem pugnamus, qui quidem socii adsumus. Etenim ego, auxiliator qui-sum, admodum e-longinquo venio: procul enim est Lycia, Xanthum ad vorticosum; 480 ubi uxoremque dilectam reliqui et infantem filium, et possessiones multas, quas cupit quicunque indigens est. Attamen etiam sic Lycios adhortor, et promtus-sum ipse cum-viro isto pugnare: tametsi nihil mihi hic tale, quale auferant Achivi, vel abducant: 485 tu vero stas, ac ne ceteras quidem hortaris copias sustinere hostem, et opem-ferre uxoribus. Cave ne-forte tanquam laqueis lini capti omnia-trahentis viris investis captura et præda fiatis; illi vero cito exscindent bene-habitatam urbem vestram. 490 Te vero oportet hæc omnia curare noctesque et dies, ducibus supplicantem e-longinquo-vocatorum sociorum, ut-perseveranter sustineant, asperamque evitent increpationem. Sic dixit Sarpedon; momordit autem præcordia Hectori sermo. Statim vero de curru cum armis desiliit humum, 495 vibransque acutas hastas, per exercitum ibat undique, adhortans ad-pugnandum, excitavitque pugnam gravem. Illi vero conversi-sunt a fuga, et adversi steterunt Achivis; Argivi autem sustinebant conferti, nec repulsi-sunt. Sicut vero ventus paleas fert sacras per areas, 500 viris ventilantibus, quando flava Ceres secernit, urgentibus ventis, fructumque et paleas: et subalbicant palearum-receptacula: sic tunc Achivi albi superne facti-sunt pulvere, quem inter ipsos cœlum ad æreum excutiebant pedes equorum, 505 conversa-acie confligentium: flexerant autem equos aurigæ: ipsi vero robur manuum recta tulerunt. Circùm autem caliginem impetuosus Mars offudit pugnæ, Trojanis opem-ferens, undique aciem obiens: et effecta dabat mandata Phœbi Apollinis aureum-ensem-gestantis, qui ipsum jusserat 510 Trojanis animum excitare, postquam vidit Palladem Minervam abeuntem; hæc enim erat Danais auxiliatrix. Ipse autem Æneam valde pingui ex adyto dimisit, et in pectora robur injecti pastori virorum. Æneas inde inter-socios constitit: hi vero gavisi-sunt, 515 ut viderunt vivumque et incolumem advenientem, et robur integrum habentem; percontati tamen sunt nihil: non enim sinebat labor alius, quem argenteum-arcum-gerens excitabat, Marsque hominum-pernicies, Discordiaque insatiabiliter furens. Verum Ajaces duo et Ulysses et Diomedes 520 concitabant Danaos ad-pugnandum: ii vero etiam ipsi (per se) nec vires Trojanorum timebant nec clamores; sed exspectabant eorum impetum, nubibus similes, quas Saturnius tranquillitatis-tempore sistit in summis montibus, quiete, quando dormit vis Boreæ et aliorum 525 vehementer-ingruentium ventorum, qui nubes opacas flatibus stridulis dissipant flantes: sic Danai Trojanos exspectabant firmiter, nec fugiebant. Atrides autem per turbam vadebat, multa mandans: O amici, viri estote, et fortem animum sumite, 530 aliusque-alium verecundamini per acres pugnas: verecundantium autem virorum plures sunt salvi, quam occidunt; fugientium vero nec gloria oritur, nec ullum præsidium. Dixit, et jaculatus-est hasta alacriter: percussitque principem virum, Æneæ socium magnanimi, Deicoontem 535 Pergasiden, quem Trojani æqualiter Priami filiis honorabant, quoniam alacer erat inter primos pugnare. Hunc igitur in scutum hasta percussit rex Agamemno; illud vero non hastam inhibuit, penitus autem transiit ferrum, imumque in ventrem per balteum trajecit: 540 fragoremque edidit cadens, sonueruntque arma super ipso. Inde autem Æneas[TR5] Danaorum interfecit viros fortissimos, filios Dioclis, Crethonemque Orsilochumque: horum pater quidem habitabat bene-ædificata in Phera, dives victus (opum); genus autem ipsi erat a fluvio 545 Alpheo, qui late fluit Pyliorum per terram. Qui genuit Orsilochum, multis viris regem: Orsilochus autem genuit Dioclem magnanimum: ex Diocle vero gemini filii nati-sunt, Crethon Orsilochusque, pugnæ bene scientes omnis. 550 Atque hi puberes-facti nigris in navibus Ilium ad bonis-equis-fœcundum una Argivos secuti-sunt, honorem Atridis, Agamemnoni et Menelao, expetentes: eos vero ibi terminus mortis obtexit. Hi, quales leones duo montis in-verticibus 555 nutriti-sunt sub matre, profundæ in densis-recessibus silvæ: qui quidem rapientes boves et pingues oves stabula hominum vastant, donec et ipsi virorum (in) manibus interfecti-sunt acuto ære: tales hi manibus sub Æneæ domiti 560 deciderunt, abietibus similes proceris. Horum vero prostratorum misertus-est Marti-carus Menelaus: ivitque per primos-pugnatores, armatus corusco ære, quassans hastam: ejus autem excitabat robur Mars, hæc cogitans, ut manibus sub Æneæ domaretur. 565 Hunc vero vidit Antilochus, magnanimi Nestoris filius; ivitque per primos-pugnatores: valde enim timebat pastori virorum, ne-quid pateretur, multumque ipsos frustraretur laboris. Illi quidem jam manusque et hastas acutas contra se-invicem tenebant, parati pugnare: 570 Antilochus autem valde prope astitit pastori virorum. Æneas vero non sustinuit, acer licet esset bellator, ut vidit duos viros alterum-juxta alterum stantes. Illique postquam mortuos traxerant ad populum Achivorum, eos quidem miseros posuerunt in manibus sociorum, 575 ipsi vero conversi, inter primos pugnabant. Tunc Pylæmenem interfecerunt æqualem Marti, ducem Paphlagonum magnanimorum, clypeatorum. Hunc quidem Atrides hasta-inclytus Menelaus, stantem hasta percussit, ad jugulum assecutus. 580 Antilochus vero Mydonem feriit, aurigantem famulum, fortem Atymniaden (ille autem avertebat solidis-ungulis equos), saxo cubitum assecutus medium: atque e manibus fræna candida ebore humi ceciderunt in pulvere. Antilochus autem irruens ense percussit tempus; 585 atque is anhelans affabre-facto excidit curru præceps in pulverem, in sinciputque et humeros. Diu admodum fixus stetit (inciderat enim arenæ profundæ), donec equi percussum humi dejecerunt in pulverem: illos vero loris-agitabat Antilochus, et ad exercitum egit Achivorum. 590 Hos autem Hector vidit inter ordines, irruitque in ipsos vociferans: unaque Trojanorum sequebantur phalanges fortes; dux-erat autem ipsis Mars, et veneranda Bellona: hæc quidem, ferens tumultum immanem pugnæ: Mars vero in manibus ingentem hastam quassabat: 595 itabatque modo quidem ante Hectorem, modo pone. Hunc autem conspicatus cohorruit pugna strenuus Diomedes. Ut vero quum vir rerum-imperitus, emensus multum campi, constiterit ad rapidum fluvium in-mare profluentem, spuma frementem conspicatus, recurrit retrorsum: 600 sic tunc Tydides recessit, dixitque populo: O amici, quam nos scilicet admiramur Hectorem divinum hastaque fortem esse et audacem bellatorem! Huic vero semper astat unus deorum, qui mortem arceat: et nunc ei astat ille Mars, mortali viro similis. 605 Sed, ad Trojanos conversi semper, retro cedite, neu cum diis nituntor fortiter pugnare. Sic dixit: Trojani vero admodum prope venerunt ipsos. Tunc Hector duos viros interfecit, scientes pugnæ, in uno curro stantes, Menesthen Anchialumque. 610 Horum vero prostratorum misertus-est magnus Telamonius Ajax: stetique, admodum prope accedens, et jaculatus-est hasta fulgenti, ac percussit Amphium, Selagi filium, qui in Pæso habitabat prædives, locuples: sed eum fatum duxit auxiliaturum ad Priamumque et filios. 615 Hunc in balteum percussit Telamonius Ajax, imoque in ventre defixa-est longæ-umbræ hasta; fragorem autem edidit cadens. Sed accurrit splendidus Ajax, arma spoliaturus; Trojani vero in eum hastas conjecere acutas, splendentes; scutumque ejus excepit multas. 620 At ille pedis-planta insistens e cadavere æream hastam evulsit: non tamen etiam alia potuit arma pulcra ab-humeris auferre; premebatur enim telis. Timuit autem hic circuitionem potentem Trojanorum fortium, qui multique et strenui instabant hastas tenentes, 625 qui ipsum, magnus licet esset, et fortis et præclarus, propulsarunt a se: ille vero recedens vi-repulsus-est. Sic hi quidem laborabant per fortem pugnam. Tlepolemum vero Heracliden, fortemque magnumque, incitavit in parem-deo Sarpedonem fatum violentum. 630 Hi autem quum jam prope essent in se-invicem vadentes, filiusque neposque Jovis nubes-cogentis, hunc Tlepolemus prior verbis allocutus-est. Sarpedon, Lyciorum princeps, quæ tibi necessitas est trepidare hîc versanti pugnæ imperito viro? 635 mentientes vero te dicunt Jovis sobolem ægidem-tenentis esse; quum longe illis inferior-sis viris, qui Jovi prognati-sunt temporibus priscorum hominum. At qualem virum ajunt vim Herculeam (Herculem) fuisse, meum patrem audentissimum, spiritu-leonis! 640 qui quondam huc profectus equorum causa Laomedontis, sex solis cum navibus et viris paucioribus, Ilii devastavit urbem, desolavitque vias. Tibi vero ignavus animus, intereuntque copiæ; nec quicquam te Trojanis credo auxilium fore, 645 profectum ex Lycia, ne si quidem perquam fortis sis, sed sub me interfectum ad-portas Orci descensurum. Hunc autem Sarpedon, Lyciorum dux, contra allocutus est: Tlepoleme, sane ille evertit Ilium sacrum, viri per-vecordiam nobilis Laomedontis, 650 qui ipsum, bene quum-egisset, malo increpuit sermone, nec dedit equos, quorum gratia e-longinquo venerat. Tibi autem ego hîc edico cædem et mortem atram a me futuram, meaque te sub hasta domitum gloriam mihi daturum, animam vero Plutoni insignibus-equis. 655 Sic dixit Sarpedon; at sustulit fraxineam hastam Tlepolemus: et horum quidem eodem-tempore hastæ longæ e manibus evolarunt; atque huic percussit cervicem mediam Sarpedon, cuspisque penitus transiit acerba; ipsique oculos caliginosa nox operuit. 660 Tlepolemus autem femur sinistrum Sarpedonis hasta longa percusserat; cuspisque pertransiit rapido-impetu, ossi inflicta; pater vero (Jupiter) adhuc mortem avertit. Tum quidem parem-deo Sarpedonem divini socii efferebant prælio; gravabat autem eum hasta longa 665 quæ-trahebatur una; quam quidem nemo adverterat nec cogitarat femore extrahere; hastam fraxineam, ut currum inscenderet, festinantium; tantum enim habebant laborem circa-eum-occupati. Tlepolemum autem ex-altera-parte bene-ocreati Achivi efferebant prælio; vidit vero divinus Ulysses, 670 fortem animum habens; fervebatque ei carum cor: cogitabat autem deinde in mente et in animo, utrum ulterius Jovis filium late-sonantis insequeretur, an ipse plurium Lyciorum animam eriperet. Non utique Ulyssi magnanimo in-fatis erat, 675 generosum Jovis filium interficere acuto ære: quare ad multitudinem Lyciorum vertit ejus animum Minerva. Tunc ille Cœranum interfecit, Alastoremque, Chromiumque, Alcandrumque, Haliumque, Noemonemque, Prytaninque: et quidem adhuc plures Lyciorum interfecisset divinus Ulysses, 680 nisi subito vidisset magnus galeam-motans Hector. Ivit autem per primos-pugnatores, armatus corusco ære, terrorem inferens Danais; gavisus-est autem eo accedente Sarpedon, Jovis filius, sermonemque miserabilem dixit: Priamide, ne vero me prædam Danais sinas 685 jacere, sed auxiliare; deinde me etiam deserat vita in urba vestra; quandoquidem non jam eram ego, reversus domum, dilectam in patriam terram, oblectaturus uxoremque dilectam et infantem filium. Sic dixit; huic autem nil respondit galeam-motans Hector, 690 sed prætervolavit, ardens-cupidine, ut citissime repelleret Argivos, multorumque vitam eriperet. Igitur similem-deo Sarpedonem divini socii collocarunt sub ægidem-tenentis Jovis præpulcra fago: ex ejus autem femore hastam fraxineam extraxit foras 695 strenuus Pelagon, qui ei dilectus erat socius. Hunc autem deseruit anima, inque oculos effusa-est caligo: rursus tamen spiritum-recepit, circùmque flatus Boreæ refocillat, aspirans, ægre spirantem animam. Argivi vero sub Marte et Hectore ære-armato 700 nec unquam profugiebant nigras ad naves, nec unquam contra-ferebantur in-pugnam; sed semper retro cedebant, postquam audierant cum Trojanis Martem esse. Tum quem primum, quemque ultimum interfecit Hectorque, Priami filius, et æreus Mars? 705 Similem-deo Teuthrantem, insuperque equûm-agitatorem Oresten, Trechumque hastatum, Ætolum, Œnomaumque, Œnopidenque Helenum, et Oresbium varia-mitra, qui in Hyla habitabat, valde divitiis intentus, lacui confinis Cephissidi; juxtaque ipsum alii 710 habitabant Bœoti, valde opulentum populum habentes. Hos autem ut animadvertit dea candidis-ulnis Juno Argivos interimentes in acri pugna, ilico Minervam verbis alatis allocuta-est: Dii-boni, ægidem-tenentis Jovis filia, indomita, 715 profecto vanum hoc verbum promisimus Menelao, Ilio exciso bene-munito eum rediturum, si sic furere sinemus perniciosum Martem. Sed age jam et nos cogitemus de-strenuo præsidio. Sic dixit; nec non-obsecuta-est dea cæsiis-oculis Minerva. 720 Illa accedens aureis-phaleris-orantos instruebat equos, Juno, veneranda dea, filia magni Saturni; Hebe autem utrinque curribus cito apposuit curvos[TR6] orbes rotarum, æreos, octo-radiis, ferreo axi circumponens. Quorum utique aurea curvatura incorrupta, ac desuper 725 ærei canthi, bene-juncti, mirabile visu: modioli autem ex-argento erant rotundi utrinque: sella vero aureis et argenteis funibus intenta-erat: duæ autem circumiebant loricæ-currus. Ex hac porro argenteus temo eminebat, cujus ad extremum 730 ligavit aureum pulcrum jugum, et lora-jugalia pulcra immisit, aurea: sub jugum vero duxit Juno equos celeres-pedibus, cupida contentionis et prælii. Ceterum Minerva, filia Jovis ægidem-tenentis, peplum quidem laxatum defluere-sivit pulcrum, patris super pavimento, 735 varium, quem ipsa fecerat et elaboraverat manibus; ipsa autem, loricam induta Jovis nubes-cogentis, armis ad bellum armabatur lacrimosum. Circum autem humeros posuit ægidem fimbriatam, horribilem, cui quidem undique timor circumdatus-erat: 740 in ea erat Contentio, et Fortitudo, et horrenda Insectatio: in ea et gorgonium caput, diri monstri, dirumque terribileque, Jovis portentum ægidem-tenentis. Capiti vero cono-circumdatam galeam imposuit quatuor-conos-habentem, auream, centum urbium peditibus aptam. 745 Inque currum fulgidum pedibus conscendit, sumsitque hastam gravem, magnam, validam, qua domat ordines virorum heroum, quibuscunque irascitur præpotenti-patre-nata. Juno autem scutica velociter urgebat inde equos, sponte autem portæ crepuerunt cœli, quas tenebant Horæ, 750 quibus commissum-est magnum cœlum Olympusque, ut-et removeant densam nubem et obdant. Hac igitur per illas stimulo-parentes dirigebant equos: invenerunt autem Saturnium, a-diis seorsum sedentem aliis, summo in-vertice multa-cacumina-habentis Olympi. 755 Ibi equos sistens dea candidis-ulnis Juno Jovem supremum Saturnium interrogavit et allocuta-est: Jupiter pater, annon succenses Marti ob hæc atrocia facta quantasque et quales perdiderit copias Achivorum temere, verum non secundum fas? mihi vero dolor; at quieti 760 delectantur Venusque et argenteo-arcu Apollo, dementem hunc quum-excitarint, qui nulla novit jura. Jupiter pater, numquid mihi irasceris, si Martem graviter percussum pugna exegerim? Hanc autem respondens allocutus-est nubes-cogens Jupiter: 765 agedum, adversus-ipsum incita Minervam prædatricem, quæ ipsum maxime solita-est gravibus doloribus injicere. Sic dixit; nec non-obsecuta-est dea candidis-ulnis Juno: sed scutica-verberavit equos: hi autem non inviti volabant per-medium terræque et cœli stellati. 770 Quantum vero aeris-pellucidi-spatium vir videt oculis, sedens in specula, prospectans in purpureum pontum: tantum saltu-conficiunt deorum altisoni equi. At quando jam Trojam pervenerunt, ad-fluviosque labentes, qua fluenta Simois commiscent et Scamander: 775 ibi equos stitit dea candidis-ulnis Juno, solutos a-curru; circumque caliginem multam fudit: illis vero ambrosiam Simois summisit depascendam. Hæ autem iverunt, pavidis columbis incessu similes, viris Argivis auxiliari properantes. 780 Sed quando jam venerant, ubi plurimi et fortissimi stabant, circum vim Diomedis equûm-domitoris conferti, leonibus similes cruda-vorantibus, vel suibus apris, quorum robur non imbecille; ibi stans clamavit dea candidis-ulnis Juno, 785 Stentori assimilata magnanimo, æream-vocem-habenti, qui tantum vociferabatur, quantum alii quinquaginta: Proh pudor, Argivi, turpia probra, forma tantum admirabiles: quamdiu quidem in prælium itabat divinus Achilles, numquam Trojani ante portas Dardanias 790 progrediebantur; illius enim timebant validam hastam: nunc vero procul ab-urbe cavas apud naves pugnant. Sic fata, excitavit robur et animum uniuscujusque. Tydidæ autem supervenit dea cæsiis-oculis Minerva; reperitque hunc regem apud equos et currus 795 vulnus refrigerantem, quod ei inflixerat Pandarus sagitta: sudor enim ipsum affligebat sub lato loro clypei pulcre-orbiculati; quo affligebatur, laborabatque manu: et elevans lorum, nigrum sanguinem abstergebat. Equinum autem dea jugum attigit, dixitque: 800 Profecto parum sibi filium similem genuit Tydeus! Tydeus utique parvus quidem erat corpore, sed pugnator. Ac quando ipsum ego pugnare non sinebam, nec furenter-irruere, quando quidem venit seorsum ab-Achivis legatus ad Thebas, plures inter Cadmeos, 805 convivari ipsum jussi in ædibus quietum: sed is animum retinens suum fortem, sicuti prius, juvenes Cadmeorum provocabat, in-omnibus autem vincebat. [facile: talis illi ego adjutrix eram.] Tibi vero quidem ego assistoque, et te tueor, 810 et te promto-animo jubeo cum-Trojanis pugnare: sed tibi vel defatigatio ex-multo-labore membra subiit, vel te certe aliquo-modo timor tenet exanimis. Non sane tu posthac Tydei soboles es (reputaberis), bellicosi Œnidæ. Hanc autem respondens allocutus-est fortis Diomedes: 815 agnosco te, dea, filia Jovis ægidem-tenentis: ideo tibi lubenter dicam verbum, nec celabo. Nec aliquis me timor tenet exanimis, nec ulla ignavia; sed adhuc tuorum recordor jussorum, quæ injunxisti. Non me sinebas cum-beatis diis ex-adverso pugnare 820 ceteris: sed si Jovis filia Venus veniret in prælium, hancce-vulnerare acuto ære. Quare nunc et ipse recedo, atque etiam ceteros Argivos jussi congregare hîc omnes: agnosco enim Martem prœlium imperatorie-obeuntem. 825 Huic autem respondit deinde dea cæsiis-oculis Minerva: Tydide Diomedes, meo carissime animo, neu tu Martem propter-hoc time, neu quenquam alium immortalium: talis tibi ego adjutrix sum. Verum age, in Martem primum dirige solidis-ungulis equos, 830 ferique eum cominus, neu reverere impetuosum Martem hunc insanientem, præter naturam adscitum malum, inconstantem; qui nuper mihique et Junoni affirmavit dicens, in-Trojanos se pugnaturum, atque Argivis auxiliaturum; nunc vero cum Trojanis versatur, horumque est-oblitus. 835 Sic locuta, Sthenelum quidem de curru pepulit humi, manu retrorsum trahens; ille autem alacriter desiliit. Ipsa vero in currum ascendit juxta Diomedem divinum valde-ruens dea: vehementer autem gemuit faginus axis sub-pondere; gravem enim vehebat deam, virumque fortissimum. 840 Corripuit autem scuticam et habenas Pallas Minerva: statim in Martem primum dirigebat solidis-ungulis equos. Ille quidem Periphantem ingentem occidebat, Ætolorum longe fortissimum, Ochesii præclarum filium. Hunc Mars occidebat, cæde-inquinatus; sed Minerva 845 induit Orci galeam, ne ipsam videret validus Mars. Postquam vero vidit hominum-pernicies Mars Diomedem divinum, is quidem Periphantem ingentem illic sivit jacere, ubi primum interficiens abstulerat animam; atque ivit recta-in Diomedem equûm-domitorem. 850 Hi vero quum jam prope essent, alter-in alterum vadentes, prius Mars protendit super jugum habenasque equorum hasta ærea, cupiens illi animam eripere: atque hanc manu prehensam dea cæsiis-oculis Minerva depulit a curru, ut-incassum præterfugeret. 855 Secundus tum impetum-fecit pugna strenuus Diomedes hasta ærea: infixit autem connixa Pallas Minerva imum in ile, ubi cingebatur cinctu: ibi ipsum vulneravit assecutus cutemque pulcram dirupit, et hastam extraxit rursus. Tum vero vociferatus-est æreus Mars, 860 quantum novies-mille clamarent vel decies-mille viri in bello, certamen committentes Martis. Inde tremor subiens-occupavit Achivosque Trojanosque territos: adeo vociferatus-est Mars insatiabilis belli. Qualis autem ex nubibus nigra apparet caligo, 865 ab æstu venti graviter-spirantis qui-excitatur: talis Tydidæ Diomedi æreus Mars apparebat, una-cum nubibus iens in cœlum latum. Statim vero venit deorum in-sedem, excelsum Olympum: juxtaque Jovem Saturnium consedit, animo mœrens, 870 ostenditque immortalem sanguinem defluentem ex vulnere, et lamentans verba alata ad-eum-locutus-est: Jupiter pater, non indignaris videns hæc violenta facinora? semper sane acerbissima dii passi sumus mutuo alius-in-alium consilio, gratiam hominibus deferentes: 875 tibi omnes irati-sumus: tu enim genuisti dementem filiam perniciosam, cui semper iniqua facta curæ-sunt: alii etenim omnes, quotquot dii sunt in Olympo, tibique obediunt, et subjecti-sumus unusquisque: hanc vero nec verbo incessis, nec quoquam facto, 880 sed incitas etiam, quum ipse genueris filiam pestiferam: quæ nunc Tydei filium, insolentem Diomedem, ut-fureret exstimulavit in immortales deos. Venerem quidem primum cominus vulneravit manu ad carpum, ac postea in-me ipsum irruit, dæmoni par; 885 at me subduxerunt veloces pedes; profecto alioqui diu ibi dolores passus-essem inter horrendas cadaverum-strages, aut, vivus, viribus-fractus essem æris ictibus. Eum autem torve intuitus allocutus-est nubes-cogens Jupiter: nequid mihi, omnium-partium-vir, assidens quiriteris: 890 invisissimus vero mihi es deorum, qui Olympum tenent. Semper enim tibi contentioquoe grata, bellaque, pugnæque; matris tibi ingenium est intolerandum, nescium cedere, Junonis: quam quidem ego ægre reprimo verbis. Idcirco te puto illius hæc pati consiliis. 895 Attamen non te amplius diu patiar dolores sustinere: ex me enim genere (genitus) es, mihique te peperit mater. Si vero aliquo ex alio deorum natus-esses ita improbus, sane jam pridem fuisses inferior Urani-filiis (Titanibus). Sic dixit, et Pæonem ei jussit mederi. 900 Huic autem Pæon dolorem-pellentia medicamina inspergens, sanavit; nequaquam enim mortalis ortus-erat. Sicut autem quando fici-succus lac album agitatus in-coagulum-cogit, liquidum quod-erat; valdeque velociter circumagitur a-miscente: sic ille celeriter sanavit impetuosum Martem. 905 Hunc autem Hebe lavit, elegantesque vestes induit: juxtaque Jovem Saturnium consedit, gloria exsultans. Hæ vero rursus ad domum Jovis magni redierunt, Junoque Argiva, et Alalcomeneis Minerva, quum-repressissent hominum-perniciem Martem a-virorum-cædibus.