José Protasio Rizal Mercado (continued 2)

Sinabi ng̃ mg̃a pamahayagang castílang "La Correspondencia Alicantina", "El Demócrata," sa Lorca at ibá pa, na cung gaano raw ang cagaling̃ang totoo ng̃ camáy ni Rizal, sa pagpapagalíng ng̃ matá, ay gayon din ang cabutihang magpatámà ng̃ bala; naisusulat niyá sa pader ang canyáng pang̃alan sa pamamag-itan ng̃ mg̃a bála ng̃ pistolang canyáng pinapúputoc. Magalíng din totoong manandata siyá ng̃ espada at sable.

Nang mámasid ni Rizal na hindî niyá masunduan sa Madrid ang maalab na mithî ng̃ canyáng calolowang macapagbigay guinhawa sa Inang Filipinas, bagá man guinagamit niyá ang boong lacás ng̃ canyáng ísip, nanaw siyá roong puspós ng̃ calungcutan, pagcatapos na mailáthalà niyá sa "La Solidaridad" ang canyáng mg̃a pagsisiyasat ng̃ librong "Las luchas de nuestros dias" ni D. Francisco Pí y Margall, at ang canyáng mg̃a sinulat na ang pamagát ay "Como se gabiernan las Filipinas," "A mi.... (musa)" at "Mariang Makiling." Ica 27 ng̃ Enero ng̃ 1891 ng̃ umalís si Rizal sa Madrid na ang tung̃o'y sa París.

Hindî nalaong totoo ng̃ pagtirá sa París si Rizal. Halos sa boong táong 1891 ay nátira siyá sa Bélgica. Nanahán muna siyá sa ciudad ng̃ Bruselas, ng̃uni't hindî nagluat at lumipat siyá sa ciudad ng̃ Gante, at doo'y ipinalimbág niyá ang Filibusterismo. Náhahandog ang librong itó sa mg̃a presbíterong tagalog na si párì Mariano Gómez, (walompo't limang taon); si párì José Burgos (tatlompong taón), at si párì Jacinto Zamora (tatlompo't limang taón), na ipinabitay ng̃ gobiernong castílà sa Bagumbayan ng̃ ica 28 ng̃ Febrero ng̃ 1872.

Hindî ipinagbilí ang cahi't isang libong Filibusterismo sa Madrid, ni sa alín mang ciudad ng̃ Europa; ipinadalá niyáng lahát sa Hongkong upang ipasoc ng̃ lihim sa Filipinas; ng̃uni't nátictican ng̃ mg̃a cainalám ng̃ mg̃a fraile, caya't ng̃ dalhín dito sa Mayníla'y nahuling lahát. Gayon ma'y nacapagparating din dito ng̃ librong iyón, ng̃uni't cacauntî ang naipamahagui, dahil sa malakíng paghihigpít ng̃ mg̃a nag-uusig sa mg̃a libro ni Rizal.

Ng̃ mg̃a caarawang dumating dito sa Maynilà ang librong "Filibusterismo" ay pinaparoonan naman ang Calambâ ng̃ mg̃a guardia civil at ng̃ mg̃a castilang sundalong artillero, na ang namiminuno'y ang mabang̃is at waláng habág na si Francisco Olive y García, coronel ng̃ 20.° tercio ng̃ guardia civil, na totoong maraming pinahirapan at binaríl at ipinabaríl na mg̃a filipino, mulâ ng̃ Agosto ng̃ 1896 hangang sa malupig dito ang gobierno ng̃ castílà. Ang mg̃a guinawâ ng̃ ganid at tampalasang itó at ibá pang mg̃a castílà at cauralì ng̃ mg̃a castilang sa Filipinas ay naglaganap ng̃ kilabot dahil sa caniláng calupitán, sásaysayin co sa aking librong ilalathala tungcol sa Revolución ng̃ 1896. Iguinibâ ng̃ mg̃a guardia civil at ng̃ mg̃a artillero, sa utos ni Olive, ang mg̃a bahay nang mg̃a taga Calambang inaacalang catoto at nakikisang-ayon cay Rizal, at ng̃ maiguibâ na'y sinunog naman. Guinawa ang lahat ng̃ itó sa cahing̃ian ng̃ mg̃a fraile. Hindî pa nagcasiya ang mg̃a fraile sa gayong gawâ ay hining̃î sa pamamag-itan ni Olive sa general Weyler na ipatapon sa Joló ang dalawampo't limang mg̃a camag-anac at caibigan ni RizaL, at sumang-ayon namán ang general na iyon.

Nang mábalitaan ni Rizal ang gayong nangyari, nagdamdam ng̃ di gagaanong pighatî at sacláp ng̃ loob.

Inacálà ni Rizal na dalhin ang canyang ama't iná at mg̃a capatid sa Leida, ó sa Delpt ó sa Utrecht, at doon na sila tumirang casama niya, sa pagca't ito ang sa canya'y hatol ng̃ canyang caibigang si profesor Blumentritt, datapuwa't hindî pumayag silá sa canya, caya't ang guinawâ niya'y lumipat siya sa Hongkong at doo'y dumating ng̃ magtatapos na ang buwan ng̃ Noviembre ng̃ taóng 1891, sa pagca't ibig niyang mápalapit siya sa mg̃a sinísinta ng̃ canyang calolowa.

Hinang̃ad niyang omowi dito sa Filipinas, caya't sumulat siya sa canyang "familia" ng̃ ganito:

"Hongkong, 1 ng̃ Diciembre ng̃ 1891."

"Minamahal cong ama't iná at mg̃a capatid: Sinúsundan cong walang licát ang cahapishapis na Calvariong inyong linálacbay, Huwag cayong mang̃anib at hindî aco nagpapahing̃alay sa pagsisicap. ¡Lakíng caligayahán sana cung matulutan ninyo acong macaowî riyan! ¡Marahil magbago ang lahat! Ipagcaloob ng̃a ninyo sa akin ang capahintulutang ito at papariyan agad acó. Umaasa acó, lubos ang aking paniniwalang magalíng ang ating calalabasan."

"Natatalastas co ang pagcaparoon ng̃ apat na cababayan sa Joló, at ang pagcábalic ng̃ aking capatid na lalaki sa Maynila. Natalastas co ring mulíng ipinatawag sa Gobierno Civil ang Nanay, si Pang̃oy at si Trining. Taglayín ninyó ang caunting pagtitiis. Lacsán ang loob."

"Sa pagca't pinapagmámadalî aco ng̃ panaho'y bíbigyan cong wacás itóng sulat."

"Maalab ang aking mithíng cayo'y mayacap."

Ang inyóng anác,—Rizal.

Sinagót agad siyá ng̃ canyang familiang howag ituloy ang canyang gayac, cayâ hindî siyá nátuloy niyón ng̃ pag-owi rito.

Umupa siyá ng̃ bahay sa Hongkong at doon na siyá nagtumirá, hangang sa siya'y bumili ng̃ maraming libro, na ang bilang ay dumating hangang sa sanglibo.

Ng̃uni't hindî rin siyá mátahimic; ninanasâ niyang totoo ang capanatagán ng̃ canyáng mg̃a magulang, mg̃a capatíd, mg̃a camag-anac at mg̃a cababayan, caya't naglacbáy siya sa Borneo, lupang sacóp ng̃ Inglaterra[54], at ng̃ makita niyang doo'y maluwag ang pamamayan, ming̃î siyá sa Gobierno ng̃ Inglés na pagcalooban siyá ng̃ lupang mátahanan at mápagtamnan ng̃ mg̃a halaman, at pumayag naman ang Gobiernong iyon.

Gayác na sana si Rizal, ng̃ pagpasa Borneo, na doo'y isasama niyá ang canyáng mg̃a magulang, capatíd, kinamag-anacan at cababayan, ng̃ mabalitaan niyang dito sa Filipinas ay may bagong Gobernador General na totoong masintahin sa catowiran. Ito'y ang teniente general Eulogio Despujol y Dusay, Conde de Caspe, na dumating dito ng̃ ica 17 ng̃ Noviembre ng̃ 1881. At tunay ng̃â namán. Ng̃ mg̃a unang buwan ng̃ pamumunò rito ng̃ general Despujol ay nagpakita ng̃ pag-uusig sa mg̃a gawáng masamâ ng̃ mg̃a castílà, at ipinakilala niyang hindî siyá sang-ayon sa mg̃a caasalán ng̃ mg̃a fraile. Sa pagca't marami ang nagbalitâ cay Rizal ng̃ mg̃a gayong panunupád ng̃ General Despujol sa canyáng mataas na catungculan, sumulat siya sa Gobernador General na itó, at sinabi niya ang nasang omowî rito sa Maynilà upang ihandóg niya ang pagtulong sa lalong magalíng na pamamanihalâ ng̃ lupaíng itó. Hindî sumagót si Despujol sa sulat na iyón, ng̃uni't ng̃ macaraan ang iláng buwan, mulíng sumulat si Rizal ng̃ Mayo ng̃ 1892 sa General, at sinabi niyá ang canyang acalang bumalic siyá sa bayang itóng sa canya'y pinang̃anacan, upang ipagbili niya at ng̃ canyang mg̃a caibigan ang mg̃a pag-aaring sa canila'y nátitira pa, at ng̃ macalipat silá ng̃ pamamayan sa Borneo, na casama ang canicaniláng asawa't mg̃a anác, at doo'y mang̃ang̃asíwà silá sa pagsasáca, sulat na hindî sinagót ng̃ sulat din ng̃ general Despujol, cung dî ang guinawa'y ipinasabi na lamang sa canyá sa Cónsul ng̃ España sa Hongkong, "na sa pagca't culang na culang sa magsasacá ang mg̃a lúpà rito sa Filipinas, hindî ng̃â gawang macabayan ang alsán ng̃ mg̃a magsasacá rito upang bigyang casaganaan ang lúpà ng̃ mg̃a taga ibang nación, caya't dahil dito'y hindî ng̃â siyá macatutulong sa gayong nais"; sacâ idinugtong ang sabing: "sino mang filipino'y macatutulong mulâ sa alín mang bayan ng̃ Sangcapuluan sa iguiguinháwa ng̃ lupaíng itó, sa loob ng̃ nasasaclaw ng̃ mg̃a cautusán ng̃ sariling bayan."

Datapuwa't cung nagsusumakit man si Rizal sa icapapanatag ng̃ mg̃a irog ng̃ canyáng puso'y hindî naman niya nililimot ang ipagtatamó ng̃ guinhawa, mg̃a calayâan at casarinlán ng̃ Filipinas, at sa pagca't ang pagcacaisa'y siyang mahigpít na cailang̃an upang tamuhín ang mg̃a gayóng bagay, inisip niya't itinatag ang isáng samahang pinang̃alanan niyang Liga Filipina; nagpalimbag siyá ng̃ maraming palatuntunan ng̃ capisanang itó at ipinadalá sa canyáng caibigang si G. Domingo Franco.

Sa pagca't inaacalà cong lubhang mahalagang bagay, aking isasatagalog ang "Estatutos de la Liga Filipina", sa pagca't mainam na gawing ulirán sa pagtatayô ng̃ ano mang samahang nauucol sa catubusan nitong ating kinaguisnang bayan.[55]

Ang mg̃a abreviaturang cagamitan sa "Estatutos de la Liga Filipina" (Palatuntunan ng̃ Pagcacabigkísbigkís ng̃ mg̃a Filipino) ay ang sumusúnod:

L. F., Liga Filipina; Pagcacabigkísbigkís ng̃ mg̃a Filipino.

A * * *, Archipiélago; Sangcapuluan.

VIO * * *, Vnvs Instar Omnium; Pagcacaisá ng̃ lahát.

Cp, Consejo popular; Capulung̃áng bayan.

CP, Consejo Provincial; Capulung̃áng Lalawigan.

CS, Consejo Supremo; Cataastaasang Púnò.

GS, Gefe Supremo; Cataastaasang Púnò.

G, gefe; Púnò.

F, Fiscal; Taga-usig.

T, Tesorero; Taga-ing̃at-yaman.

S, Secretario; Calihim.

A, Afiliado ó afiliados; Capanig ó Mg̃a Capanig.

P, mayúscula (malaking P), ang cahuluga'y Provincial, ang nauucol sa Lalawigan; at p minúscula, (maliit na p), ang cahuluga'y "popular, ang nauucol sa bayan".

Ganito sa wicang tagalog ang sinabi ng̃ "Estatutos":

L. P.

ADHICA: Paglakiplakipín ang A * * * sa isá lamang capisanang nag-iibigang mahigpít, malacás at nagcácaisang anyô ang magcacapanig.

2. Mang̃agtangkilican sa lahát ng̃ capang̃aniban at pang̃ang̃ailang̃an.

3. Pagsasang̃galang laban sa anó mang catampalasanan at gawáng sawî sa catuwiran.

4. Pagpapalagô ng̃ pag-aaral, ng̃ pagsasaca at ng̃ pang̃ang̃alacal.

5. Pag-iísip at paggamit ng̃ mg̃a pagbabagong cautusán.

Saguisag: VIO * * *

Palatandàan: * * *

PARAAN:

1. Upang masunduan ang mg̃a ADHICANG ito'y magtatatag ng̃ Cp, CP at sacâ isáng CS.

2. Bawa't C ay magcacaroon ng̃ isáng G, F, T, S at mg̃a capanig.

3. Bubuô-in ang CS ng̃ mg̃a GP, at gayon ding bubuô-in ang CP ng̃ mg̃a Gp.

4. Nag-uutos ang CS sa LP at makikipag-alam na tulóy-tulóy sa mg̃a GP at mg̃a Gp.

5. Nag-uutos ang CP sa mg̃a Gp.

6. Ang Gp ay nacapag-uutos sa mg̃a A.

7. Bawa't CP at Cp ay gagamit ng̃ isáng pang̃alang ibá sa pang̃alan ng̃ kinalalagyang bayan ó lupaín.

MGA CATUNGCULAN NG̃ MG̃A A.

1. Magbabayad ng̃ dalawang piso pagpasoc, at bucod sa rito'y piso sa bawa't buwan.

2. Súsunod ng̃ waláng tutol at ng̃ boong caganapán ang lahát sa mg̃a cautusáng mangaling sa isáng C ó sa isáng G ó sa GS.

3. Ipagbíbigay alám sa F ng̃ canyang C ang anó mang mahiwatigan ó maringíg na nauucol sa LP.

4. Pacaiing̃atan ang paglilihim ng̃ ano mang lagdâ, cautusán ó cahatulán ng̃ C.

5. Sa anó mang gágawin sa pamumuhay ay bíbigyang ling̃ap ang mg̃a A; howag bíbili cung dî sa tindahan ng̃ A, at cung magbíbili naman ng̃ ano man sa isáng A ay bababàan ang halagá. Parurusahan ng̃ mabigat ang ano mang pagsuay sa cautusang itó. * * *

6. Ang A na hindî sumaclolo, baga man mangyayari, sa isang capwâ A, na nakikitang na sa caguipitan ó pang̃anib ay parurusahan, at ang caliitan ng̃ parusang ito'y ang capantay ng̃ paghihirap na tiniis ng̃ dapat niyang saclolohan.

7. Gagamit bawa't A, pagpanig niya sa LF, ng̃ bagong pang̃alang hindî niya mababago ulî hangang hindî siyá naguiguing GP.

8. Itutulong sa bawa't C ang isáng gawâ, isáng paalaala, isáng natutuhang dunong ó ng̃ paghicayat sa magagandang loob na cababayang sila'y umanib sa LF.

9. Howag paaalimúra at howag magpapalálò canino man.

MGA CATUNGCULAN NG G.

1. Ling̃atan ang búhay ng̃ canyang C. Sacali't siyá ang GS, dapat niyáng masaulo ang mg̃a pang̃alang bago at gayon din ang ng̃alang tunay ng̃ mg̃a C, at sacali't siya'y Gp ay dapat niyang masaulo ang mg̃a pang̃alang dati at pang̃alang bago ng̃ sacóp niyang mg̃a A.

2. Sa towi na'y pagsisicapang maalaman ang lalong magalíng na paraan upang magcáisa ang canyáng mg̃a nasasacupan at sila'y mapag-abot-usap agad-agád.

3. Pagsisicapang maalaman at pagdaca'y bibigyang cagamutan ang mg̃a pang̃ang̃ailang̃an ng̃ LP, ng̃ CP ó ng̃ Cp, alisunod sa cung siya'y GS, GP ó Gp.

4. Pápansinin agad at paglilitisin ang lahat ng̃ mg̃a paalaala, mg̃a sulat at mg̃a cahing̃ìang canyang tangapín, at ipagbíbigay alam na madalì cung cang̃ino nararapat.

5. Sa pang̃anib ay siya ang magpapáuna at siya ang unang manánagot ng̃ ano mang mangyari sa loob ng̃ caniyang C.

6. Magbigay ulirán ng̃ canyang pagca masunurin sa canyang mg̃a púnò, at ng̃ siyá, nama'y sundín ng̃ canyang mg̃a pinamumunúan.

7. Ipagpapalaga'y ang catapustapusang A na isáng caboôan ng̃ LF.

8. Ang mg̃a caculang̃áng gawín ng̃ mg̃a púnò ay parurusahan ng̃ higuít ang cabigatán sa mg̃a parusang ibiníbigay sa isáng A lamang.

MGA CATUNGCULAN NG F:

1. Ang F ang siyang mang̃ang̃asiwà upang tumupád ang lahat ng̃ canícanilang catungculan.

2. Isusumbong sa haráp ng̃ C ang ano mang páglabág ó hindî pagtupád na canyang mámasid sa sino mang caanib sa C.

3. Ipagbigay alam sa C ang ano mang pang̃anib ó pag-uusig.

4. Siyasatin ang calagayan ng̃ salapì ng̃ C.

CATUNGCULAN NG T:

1. Magtátaglay ng̃ isáng talaan ng̃ mg̃a bagong pang̃alan ng̃ mg̃a A. na bumubuò ng̃ canyang C.

2. Magbíbigay ng̃ mahigpit na sulit sa buwan buwan ng̃ tinátangap niyáng bayad ng̃ isá't isá, na ang magtatalâ sa libro'y ang mg̃a A rin, na ang canícanilang tang̃ing pang̃alang bago (simbólico) ang gagamitin.

3. Magbibigay ng̃ "recibo" (catibayan), at canyáng ipatatalâ sa librong talaan, na ang letra at sulat ay sa táo ring nag-aambag, ang lahát ng̃ ambág na humihíguit sa píso at hindî humíhiguit sa limampong piso.

4. Ititira ng̃ Tp sa Caja ng̃ Cp ang icatlông bahagui ng̃ mg̃a naliligpit niyang mg̃a bayad at ng̃ siyang maipagtakíp sa mg̃a cailang̃an ng̃ sinabi ng̃ Cp. Pagdumatíng na sa halagang sampong piso, ang dalawáng bahagui ay ibíbigay sa TP; ipakikita sa TP ang canyang talàan at siyá rin, sa macatuwíd baga'y ang Tp din, ang susulat sa talàan ng̃ TP ng̃ salaping canyáng ibinigáy. Pagcatapos ay magbíbigay ng̃ isang "recibo" ang TP, at cung sang-ayon siyá sa mg̃a cuenta ay canyáng lálagyan ng̃ "Visto Bueno" ó "Sang-ayon" ang librong talaan ng̃ Tp. Gayon din ang gáganaping paraan pagca nagbibigay ang TP sa TS ng̃ halagang mahiguít sa sampong piso.

5. Itítira ng̃ TP sa canyáng Caja ang icasampong bahagui ng̃ mg̃a salaping sa canya'y ibinibigay ng̃ mg̃a Tp at ng̃ siyang magugol ng̃ CP. at ang siyám sa sampong bahagui ay ibíbigay sa TS ng̃ CS.

6. Pagca ibig magbigay ng̃ sino mang A sa LF ng̃ halagang mahiguít sa limampong piso, canyang ihahabilin ang salaping iyon sa alín mang matatág na Banco, na ang ipalálagay niya'y ang tunay niyang pang̃alang caraniwan, at sacâ ibíbigay niya ang recibo sa sino mang magali~ngín niyang T.

MGA CATUNCULAN NG S.

1. Ipagbibigay alám sa bawa't pagpupulong ang pinagcayarîang batás at ipauunáwà, ang mg̃a gagawin.

2. Siya ang susulat ng̃ mg̃a liham ng̃ C. Sacali't umalís ó hindî macaganáp ang sino mang púnò, maghahalal siya ng̃ samantalang cahalili sa punong hindî macaganáp.

MGA CATUWIRAN NG MGA A.

1. May catowiran ang lahát ng̃ A sa saclolong paghahatol at sa saclolong salapî ng̃ canyang C at ng̃ LF.

2. Mahihing̃î niya sa lahát ng̃ mg̃a A na siya'y tangkilikin sa canyang pang̃ang̃alacal ó hánap-búhay, cailan man at patibayan niyang hindî sahól ang calacal ó hánap-búhay niya sa mg̃a ibá. Upang camtán niya ang tangkilic na itó, sasabihin niya ang canyang tunay na pang̃alan at ang canyang calagayan sa canyang Gp, upang ipagbigay alam nitó sa GS, at ng̃ ito nama'y macapagbigay alám sa lahát ng̃ mg̃a A ng̃ LF.

3. Sa ano mang caguipitan, pagcaapí ó catampalasanang laban sa catuwirang sa caniya'y mangyari, mahíhing̃î niya ang boong pagtatangkilic ng̃ LF.

4. Macahíhing̃i ng̃ puhunan sa ano mang hánap búhay, cailan ma't may salapî sa Caja.

5. Macahíhing̃i ng̃ bawas ng̃ halagá ng̃ ano mang canyang bilhin, ó ano mang paglilingcod na canyang hiling̃in sa alin mang tindahan ó bahay-calacal na tinatangkilic ng̃ LF.

6. Hindî mapaghahatulan ang sino mang A hanggang hindî muna naipahihintulot sa canya ang pagsasanggalang.

MGA CATUWIRAN NG GS.

1. Hindi siya matututulan, cung dî rin lamang may mang̃unang sumbóng na laban sa canya ang F.

2. Macagagawâ siya ng̃ bawa't canyang magaling̃ín, dahil sa caculang̃an ng̃ panahon upáng mahintay ang pagpupulong na dapat gawin ng̃ mg̃a bumubúò ng̃ CS; ng̃uni't may catungculan siyang managót sa mg̃a casisiháng sa canya'y gawín, cung gumawâ siya ng̃ dî dapat.

3. Sa loob ng̃ alin mang C. ay siya ang hucóm na macahahatol sa ano mang usapín ó pagcacáalit.

4. Siya ang tang̃ing may capangyarihang macaalam ng̃ tunay na mg̃a pang̃alan ng̃ canyang mg̃a A ó nasasacupan.

5. Lubós ang canyang capangyarihan upang canyang itatag ang mg̃a paraang gagawin sa mg̃a pagpupulong, mg̃a pagpapadalahan ng̃ sulat at ang mg̃a inaadhicang gawín, upang lalong pakinabang̃an, pumanatag at mangyari ng̃ boong cadalîan ang mg̃a adhicâ ng̃ LF.

6. Pagcâ lubhang marami ang nang̃apapanig sa isang Cp, mangyayaring magtatag ang Gp ng̃ isang sub C, at siya ang unaunang maghahalal ng̃ mg̃a púnò. Cung natatatag na ay pababayaang ang mg̃a magcacapanig ang siyang maghalal ng̃ mg̃a púnò, ayon sa tadhánà ng̃ mg̃a palatuntunang ito.

7. May capangyarihan ang lahat ng̃ G na magtayo ng̃ isang C sa alin mang bayang wala pa nito, at pagkatapos ay ipagbibigay alam sa CS * * * ó sa CP.

8. Ang G ang siyáng magháhalal sa S.

MGA CATUWIRAN NG F:

1. Magpalabas ó magpapasoc sa nasusumbong sa pinagpupulung̃an, samantalang pinaguusapan sa C ang mg̃a nangyari.

2. Masisiyasat sa ano mang oras ang mg̃a librong talaan.

MGA CATUWIRAN NG T:

Magagamít ang salapíng canyang iniing̃atan sa isáng mahígpit at lubhang malaking pang̃ang̃ailang̃an ng̃ sino mang A ó ng̃ C; ng̃uni't may catungculang ipagbigay sabi at managót sa haráp ng̃ Tribunal ng̃ LF.

TANGING MGA CATUWIRAN NG GS:

1. Macatatawag ng̃ mg̃a pulong ó pagcacatipong hindî caraniwan, bucod sa guinágawà sa bowán bowán.

2. May malakíng capangyarihan ang G S upang macagamit ng̃ salapi ng̃ capisanan sa totoong mg̃a pang̃ang̃ailang̃an, cailan ma't ipagbigay alam pagcatapos sa CS.

PAG-UUCULAN NG SALAPI:

1. Pagcacagugulan sa pagpapa-aral ang A ó ang canyang anác, cung mapagmasdang totoong matalas ang ísip at masipag mag-aral, ng̃uni't walang caya.

2. Gugugulan ang paglalaban ng̃ catuwiran ng̃ isang dukhang A sa canyang pakikipag-usapin sa isang macapangyarihan.

3. Sasaclolohan ang maguing dukhang A.

4. Pahihiramín ng̃ puhunan ang A na mag cailang̃an, sa pagtatayô ng̃ isang hánap-buhay ó ng̃ macapagsaca ng̃ lúpà.

5. Tutulong at ng̃ gumaang ang pagdadalá rito ng̃ mg̃a máquina at ang pagtatayo ng̃ mg̃a bago ritong hánap-búhay ó kinakailang̃ang hánap-búhay.

6. Magbúbucas ng̃ mg̃a tindahan, mg̃a almacen at iba pang mábibilhan ng̃ mg̃a A ng̃ canilang mg̃a kinakailang̃an upang macabilí ng̃ lalong mura ang halagá cay sa mg̃a ibá.

MGA BATAS NA PANGCALAHATAN:

1. Sino ma'y hindî matátangap sa LF, cung hindi muna nagagawa ang pagcacaisang voto ng̃ mg̃a A sa C ng̃ canyang bayan, at cung hindî pa nagagawa sa canya ang mg̃a pagtikím na kinacailang̃ang sa canya'y gawín muna.

2. Dalawang taón ang taning lamang ng̃ tagál ng̃ pang̃ang̃atungculan ng̃ bawa't isa, liban na lamang cung magcaroon ng̃ ano mang sacdál ng̃ F.

3. Upang magtamó ng̃ catungculan ay kinakailang̃an ang tatlóng icapat na bahagui ng̃ mg̃a "voto" ng̃ mg̃a caharáp.

4. Inihahalal ng̃ mg̃a A ang Gp, ang Fp at ang Tp; ang mg̃a punong p ang siyáng mang̃agháhalal sa mg̃a punong P, at ang mg̃a punong P ang magháhalal sa GS.

5. Cailan man at tátangap ng̃ isáng A, ipagbibigay alám ng̃ Gp sa GS ang pang̃alang dati at ang pang̃alang bago ng̃ tinangáp na A; at gayon din ang gágawin pagca nagtayò ng̃ isáng bagong C.

6. Ang pang̃alang "simbólico" (pamagát) ang, siya lamang ilálagay sa pagpápadalhan at gayon din ang firma sa mg̃a sulat cung panahóng caraniwan, at ganitó ang gágawing pagpapadalá: ipadádala ng̃ A sa Gp at ipadádala ng̃ Gp sa GP, ó sa GS, at gayon din sa pabalíc; sa macatuwid: mangagaling sa GS ó GP na patung̃o sa Gp, at mulâ sa Gp hang̃ang sa A. Cung panahóng dî caraniwan lamang manyayaring masírà ang ganitong palácad. Gayon man, sa ano mang panahón at sa alin mang calagayan ang GS ay macapagpápadala ng̃ sulat ó mangyayaring makipag-usap sa canino mang capanig sa LF.

7. Hindî kinacailang̃ang mácaharap ang lahát ng̃ mg̃a capanig ng̃ C sa pagcacaroon ng̃ catibayan ng̃ ano mang pagcayarîan.

8. Sa alín mang sandalî ng̃ caguipitan ay ipalálagay ng̃ bawa't C na siyá ang caligtasan ó cútà ng̃ LF, at cung sa ano mang dahil ay magcawaraywaray ó masirà ang alín mang capulung̃an, bawa't C bawa't G, bawa't A ay magaatang sa sarili ng̃ catungculang pagtatatag at pagyarî ulì ng̃ nalanság.

CASULATAN SA PAGPASOC SA LF.

Sa Gp ng̃ Cp sa...........................

Aco'y si...........................,...... ................may..................taóng gulang...................., ang calagaya'y ...............(dito ilalagay cung binátà, may asawa ó bao).......................... ang hanap-buhay, tubo sa bayan ng̃........ .............lalawigan ng̃................ nananahan sa daang........................ bilang...........ng̃ bayan ng̃............ lalawigan ng̃......,.................., sa aking pagka tunay na anac na irog ng̃ Filipinas; sinasaysay co, sa ilalim ng̃ tunay at tapat na panunumpâ, na aking napagkikilala at ganáp na napagtátalos ang mg̃a adhicáng pinagsisicapang camtan ng̃ LF, na nátatalâ sa licuran ng̃ casulatang ito; caya ng̃a aco'y napasásacop at cusang nakikiusap sa GP ng̃ lalawigang ito, na mangyaring aco'y tangaping A * at tapat na loob na catúlong ng̃ LF, at sa icapagcácamit ng̃ cahiling̃an cong ito, lubos acong náhahandang gumawâ at sumunod sa mg̃a kinakailang̃ang pagtikím na sa aki'y hing̃ín, bilang pagpapatotoo ng̃ cataimtimán ng̃ aking pakikipanig.

.............ica..........ng̃......... ......ng 18........

...................................

Taglay ng̃ vapor na naghatíd sa Maynílà cay Rizal ang sumúsunod na sulat cay Don Eulogio Despujol, Gobernador at Capitán General ng̃ Filipinas.

"Marilág na guinoo: Ang cadahilanan nito'y ipagbigay alám pô sa inyó, na casabay ng̃ correong itó ang aking pagpariyan sa aking bayan, upang lumagáy pô acó sa ilalim ng̃ inyong capangyarihan, ang una, at ang icalawa'y upang paghusayin ang aking sariling mg̃a pagcabúhay. Aayaw ang mg̃a caibiga't mg̃a ibang tao na aco'y pumarito, at ipinaalaala nila sa aking lumálagay acó sa pang̃anib na líhim sa ganitóng gawâ; ng̃uni't umaasa aco sa ganap ninyong pag-ibig sa catuwirang tumatankilic sa lahát ng̃ mg̃a nasásacop ng̃ España sa Filipinas; umaasa rin acó sa dalisay cong ipinagmamasakit at sa capayapáan ng̃ aking budhî, at matututong ing̃atan aco ng̃, Dios at ng̃ mg̃a cautusán sa lahat ng̃ mg̃a sílò pagpapahamac.

Sabihanang dahil daw sa akin ay pinag-uusig ng̃ boong calupitán ang aking mg̃a magulang na matatandâ na, ang aking mg̃a camag-anac at patí ng̃ mg̃a táong hindî co kilalá. Ng̃ayo'y humáharap acó upang sa akin ibuntó ang gayóng calakíng mg̃a pag-uusig, upang aco'y managót sa mg̃a sacdál na ibig niláng gawín laban sa akin, at sa ganito'y ng̃ mawacasán iyang caligaligáng masacláp sa mg̃a walang casalanan, at malungcot sa pamahálâ pô ninyong nagsusumicap na mapagkilala sa panununtón sa catowíran.

"Dahil sa hindî po ninyó pag-imic sa aking mg̃a sulat;—hindî pag-imíc na sa wala acóng maacalang naguiguing cadahilanan cung dî ang lubhang malaking calakhan ng̃ pag-itan, mulâ sa cataastaasáng calagayan po ninyó hangang sa cababàan ng̃ aking cataohan, sa pagca't kilala po ang cagandahan ninyong makipagcapowa tao,—hindî co maalaman cung inyong mamagaling̃ín ang humaráp aco sa sa inyo, hindî man ninyo aco tinatawag. Dahil sa bagay na ito'y maghihintay po aco sa isá sa mg̃a hotel[56] sa Maynílà, marahil ay si "Hotel Oriente" sa pagbabacá-sacaling may ibig pô cayóng paglagayán sa akin ó ano mang bagay na ipag-uutos, at cung macaraan ang tatlong araw, cung walâ cayóng inilalagay na hadláng, gagamitin co ang aking calayàan upang paghusayin co ang aking caunting pag-aárì, sa aking pag-asang nacaganáp na aco sa Gobierno at sa aking mg̃a cababayan.

"Taimtim cong nasang cayo'y ing̃atan ng̃ Dios sa mahabang panahon, at aco po, guinoo ang puspos na mapitagan at masunuring lingcod,—Jose Rizal.—Hongkong, 21 ng̃ Junio ng̃ 1892".

Ang sumusunod namang sulat na hindî napagtalós cung dî ng̃ siya'y patay na, ay canyang inihabilin cay D. Lorenzo Pereyra Marquez, na taga Macaw, bago siyá lumulan sa vapor na maghahatíd sa canyá sa Maynílà, at ang bilin ay ibigay sa canyang familia, ang dalawang sulat na iyon, cung siya'y patay na, Ganitó ang sabi:

"Sa mg̃a iniirog cong mg̃a magulang, mg̃a capatíd at mg̃a caibigan:

"Ang pagsintang sa towi na'y isinusuyò co sa inyó ang siyang sa aki'y naguutos na gawín co ang ganitóng bagay, na ang mangyayari sa hulí lamang ang macapagsasabi cung matinô ó hindî. Ang nangyayari ang siyang nagpápasiya sa mg̃a bagay alinsunod sa kinalálabasan; ng̃uni't magalíng ó masamâ ang cahínatnan, cailan ma'y wiwicàing ang tungculin co ang siyáng nag-utos, at hindî ng̃â dapat damdaming mamatáy acó sa pagtupád ng aking catungculan.

"Talastás cong cayo'y pinapagdusa co ng̃ hindî cawásà; ng̃uni't hindî acó nagsisisi sa aking guinawâ, sa pagca't yao'y siya cong catungculan. Masayá ang aking loob sa paglagáy sa pang̃anib, hindî ng̃ pagdusahan co ang aking sala (na sa bagay na ito'y walà acóng guinagawang camalian ayon sa aking paniniwálà), cung dî ng̃ bigyán cong capurihán ang aking gawâ at sacsihán ng̃ aking pagbibigay halimbáwà ang mg̃a bagay na aking iniaral.

"Dapat magpacamatáy ang tao sa pagganáp ng̃ canyang catungculan at sa canyang mg̃a pinananaligan. Ipinagmámatigas co ang lahát ng̃ mg̃a caisipáng aking inilagdâ tungcol sa calagayan at hináharap na panahón ng̃ tinubuan cong lupaín, at mamamatáy acó ng̃ boong towâ sa pagsinta sa canya, at lálò na sa pagsusumicap na inyong camtan ang tapat na catuwiran at capanatagán.

Isinasapang̃anib co ng̃ boong galác ang aking búhay-upang aking mailigtas ang lubhang maraming mg̃a walang malay-sala: ang lubhang maraming mg̃a pamangkin, ang lubhang maraming mg̃a sangól ng̃ mg̃a caibiga't hindî caibigang nang̃agcacahirap dahil sa akin.

¿Anó acó? Isáng táong nag-íisa, walang familia hálos, nilagoc, na ng̃ búhay ang lubhang mapait na mg̃a carayaan ng̃ mundo. Maraming pag-cabigô ang akíng tiniís, at marilím ang handog sa akin ng̃ hináharap na panahón, at totoong cádilimdiliman cung ang hináharap na panahóng iya'y hindî liniliwanagan ng̃ ilaw, ng̃ liwayway ng̃ aking tinubuang lupaín. Samantalang lubhang marami ang mg̃a táong puspos ng̃ mg̃a pag-asa at ng̃ mg̃a minímithing towâ, na marahil ay liligayang lahát cung aco'y mamatáy; sa pagca't inaasahan cong masisiyahan na ang aking mg̃a caaway at hindî na nila pag-uusiguin ang totoong maraming walang málay-sála. Hálos sumasa catwiran silá ng̃ pagtataním ng̃ galit sa akin tungcol sa aking magulang at sa aking mg̃a kinamag-anacan.

"Sacali't lisyâ ang aking palad, talastasín ng̃ lahat na maligayang makikitil ang aking búhay, sa pag-aacalang masusunduan sa aking pagcamatay ang pagpapahintô ng̃ caniláng masasaclap na mg̃a kahirapan. Mang̃abalíc nawâ silá sa kinaguisnang bayan natín at ng̃ doo'y lumigaya silá.

"Hangang sa hulíng sandalî ng̃ aking búhay cayó ang aking isasapag-iísip at hahang̃arín cong inyong tamuhín ang lahat ng̃ bagay na mg̃a caligayahán.—Jose Rizal.—Hongkong, 20 ng̃ Junio ng̃ 1892".

Itó namán ang pang̃atlong sulat na canyang ilinagdâ, na nagpapakikilalang nakikinikinitá na niyang maaamís ang canyang búhay sa canyang pag-owî dito sa bayang kinakitâan niya ng̃ unang liwanag:

"Sa mg̃a Filipino:

"Totoong mapang̃anib ng̃â ang aking guinawâ ó ang aking gágawin, at hindî co kinacailang̃ang sabihing pinag-ísip co munang magalíng bago co itinulóy. Talastás cong aayaw na gawín co itó halos ang lahát; datapuwa't talastás co rin namang hindî alám ng̃ halos lahát ang nangyayari sa aking púsò. Hindî mangyayaring mabuhay acó na aking nalalamang maraming nang̃agdurusa sa mg̃a walâ sa catowírang sa canila'y pag-uusig dahil sa akin; hindî mangyayaring mabuhay acóng aking pinanonood ang aking mg̃a capatid at ang canilang maraming mg̃a hinlóg na pinag-uusig na waláng pinag-ibhán sa mg̃a táong tampalasan; minámagaling co pang lumulóng sa camatayan, at ipinagcacaloob co ng̃ boong towâ ang aking búhay upang máligtas lamang ang pagcaramiraming mg̃a waláng málay-sála sa gayóng walâ sa catuwirang pag-uusig. Talastás cong naaatang sa akin ang isáng bahagui ng̃ sasapitin ng̃ aking tinubuang lúpà, sa hináharap na panahôn: na cung mamatay aco'y marami ang mang̃agtatagumpay, at yamang gayo'y marami ang nang̃agmimithi ng̃ aking pagcapahamac. Datapuwa't ¿anó ang aking gagawin? Ang unauna'y may mg̃a catungculan acóng dapat ganapín sa aking sariling budhî, may mg̃a catungculan acó sa mg̃a familia ng̃ nang̃agdurusa, may catungculan acó sa aking mg̃a magulang na dumarating hangang sa caibuturan ng̃ aking púsò ang canilang mg̃a buntóng hining̃á; talastás cong acó lamang, cahi't ang camatayan co ang mácapalit, ang siyang macapagbibigáy ligaya sa canilá, sa pagpapabalíc sa caniláng kinamulatang bayan at sa catahimican ng̃ sariling báhay. Walángwalâ acó cung dî ang aking mg̃a magulang; ng̃uni't ang tinubuan cong lúpa'y marami pang totoong mg̃a anác na macaháhalili sa akin, at humahalili na ng̃ang higuít sa akin ang caniláng nagágawâ.

"Bucod sa rito'y ibig cong ipakita sa mg̃a nagsasabing dî umano'y hindî tayo marunong sumintá sa kinamulatang lúpà, na tayo'y marunong magpacamatáy sa pag-tupád ng̃ ating catungculan at sa ating mg̃a pinananaligan. ¿Anó ang cabuluhan ng̃ camatayan, cung namamatay dahil sa sinísinta, dahil bagá sa kinamulatang bayan at dahil naman sa mg̃a táong sinusuyuan ng̃ ganáp na pag-ibig?

"Cung napagtátalastas co sanang aco ang pinagpapatoonan ng̃ política[57] ng̃ Filipinas, at cung mapagtalastás co sanang cagamitan ng̃ aking mg̃a kababayan ang aking pag-lilingcod, marahil mag-alinlang̃an aco sa pagpapatuloy nitong aking gágawin; datapowa't may mg̃a ibáng macacahalili sa akin, at humahalilí na ng̃ang malaki ang nagagawa cay sa akin; hindî lamang ito: marahil pa'y may mg̃a nagpapalagay na aco'y calabisan na, at hindî gagamitin ang aking mg̃a paglilingcod, sa pagca't aayaw niláng pakilusin acó.

"Sinintá cong laguì ang caawaawá cong tinubúang lúpà, at matibay ang paniniwalà cong siya'y aking pacasísintahin hangang sa hulíng sandalî ng̃ aking búhay, cáhíman gawín sa akin ng̃ sangcataohan ang walâ sa catowiran; at hindî co hinalagahan at páwà cong inihandog sa kináguisnan cong lupaín ang aking panahóng dáratnin, ang aking búhay at ang aking mg̃a catowàan. Ano man ang aking cásapitan, mamámatay acong pinacapupuri ang aking bayang tinubúan at sa canya'y mímithiin ang pagbubucang liwayway ng̃ canyang catubusan.

"Pagcamatay co'y ilathála ang mg̃a sulat na ito.—Jose Rizal.—Hongkong, 20 ng̃ Junio ng̃ 1892."

Dumating dito sa Maynílà si Rizal, na casama ang isang capatid niyang babae, ng̃ ica 26 ng̃ gabí Junio ng̃ 1892, at doon siya tumuloy sa Hotel de Oriente, at bilang 22 ang tahanang ibinigáy sa canya roón. Hindi kinacailang̃ang sabihing siya'y sinalubong ng̃ canyang mg̃a magulang, mg̃a capatid, bayaw, mg̃a camag-anac, mg̃a caibigan, mg̃a cakilala at hindî cakilala. Lumaganap agad-agad sa boong Maynílà ang matuling aling̃awng̃aw ng̃ canyang pagdatíng, at nang̃agtacá ng̃ dî cawásà ang canyang mg̃a caibigan at mg̃a caaway sa canyang capang̃ahasan sa pagparito niyá sa lupaíng pinaghaharîan ng̃ mg̃a ganid na púsong walang ibáng lalong pinacananais cung dî kitlín ang canyang mahalagang búhay. Buhat ng̃ matalastás ang canyang pagdatíng dito'y walang dî humulang hindî malalao't canyang dáratnín ang capahamacáng malaon ng̃ sa canya'y inilalaan ng̃ mg̃a taong tampalasang isinasacdal niya sa sanglibutan, sa pamamagitang ng̃ mg̃a casulatang canyang ilinathálà sa—"La Solidaridad" at ibá pang mg̃a pámahayagan sa Europa, at lalonglalo na sa mg̃a kitnathâ at ipinalimbag niyang mg̃a librong "Noli me tangere" at "Filibusterismo" at gayon din sa "Sucesos de Filipinas" na sinulat ni Morga at nilagyan niya ng̃ mg̃a paunawà at bago ipinalimbag.

Nang mabalitaan ng̃ paham at macabayang si Guinoong Apolinario Mabini ang canyang pagdating dito, caracaraca'y nagsadyâ ng̃ gabí rin iyon sa tinatahanan ni G. Manuel Hidalgo, na asawa ni G. Saturnina Rizal, capatid na pang̃anay ng̃ Doctor Rizal, at namanhic na siya'y pakisamahan at ipakilala sa bayaning nagtatangol ng̃ mg̃a catowiran at camahalan ng̃ mg̃a filipino. Napahinuhod naman si G. Manuel Hidalgo, sinamahan niya si Mabini at ipinakilala cay Rizal. Pag-daca'y nag-irugán ang dalawang púsong capowâ bayani, ang dalawang maniningning na isip na capowa nahahandog sa maalab na pag lilincod sa Inang Bayan. Maraming totoo ang canilang pinag-usapang pawang nahihinguil sa adhìcang pagtubós sa Filipinas sa caalipinang kinagagapusan. Nang magpaalam si Mabini ay ito ang sinabi ni Rizal sa canya:—"Sa sandalíng pag-uusap natin ay napagkikilala cong tunay po cayong macabayan, matalas ang caisipan at may púsong hindî marunong magulat sa bálà ng̃ mg̃a pang̃anib; cayo po'y isá sa lalong mahalagáng cútâ at capurihan ng̃ cahabaghabag nating Bayan." Tumumbás si Mabini ng̃ mg̃a pananalitang sumásacsing agpang na agpang sa canya ang canyang apellido: Mabini, mahinhín, hindî magasó, hindî hambóg. Casama ni G. Manuel Hidalgo sa pagdalaw na iyon cay Rizal ang canyang anác na si G. Alfredo Hidalgo, na casalucuyan ng̃ayong nag-aáral sa Estados Unidos galing na sa Lóndres.

Nang gabí ring pagdating ni Rizal, 26 ng̃ Junio ng̃ 1892, ay dumaló siya sa isáng pulong na guinawâ sa Tundo sa bahay ni guinoong Doroteo Ongjungco, at doo'y dinatnan niyá ito at saca si na guinoong Timoteo Paez, Domingo Franco, Agustín de la Rosa, Ambrosio Salvador, Numeriano Adriano, Bonifacio Arévalo, Deodato Arellano, Arcadio del Rosario, Luis Villarreal, Faustino Villarroel, Estanislao Legazpi, Gregorio Santillan, Mariano Crisóstomo, Genaro Heredia, José A. Ramos, Ambrosio Flores, Pablo Rianzares, Juan Zulueta, Teodoro Plata, Apolinario Mabini, Moisés Salvador, Francisco Nakpil, ang amá ni G. Ongjunco at si G. Andrés Bonifacio. Si Rizal ang nang̃ulo sa pulong at sa canila'y nagsalitâ ng̃ ganitó, ayon sa isáng nacapakiníg:

"Mang̃a mutyáng capatid: Panahón ng̃ pag-isípin natin ang lalong magalíng na paraan upang mailigtas ang ating Inang Bayan sa cahapíshápis na caalipinang kinatatanicalâan. Capang̃itpang̃itang catacsilán ang magpabayà, tayong manatili sa pagcabusabos ng̃ayong nagtátapos na ang siglong icalabingsiyám. Pinagcagugulan ng̃ pagod ng̃ ísip at ng̃ catawán ng̃ iláng mg̃a castílà at ng̃ maraming mg̃a filipino, at acó ang isá sa mg̃a filipinong iyan, upang camtan natin ang mg̃a calayaang tinátamo ng̃ mg̃a europeo at ng̃ ibá pang mg̃a láhì, ng̃uni't nasayang na lahát ang caniláng pagsusumícap, at nasayang, palibhasa'y nagcacáwatac-watác ang ating lacás; pag-isahín natin ang maraming mumunting cáyang nang̃agcacahiwalay, sa pamamag-itan ng̃ taimtim at tunay na pag-iibigan at pagmamalasakitan, at makikita ninyong maiguiguibâ natin ang capangyarihan niyang mg̃a táong dito'y lubós na nacapangyayari, at siyang mahigpit na humáhadlang ng̃ pagcasulong natin sa pagdunong na ikinararang̃al at sa casaganaang iguiniguinhawa. ¡Totoong casakitsákit! ¡Tayo ang túbò rito, tayo ang may árì nitó at tayo ang alipin ng̃ mg̃a nanunuluyan lamang! Hindî tayo magtátamong catubusan hangang dito'y nacapangyayari ang mg̃a fraile, na siyang tunay na may árì at pang̃inoon ng̃ Filipinas at ng̃ calahatlahatang mg̃a filipino. Naglambál ang Gobierno ng̃ España at ang mg̃a fraile sa pag-amís sa atin, caya't kinacailang̃ang pacaisiping magalíng. Hindî casucatán ang maguing caaway ng̃ mg̃a fraile; kinakailang̃ang tumutol tayo sa Gobierno; kinacailang̃ang maguing caaway naman tayo ng̃ Gobierno. Nang̃agcacaisá ang mg̃a fraile't ang Gobierno ng̃ pagcacait sa atin ng̃ mg̃a calayàan. ¿At mangyayari bagáng maatím nating magpacailan ma'y howag na tayong magcamít ng̃ mg̃a carapatáng nauucol sa táo, gayong tayo'y táo rin namang gaya ng̃ mg̃a ibang láhí? ¿Anóng capacanáng tayo'y maguing Abogado ó Médico, anóng capacanáng ibatás sa Código civil na tayo'y mg̃a castílà, cung sa catotohana'y inaapi tayo ng̃ Gobierno ng̃ castílà, cung sa catotohana'y ibinabawal sa atin ang ilathálà ng̃ hayagan ang ating mg̃a mithî, ang ating mg̃a adhicâ, na ano pa't walang pinag-ibhan sa pagbabawal sa ating tayo'y umísip, na gamitin natin ang ating ísip? ¡Busabos ng̃ang ganáp ang ating tunay na calagayan! Mang̃agpipisan ng̃â tayo; mang̃agcacáwatasan tayong sa sulác ng̃ dugo'y nagdaramdam ng̃ dang̃al ng̃ pagcatao; mang̃agtipon tayo ng̃ mg̃a kinacailang̃an upang masunduan nating sa ati'y ibigay ang ating mg̃a catuwiran sa pamamayan; papagtibayin natin, sa isáng salitâ, ang buhay ng̃ "Liga Filipina". Ang mg̃a palatuntunan ng̃ samaháng itó'y talastas na marahil ninyong lahát, at cung di man alám ninyong lahát, ang caramihan sa inyo'y nacatatalós. Ihalál ninyo sa inyong mg̃a casamahán ang mg̃a táong mamiminúnò sa adhicáng iyáng sacali't matuloy ay siyang lalong matibay na maaasahang macapaglíligtas sa cahabag habag na caalipnan ng̃ Filipinas, na dapat nating paghandugan towî na ng̃ pamumuhay at buhay. Walang salang ang gagawin nating ito'y magbubung̃a ng̃ ating mg̃a pagcapatapon at mg̃a pagpapahirap sa atin ... ¡Ah! ¡Tumang̃is cayó! ¡tumang̃is ang anác sa pagcapahamac ng̃ amá! ¡tumang̃is ang ama sa pagcapahamac ng̃ anác! ¡tumang̃is ang capatíd sa pagcapahamac ng̃ capatíd! Datapowa't ang sumísinta sa bayang sa caniya'y pinang̃anacán, at napagtátantò ang mg̃a kinacailang̃an upang macamtán ang icagagalíng nito'y dapat lumigaya, sa pagca't sa landás lamang na itó mátatamo ang Calayàan! ¡Manumpâ tayong lahát na sasacsihan natin ang maalab na pagsinta sa Inang Bayan ng̃ pagbubuhos ng̃ ating dugô!" Nagsipanumpang lahát ang mg̃a naroron.

Sa lahat ng̃ mg̃a nagsidaló sa pulong na iyo'y si G. Andrés Bonifacio ang carukharukhaan; ang mg̃a casamahan niya'y mg̃a nacacacaya sa buhay; halos ang lahát ay may sariling pag-aarì at marami ang mg̃a marurunong; datapwa't si Bonifacio'y isáng abáng "bodero" ng̃ bahay-calacal ni na guinoong Fressell at mg̃a casamahang pawang dî tagarito, at bábahagyà ang tinátangap bowán bowán; ng̃uni't hindî cailà na si G. Andrés Bonifacio ang siyang nagtulóy ng̃ adhicâ ni Rizal. ¡Isang catotohanang ang catubusa'y madalás guináganap ng̃ lalong mg̃a dukha!

Mulíng nagcatipon silá ng̃ gabí ng̃ icatlong araw ng̃ bowán ng̃ Julio ng̃ 1892, at doo'y nang̃áhalal na pámunuan ang mg̃a sumúsunod:

Nagmunacála: Dr. Jose Rizal.

Cataastaasang pang-ulo: Ambrosio Salvador.

Taga-usig: Agustin de la Rosa.

Taga-ing̃at yaman: Bonifacio Arévalo.

Calihim: Deodato Arellano.

Mg̃a casangúni: Andrés Bonifacio, Mamerto Natividad, Domingo Franco, Moisés Salvador, Numeriano Adriano, José A. Dizon, Apolinario Mabini, Ambrosio Rianzares Bautista, Timoteo Lanuza, Marcelino de los Santos, Paulino Zamora, Juan Zulueta, Doroteo Ongjunco, Arcadio del Rosario at Timoteo Páez.

Ang caramihan sa mg̃a nakianib sa "Liga Filipina", cung di ipinabaríl ay pinahirapan, ibinilangô ó ipinatapon sa malayong lúpà ng̃ Gobierno ng̃ castílà. Ipinabaril si Rizal, Domingo Franco, Moisés Salvador, Numeriano Adriano, José A. Dizon, Luís Villarreal, Faustino Villarroel, Antonio Salazar, Vicente Molina, José Trinidad, at iba pa; pinahirapan at ibinilangô si Agustin de la Rosa, Bonifacio Arévalo, Ambrosio Rianzares, Timoteo Lanuza, Marcelino de los Santos, Arcadio del Rosario, Timoteo Páez at iba pang lubhang marami; ibinilango't ipinatapon sa Mindanao si Pablo Rianzares at doo'y pinatay sa cápapahirap; ibinilango't ipinatapon sa pulóng Chafarinas si Paulino Zamora at iba pang marami.

Sa daang Raxa Matandâ ay nagtayô ang mg̃a taga Tundó ng̃ iláng "monumentong" bató na nagpaalaala ng̃ pagcapagtayô ng̃ "Liga Filipina" ng̃ gabí ng̃ ica 3 ng̃ Julio ng̃ 1892, sa tapát ng̃ lugar na iyón, sa bahay na may bilang 176, daang Ilaya. Ambag na cusâ ni G. Timoteo Páez ang lupang pinagtayuan ng̃ sinabi ng̃ monumento.

Namanhic si Rizal sa General Despujol, na mangyaring makipag-usap sa canya, at pumayag namán. Ang unang ipinakiusap ni Rizal sa General Despujol ay mangyaring palabasin sa pagcábilangô ang mg̃a napipiit at paowiín ang mg̃a tinapon dahil sa canya, yamang siya'y naririto na at handang sumagót sa anó mang sacdal, at ipinagcaloob naman ang gayong cahiling̃an. Nagsalitaan silá ng̃ maluat tungcol sa bagaybagay na nauucol sa pamamahálâ ng̃ Filipinas. Nang mananaog na si Rizal ay siya'y tinanong ng̃ General Despujol:—¿Anó pô ang palatuntunang susundin ng̃ inyong caasalán dito sa Filipinas?—Makikibagay pô ang palatuntunan ng̃ aking caasalán,—ang malumanay na sagót ni Rizal—sa caasalang gamitin ng̃ España sa Filipinas. Cung bíbigyan pô ang Filipinas ng̃ España ng̃ mg̃a calayâan at mg̃a carapatáng ucol, na siyang mithî ng̃ lahát ng̃ tagarito, acó po'y castílà, tunay na castílà, at ang pagca castílà co'y higuít sa inyó, higuít sa pagca castílà ng̃ lahát ng̃ mg̃a castílà; datapowa't cung hindî, cung papapanatilihin ang pagaapí sa cafilipinuhan, ¡ay! pagcacagayo'y ...¡acó pô ang tunay na filibustero, ang lalong ganid na filibustero!

Ipinagbilin cay Rizal ng̃ General Despujol, na pagcaca araw ng̃ Miércoles ay makipag-usap sa canyá, at gumanáp naman si Rizal. Ng̃ sumunod na pag-uusap niláng dalawa'y nasabi ni Rizal sa General Despujol ang ganitó:—Isáng cagaling̃ang malaki ang cautusáng magcaraon ang Gobernador General sa Filipinas ng̃ capangyarihang magawâ ang bawa't ibiguin, cailan man at nauucol sa icagagalíng ng̃ bayan.—¿Bakín pô? ani Despujol—Sa pagca't salamat sa cautusang iyá'y magagawâ pô ninyó ang madla't maraming cagaling̃an dito sa cahabaghabag na bayan, ang sagót ni Rizal.—Nagcacamalî pô cayo; ang tutol ng̃ General, ang cautusáng iya'y waláng casing samâ. Dahil sa cautusáng iya'y hindî maulatang mg̃a catampalasanan ang magagawâ, at marahil ay guinawâ na.—Iyan po'y cung masamâ ang General, ang sagót ni Rizal; datapowa't cung isáng Gobernador General na masintahin sa catuwirang gaya pô ninyo'y isáng tunay na cagaling̃an.—Hindi, hindi; ang pagdaca'y isinalabat ng̃ General; hindî dapat ipagcatiwalâ ang capangyarihang iyan sa lalong banál; banál ma'y mangyayaring mámali, banál ma'y maaaring matucsó ó mapagdayâan. Sa ganitong pang̃ang̃atuwira'y si Despujol din ang hindî nalao't nagbigáy catibayan sa canyáng guinawang hindî carapatdapat laban cay Rizal.

Ipinagpatuloy nitó ng̃ boong casipagan ang paglaganap ng̃ canyáng mg̃a aral. Napasa Bulacan, nagtulóy sa Malalos, at nilibot ang ibang malalakíng bayan sa Capampang̃an at sa Tarlac. Hindî kinacailang̃ang sabihing hindî hinihiwalayan si Rizal ng̃ mg̃a cawaning lihim (policía secreta) ng̃ Gobierno. Nagcacasalusalubong ang mg̃a telegrama ng̃ mg̃a Gobernador sa mg̃a lalawigan sa Gobernador General, at ang mg̃a telegrama nitó sa canilá.

Samantala'y pinagbabalaan si Despujol ng̃ mg̃a fraile at ng̃ mg̃a castila, na cung dî niya ipararákip agád si Rizal at ipabíbilangò ay ipalálagay niláng casabuat siya nito sa tacsíl na acalang pag-labag sa capangyarihan ng̃ España. Gulong-guló ang ísip ni Despujol; cung dî niya sundin ang mg̃a fraile at mg̃a castila'y siya ang lubhang nang̃ang̃anib mapahamac, at cung sundin naman niya'y tampalasan siya sa isang táong walang ibang casalanan cung dî ang pag-sintang maalab sa kinamulatang bayan. ¿Ano ang dapat niyang gawín? Itó ang madalás niyang tanong sa sarili. Nagtagumpay, sa cawacasan, ang pag-ibig sa sariling catahimican; caya't umisip siya ng̃ paraang dapat ipagpahamac cay Rizal. Ipinag-utos niya sa lahat ng̃ mg̃a puno ng̃ guardia civil veterana dito sa Maynílà at gayon din sa mg̃a Gobernador sa mg̃a lalawigang sa icasiyam na oras ng̃ umagang̃ ica 5 ng̃ Julio ng̃ 1892, sabaysabay na salicsikin (requisahin) ang lahat ng̃ bahay na tinatahanan ng̃ mg̃a taong inaacalang caibigan ni Rizal ó cacampí ni Rizal, at tingnan cung may mg̃a sulat ó ano mang pahayagan ó librong laban sa España ó sa Religión Católica. ¡Caguiláguilalás! Dalawa pa munang oras bago gawin dito sa Maynílà ang pagsalacay sa bahay bahay ng̃ mg̃a filipinong kilala rito ng̃ mg̃a panahong iyong cacampí ni Rizal ay tumangap ang mg̃a taóng ito ng̃ pasabing:—"Iligpít ninyo agad agad at itágò ang mg̃a casulatan, pámahayagan ó librong sa inyo'y macapapahamac, sapagca't sa umaga ring ito'y cayo'y sasalacayin ng̃ veterana." Ang nang̃agpasabi ay ang mg̃a capanig sa pamunuan ng̃ Liga Filipina, na pinagsabihan naman ng̃ isang taga Naic, Cavite, na ng̃ panahong yao'y madalás sa palacio ng̃ Malacanyang, at canyáng naring̃íg ang mg̃a pag-uutos ng̃ General Despujol sa mg̃a púnò ng̃ Veterana. Salamat sa gayong pasabi'y nacapag-ing̃at ang lahat at hindî naracpan sa canicanilang bahay ng̃ ano mang sucat icapahamac. Sa mg̃a lalawiga'y hindî gayon ang nangyari, palibhasa'y walang sucat magamit na paraang macapagpaunawà sa canila ng̃ darating na pang̃anib, caya't sa canila'y maraming mg̃a násamsam na "La Solidaridad", "Noli me tangere", "Filibusterismo", mg̃a dahong limbag na laban sa fraile at mg̃a sulat at larawan ni Rizal at iba pang mg̃a filipinong na sa Europa at na sa Hongkong. Dinakíp at ibinílangô ang mg̃a násamsamán.

Nagcásiya ng̃ maguing cadahilanan ang mg̃a nasamsam na mg̃a pamahayagan, mg̃a libro at mg̃a dahong limbag, na walang caanoanomang laban sa España, cung dî pawang laban lamang sa masasamang mg̃a gawâ ng̃ mg̃a fraile, upang iparakip si Rizal at ipapiit sa cútà ng̃ Santiago (fuerza de Santiago) at ipalathalâ sa "Gaceta de Manila" ng̃ ica 7 ng̃ Junio ng̃ 1892 ang isáng "decreto" ó cautusang ipinatatapon si Rizal sa isa sa mg̃a pulô (sa Dapitan) ng̃ dacong Hilaga ng̃ Filipinas, dahil sa casalanang pag-cathâ, pagpapalimbag at paglalaganap dito ng̃ "Noli me tangere" at "Filibusterismo" at ng̃ mg̃a dahong limbag na laban daw sa Religión Católica Apóstolica Romana, at dahil daw naman sa nacuhang mg̃a dahong limbag na laban sa mg̃a fraile, sa balutan ng̃ banig at unan ni Rizal at ng̃ canyang capatid na babae, at ng̃ masiraang púri ang Martir natin ay sinabi pang itinutol daw ni Rizal, na hindî siya ang may dala ng̃ mg̃a dahong limbag na yaon, cung dî ang canyang capatid na babae. Ipinag-uutos din naman ni Despujol sa decretong iyon, na canyang ipinagbabawal ang pagpapapasoc at pagpapalaganap dito ng̃ lahat ng̃ mg̃a kinathâ at isinulat ni Rizal at iba pang laban sa religión católica at sa capanatagan ng̃ capangyarihan ng̃ España.

¿Tunay ng̃â cayang nararapat na parusahan si Rizal at siráan siya ng̃ púri sa gayong parâan?

Sino ma'y waláng naniniwalang nagsabî si Rizal na ang canyang capatíd na babae ang may dalá ng̃ mg̃a dahong limbág na násamsam sa balutan ng̃ baníg at unan, Kilala ng̃ lahát ang ca-acasan at camahalan ng̃ loob ni Rizal, na ano pa't cung icapapahamac ng̃ canyáng capatíd, cahit maguing totoong itó ang may dalá ng̃ mg̃a dahong limbág na iyón, aangkinin ni Rizal ang casalanan, howag lamang magdusa ang capatíd niyang babae; hindî cailâ sa canyáng capatíd na pagdatíng nila rito'y pacasisiyasating magalíng ang caniláng mg̃a dalá, cayâ hindî ng̃â masasapantahang siya'y mang̃ang̃ahas na magdádala rito ng̃ mg̃a bagay na talastás niyang icapapahamac, liban na lamang cung sirâ ang isip, at ang capatíd na babaeng casama ng̃ pag-owî rito'y matalino at mapag-ing̃at, lalò ng̃ hindî maaacalang si Rizal ang siyang magdádala ng̃ mg̃a dahong limbag na iyón dito, sa pagca't nalalaman ng̃ lahát ang catalasan ng̃ canyang ísip; kinacailang̃an ng̃ang may isáng taksíl na camáy na doo'y naglagáy, at itó ng̃â ang catotohanan: Ang sumiyasat ng̃ balutan ng̃ banig at unan ng̃ capatíd na babae ni Rizal ay ang teniente ng̃ carabineros na naga-apellidong Nozaleda, pamangking boô ng̃ arzobispong Nozaleda, fraileng dominico, at sa acalâ ng̃ lahat ay itó ang naglagay sa balutang iyón ng̃ mg̃a dahong limbág na laban sa mg̃a fraile, at ang nagpatibay ng̃ sapantahang ito'y ang dî nalaon at nangyari. May isáng filipinong taga Naic, nagcanuló cay Don Miguel Rodriguez Berriz Juez de primera instancia sa Intramuros, (loob ng̃ Maynílà) na ang mg̃a dahong limbág na dito'y ilinalaganap, laban sa mg̃a fraile at laban sa Gobierno ng̃ España'y pawang gawâ ng̃ mg̃a fraile sa canilang limbagan sa Malabón, at mg̃a cainalám din mg̃a fraile ang nang̃agcácalat, upang mapagbintang̃an at maipahamac ang mg̃a filipinong hindî marunong manghinuyò sa mg̃a fraile, na caniláng lihim na pinadadalhán ng̃ mg̃a dahong limbag na iyón. Sa pagcaibig ni Don Miguel Rodriguez Berriz na matantô niya cung catotohanan ó hindî ang sumbong sa canyá, lihim na naparoon siyáng may iláng casama sa "Asilo de huérfanos, (Ampunan sa mg̃a ulilang lalaki) sa Malabon—na ng̃ panahóng iyo'y sacóp ng̃ lalawigang Maynílà, at ng̃ayo'y sacóp ng̃ lalawigang Rizal—na sa ilalim ng̃ pamamahálà ni párì José Rodriguez, fraileng agustino, at doo'y canyáng násamsam ang mg̃a "molde" ng̃ mg̃a ikinacalat ditong laban sa mg̃a fraile. Natotohanan ng̃ang doon din guinawa ang mg̃a "dahong limbag" na pinagpatacaran ng̃ pagtatapon cay Rizal sa Dapitan. Inusig si párì José Rodriguez, datapowa't hindî nailáng arawan at namatáy na biglâ itó, baga man waláng sakít, batà at matabâ ang pang̃ang̃atawan. Salamat sa nangyaring ito'y nawalâ ang pinacapang̃ulong dapat managót sa gayong catacsiltacsilang gawâ.

Halos ang lahát ng̃ mg̃a pamahayagang castílàng inilalathálà rito at sa España, pagcatapos na mailagdâ nilá ang utos ni Despujol na itapon sa Dapitan si Rizal, pinacamura-mura nila itó ng̃ walang áwà, liban na lamang sa "El Globo," na nagtanong, cung dapat ipalagay na hindî umíbig sa España ang bawa't hindî pumupuri sa mg̃a fraile, dahil sa ipinatapon si Rizal sa pagca't sumulat lamang ng̃ laban sa mg̃a fraile; ang sabi ng̃ "La Correspondencia Militar"; ang guinawâ raw ni Despujol ay pagtulad sa asal ng̃ tribunal ng̃ Inquisición, at ang wicâ naman ng̃ "El País" ay di raw espada cung dì pangwisíc ng̃ tubig na bendita ang tang̃an ni Despujol at siya'y General ng̃ mg̃a dominico. Tumutol ng̃ maalab na pang̃ang̃atuwiran laban sa masamáng cagagawáng iyón ni Despujol ang lahát ng̃ mg̃a pámahayagang inglés sa Hongkong; ang "O Independente" sa Macao, ang "Almeine Zeitung" na malaking pamahayagan sa Munich at ang mahalagang pámahayagan sa Lóndres na ang pang̃ala'y "London and China Telegraph." Ipinagmalasákit ng̃â si Rizal ng̃ ilang mg̃a pámahayagan sa Madrid, ng̃ lahát ng̃ mg̃a pámahayagan sa Hongkong at sa Macao, at ng̃ mg̃a mahahalagang pámahayagan sa Inglaterra at sa Alemania. Bucod sa rito'y nagharáp ng̃ isáng maning̃as na pagtutol ang Cónsul ng̃ Inglaterra dito sa Maynílà sa gayong pag-amís cay Rizal.

Maiinam na casulatan ang mg̃a inilathalà sa "La Solidaridad" sa pagsasangalang cay Rizal. Sumulat ang ating macabayang si Gat Marcelo Hilario del Pilar Gatmaitan ng̃ isang pang̃ang̃atuiran lubhang magandá ang ayos, na doo'y ipinagmamalasakit niya ng̃ boong lacás si Rizal, datapuwa't; ¡ay! ¡nagpacabing̃í ang España sa tinig ng̃ catotohanan at ng̃ cagaling̃an! ¡Hindî niya inacalang ang canyang di pagling̃ap sa catuwira'y mamumung̃a ang pagcálugsò ng̃ canyang capangyarihan sa mg̃a lupaing ito!

Mula ng̃ ica 7 hangang sa ica 14 Julio ng̃ 1892, ay nanatili siya sa pagcábilanggô sa Fuerza ng̃ Santiago. Ng̃ kinabukasan, pagcaumagang umagga'y binalitì siya at ipinadalang líhim sa pangdigmang vapor "Alava" na, sa canya'y naghatid sa Dapitan, na nasa pampang̃ing dacong ibabáng silang̃an ng̃ pulô ng̃ Mindanaw.

Nabalitaan agad ni Andrés Bonifacio ang pagdakíp cay Rizal. Hindî panglulumó ang pumasoc sa loob niya sa cahambalhambal na nangyari; cung dî sa bugsô ng̃ matindíng hápis sa pagyurak sa capurihán at catuwíran ng̃ inapíng capatíd, ay sumibol sa canyang pusò ang maalab na hang̃ad na ihayin ang buhay sa pagwawacsì ng̃ capangyarihan ng̃ Españang gumawa ng̃ gayong calaitlait na calupitan sa mg̃a mapagtiís na anác ng̃ Filipinas. Pagcabalità niyá ng̃ pagdakíp cay Rizal; pagcatapos ng̃ sandalíng pag-iisip ísip, ng̃ araw ding iyon, icapito ng̃ Julio ng̃ 1892, ay canyang inanyayahan sa pagpupulong na lihim si na guinoong Deodato Arellano, Briccio Pantás, Teodoro Plata, Valentin Díaz, Ladislaw Diwà at José Dizon. Hindî naluatan at dumaló ang mg̃a guinoong ito, na pinagsabihan ni Andrés Bonifacio ganitó ó cawang̃is nitong pananalità:

"Mg̃a Capatid:"

"Tayo'y di mg̃a pantás, caya hindî mariring̃al na talumpatî at dî maririkit na sulat ang ating idaraos; sa gawâ natin daanin: ang catubusa'y hindî nacucuha sa salita ó sa sulat; kinácamtan sa pagsasabog ng̃ dugô."

"Talastas na ninyo ang calupitáng guinawâ sa ating capatid na si Dr. Rizal, iya'y maliwanag na halimbawang nagpapakilala sa ating di tayo macaliligtas sa caalipnan cung dî daraanin sa pakikibaca."

"¡Sucat na ang pagpapacababà! ¡Sucat na na ang pang̃ang̃atuwiran! ¡Nang̃atuwiran si Rizal ay hinuli pagcatapos na mapag-usig ang mg̃a magulang, capatid, kinamag-anacan at cacampí!"

"¡Sucat na! Papagsalitain natin naman ang sandata! ¿Na tayo'y pag-uusiguin, mabibilango, ipatatapon, papatayin? Hindî dapat nating ipanglumó ang lahat ng̃ ito, mabuti pa ng̃a ang tayo'y mamatay cay sa manatili sa pagcabusabos."

"At ng̃ maganap natin ang dakilang cadahilanan ng̃ pagpupulong nating ito'y ating maitayô ang isáng malacás, matibay at macapangyarihang catipunan ng̃ mg̃a anác ng̃ Bayan."

"¡Mabuhay ang Filipinas!!!"

Sumang-ayong waláng alinlang̃an ang mg̃a capulong, at ng̃ gabí ring yaong ica 7 ng̃ Julio ng̃ 1892 ay nátatag ang Kataastaasan Kagalang galang Katipunan ng̃ mg̃a Anac Bayan.

Dinaíg ng̃ pananampalasan ni Despujol ang lahát ng̃ mg̃a sinulat ni Rizal, Marcelo H. del Pilar, Mariano Ponce at iba pang macabayang filipino; salamat sa pananampalasang iya'y napucaw ang púsô mg̃a Anac-Bayang pagwaray-warayin ang capangyarihang umaalipin.

At sa cagalinggaling̃an ang palacad ng̃ asal ng̃ nang̃apapanig sa Katipunan: "Gumawâ ng̃ gumawâ ng̃ waláng imíc", cabaligtarán ng̃ maraming capisanang. "Salitâ ng̃ salità'y walà ginagawâ." Hindî nagluat at libolibong filipino ang umanib sa Katipunang iyon.

Pagdatíng ni Rizal sa Dapitan ay ibinigay siyá sa Gobernador doong si Don Ricardo Carnicero y Sánchez, capitán sa infantería, casama ng̃ pagbìbigay na iyon ang isáng sulat, na bucod sa mg̃a iba't ibang bagay, ipinag-uutos sa Gobernador na patahanin si Rizal sa convento roon ng̃ mg̃a jesuita, at sacali't hindî mangyari itó, ay doon siya patirahín sa bahay ng̃ Gobernador. Tinanggap din naman ni párî Antonio Obach; jesuitang misionero sa Dapitan, ang isang sulat ni párì Pablo Pastells, Superior ng̃ Misión ng̃ mg̃a páring Jesuita sa Filipinas, na doo'y ipinagbibiling sacali't ibig ni Rizal na tumirá sa convento ng̃ misionero, ay sa ilalim ng̃ tatlong bagay na gágawin ni Rizal: Una, hayag na tátalicdan at pagsisisihan ni Rizal ang canyang mg̃a sinabing laban sa religión católica, at maghahayag siyá ng̃ mg̃a pagpapatotoong iniibig niya ang España at kinalulupitan niya ang mg̃a cagagawang laban sa España; icalawá, na bago siya tangapín ay gágawâ muna siyá ng̃ mg̃a "santo ejercicio" at sacâ "confesión general," ng̃ canyang dinaanang buhay; at icatló, na sa háharaping panahon ay magpapacagalìng ng̃ asal, na ano pa't siya'y maguing ulirán ng̃ ibá sa pagca masintahin sa religión católica at sa España. Hindî pumayag si Rizal sa gayong cahing̃ian sa canyá, caya't hindî siya tinangáp ng̃ paring jesuita at doon siya nátira sa bahay ng̃ Gobernador na si Carnicero.

Hindî nalaón at tumangáp si Rizal cay párì Pastells ng̃ isáng librong sinulat ng̃ presbíterong si Don Félix Sará, y Salvany, at sa handog na iyo'y napasalamat si Rizal at nang̃acong siya'y tútumbas, bagay na tinupád niya ng̃ ica 15 ng̃ Enero ng̃ 1893, na nagpadalá naman siyá cay párì Pastells ng̃ isáng marikit na esculturang larawan ni San Pablo, na canyáng guinawâ. Nagsulatán si párì Pastells at si Rizal mulâ ng̃ Agosto ng̃ 1892 hanggang Mayo ng̃ 1893. Pinagpipilitan ni párì Pastells na maakit si Rizal sa pagbabalic-loob sa religión católica. Hindî pa nagcasiya'y inutusan ni párì Pastells na pumaroon sa Dapitan si párì Francisco de Páula Sánchez upang causapin si Rizal at pagtiyagaang hicayatin sa pagcampí sa religión católica.

Kinaibigang magalíng si Rizal ng̃ Gobernador Carnicero, upang mataróc niya ang lalim ng̃ mg̃a iniísip at minimithî ng̃ canyang bilanggô, at bawa't sabihin ni Rizal sa Gobernador na iyon, pagdaca'y ipinagbibigáy alám cay General Despujol.

Iniudyoc ni Carnicero cay Rizal na ang mabuti'y mang̃asíwà na lamang siya sa pagpapasaca ng̃ lúpà, na doo'y totoong matabâ at sagánà, at ng̃ mangyari ang gayo'y anyayahan niyá ang canyáng familia at ng̃ doon na mátira, at maniwalang hindî magsisisi ng̃ pagcáparoon.

—Cung gayon—ani Rizal—pasimulaan pô ninyó ang pagpapatibay ng̃ inyóng salitâ, sa pamamag-itan ng̃ pag-gawâ ng̃ magalíng upang macaparito ang siyam cataong na sa Joló ng̃ayon, sa pagca't doon sila itinapon ng̃ Gobierno, dahil sa akin.

Nang̃acô si Carnicero, na siya ang bahalang mamanhíc sa Gobernador General, at ng̃ ipagcaloob.

—Hindî pô maláyò—ani Carnicero cay Rizal—na ipagcaloob ng̃ Gobierno ang aking cahing̃ìang dito'y magcaroon ng̃ isáng "médico titular"; ¿cung ipagcaloob pô ba'y ibig ninyong sabihin co sa Gobernador General na cayó na ang ihalál na médico titular dito?

—Marahil po'y tangapín co ang catungculan iyan—ang sagót ni Rizal—sacali't pumarito at pumayag na mamayan dito ang aking familia; cung dî pô silá mananahan dito'y hindî co tátanggapin ang catungculang sinabi ninyo.

Huming̃î si Rizal, at pumayag naman ang Gobernador, ng̃ malakíng lupang walang nagmamay-árì at walang pananím, sa dacong ilaya ng̃ Dapitan, at canyang tinamnán ng̃ sarisaring cahoy na namumung̃a ng̃ macacain at ng̃ iba't ibang halaman.

Iniakit ni Rizal sa Gobernador Carnicero ang pagpapagawa ng̃ isáng mainam na "plaza" ng̃ Dapitan, at sa pagca't pumayag ay iguinawâ niya ng̃ isang magandang "plano".

Sa lahat ng̃ correo'y maraming dumarating na mg̃a libro, "folleto", mg̃a pámahayagan at mg̃a sulat na padalá cay Rizal ng̃ canyang mg̃a magulang, mg̃a capatid at mg̃a caibigan; datapuwa't ang lahat ng̃ ito'y hindî niya tinatanggap cung hindî muna mabasa ng̃ Gobernador Carnicero, at cung inaacálà nitong dapat mabasa niya ay ibinibigay; datapuwa't cung hindî ay itinatagò at hindî ipinamamalay sa canya. Gayon din naman ang mg̃a ipinadadala niya sa iba't ibang tao; binabasa muna ng̃ Gobernador, at cung di ibig nito'y hindî ipinadádala, baga man sinasabi, sa canyang ipinadalá na. Isáng castilang "auxiliar de fomento" ang sa canya'y lihim na bantáy.

Ng̃ icá 18 ng̃ Septiembre ay ipinatawag si Rizal sa convento ni párì Obach, na curang jesuita roon, at sinabi sa canya nitong binigyan na raw ng̃ "indulto" ng̃ Gobernador General ang mg̃a taga Calambâ, at gayon din ang canyang capatid na itinapon sa Joló, bagay na canyang ikinagalac ng̃ dî cawasà.

Si Rizal, ang Gobernador Carnicero at isáng castilang nagng̃ang̃alang Francisco Eguilior ay lumálarò sa Loteria, sa bowán, bowán, at bumibili silang sapisapi ng̃ isang boong billete, na halagang sampong piso. Nang icawalong oras ng̃ umaga, ng̃ icá 21 ng̃ Septiembre ng̃ 1892, ay dumatíng sa Dapitan ang vapor-correo "Butuan" na napapamutihan ng̃ sarisaring bandera. Dalidaling sumalubong ang Gobernador at iba pang mg̃a cagawad niya, na may casamang isáng bandang "música", sa pagca't ang boong acala'y may dumating na isáng punong may malaking capangyarihan, at ang unang balitang sinabi sa Gobernador ng̃ capitán ng̃ vapor ay tumámà sa dalawangpung libong piso ang billete ng̃ Lotería, bilang 9.736, na pinagsasapîan ni Rizal, ng̃ castilang si Francisco Eguilior at ng̃ sinabi ng̃ Gobernador. Ang tatlong billete ay ipinadala ni Dr. Rizal sa canyang amá at ng̃ sing̃ilin ang cabayarán ng̃ tinamaan, at ipinagbílin niyang ipamahagui sa mg̃a mahihirap nilang camag-anac at caibigan, at gayon ng̃â ang guinawà, at ang nátira sa canya ay inaacalang ipag-pagawà ng̃ bahay at puhunanin sa pagpapatanim ng̃ niyóg at sa pagsasaca ng̃ lúpà.

Nacabilí si Rizal sa Dapitan ng̃ isáng malaking lúpà, na may mg̃a cahoy na nagbubung̃a ng̃ pinakikinabang̃an, sa halagang labing walong piso lamang, na ayon sa balác niya'y mapag-aanihan hangang sa halagáng dalawang libong piso sa bawa't isang taón. Bucod sa lúpang iyo'y bumilí siyá ng̃ lúpà ng̃ Estado at ang caratig nitong may mg̃a labing walong hectárea ay binilí naman niyá cay G. Lucía Pagbang̃on. Bumili rin sa nayon ng̃ Daanglogsod, sacóp ng̃ bayang Lubung̃an, malapit sa Dapitan, ng̃ tatlompô at apat na hectárea; at sacâ isá pang lupàng may mg̃a limampô at walong area. Binilí niya ang dalawang lupang itó cay G. Sixto Carrión, na taga Dapitan. Tinamnán niya ang mg̃a lúpà niyang iyón ng̃ maraming punong abacá, niyóg at iba pang mg̃a cahoy na pinakikinabang̃an. Marami rin namang cawayan ang canyang itinaním doon. Ang lúpà sa Dapitan ay batuhán at bundóc-bundóc. Sa lugar na minagalíng niyá sa canyáng lúpà ay nagtayô siya ng̃ isáng bahay, na labing isang metro't calahatì ang harapán at sampong metro ang lalim, sa macatuwíd ay halos parisucát ang lakí. Ang bubóng ng̃ bahay na iyo'y pawid, cawayan ang balangcás, cahoy ang mg̃a cahabaan, haligui at ibá pang mg̃a casangcapan at tablá ang sahíg. Sa tabí ng̃ bahay ay nagtayô siya ng̃ isáng camalig na pitóng metro ang harapán at labing limang metro ang lalim. Cawayan ang balangcás, at pawang cahoy na ang mg̃a ibang casangcapan at tablá, ang sahíg.

Araw-araw, pagcacaumaga, pagcatapos na cumain ng̃ agahan, ay pumaparoon sa canyang mg̃a lupaín si Rizal, nagtatrabajong casama ng̃ canyang mg̃a inuupahan, hangang sa icalabing dalawang oras ng̃ araw, na umuuwî upang mananghalìan, pagcacain ay nagbabálic sa canyang lupaín, itinútuloy ang canyang paglilinang ng̃ lúpà ó pagtatanim ng̃ mg̃a halaman, ng̃ nióg, ng̃ abacá at mg̃a cahoy na namumung̃a, at pagcahapon, paglubog ng̃ araw ay umuuwî sa tinátahanan at hangang kinabucasan naman.

Cailan mang umaalís siya upang pumaroon sa lupaíng canyang dinídilig ng̃ pawis, ay hindî nalilimutan ang paghing̃î ng̃ pahintulot sa Gobernador, hindî niya nililimot na siya'y "deportado," bilangong itinapon doon, baga man ang Gobernador ay nagpapakita sa canya ng̃ magandang calooban, casama siya sa pagcain sa agahan, sa tanghalian at sa hapunan, at sa bahay niya natitirá. Cung may natatanaw siya sa dagat na ano mang sasacyang patung̃o sa Dapitan, caracaraca'y umuuwî siya sa bahay ng̃ Gobernador na canyang tinatahanan, at ng̃ howag hinalain cailan man, ó cumapit cayâ sa canya ang bintang, na ibig niyang tumanan doon.

Guinagamit ni Rizal ang gabí at ang araw ng̃ linggó sa pagtutúrò sa mg̃a batâ ng̃ pagbasa, pagsulat, cuenta at ng̃ mg̃a wicang castílà, latín, inglés, francés at alemán, at nanggagamot ng̃ walang bayad sa mg̃a tagaroon. Ng̃ mápaalis na si Rizal sa Dapitan, ay maraming mg̃a batang nacapagwiwicà at nacacasulat ng̃ castílà, latín, alemán, francés at inglés, bucod sa magalíng na pamamayan at pakikipagcapuwâ táong canya ring pinagtiyagaang itinúrò. Hindî nanghinawà si Rizal ng̃ paglilimbag sa púsò ng̃ mg̃a batâ, ng̃ pagsintang maalab sa kinamulatang lúpà, at ng̃ pagmamalasakit ng̃ dang̃al ng̃ láhì at ng̃ sariling cataohan.

Pinagsikapan din niyáng umayos ang pananamit ng̃ mg̃a babae, hangang sa canyang iaral, na sacali't hindî macagamit ng̃ zapatos ay mang̃ag medias man lamang, at ng̃ huwag mamasdan ang paa; mg̃a aral na hindî nasayang, sa pagca't marami ang sumunód sa canya.

Sa canyang mg̃a pagpapasial sa dacong hapon ng̃ mg̃a araw ng̃ linggo at fiestá, madalás na nácacasalubong niya si párì Sánchez, at pagcacágayo'y walâ ng̃ iniuusap sa canya ang jesuitang ito cung di ang natutungcol sa religión.

Hindî nawáwalà ang galit ng̃ mg̃a fraile cay Despujol, baga man ipinatapon na niya si Rizal, caya ng̃a't hindî sila tumitiguil ng̃ pag-uusig upang paalisín dito ang General Despujol. Ng̃ magtatapos na ang taóng 1892 ay naalís sa camay ng̃ "partido conservador" ang pamamahalà ng̃ Gobierno ng̃ España, at ang nahalili nama'y ang "partido liberal". Nahalal na Ministro ng̃ Ultramar si Maura. Sumulat ito, sa udyóc ng̃ mg̃a fraile, cay General Despujol, na inaanyayahang siya'y magbitaw ng̃ catungculan. Hindî sumang-ayon ang General Despujol, sumagot na hindî siya macapagbibitaw ng̃ canyang tungcol, yamang cáya niya ang pagganap at gumáganap naman siya ng̃ boong pag-iingat catalinuhan; ng̃uni't cung minámasamâ siya ng̃ Gobierno'y mangyayaring bawîan siya nito ng̃ catungculan, at gayon ng̃a ang nangyari; siya'y inalís at ang inihalili sa canya'y si D. Ramón Blanco, na teniente general ng̃ hucbó ng̃ España. Hindî ng̃a pinakinabang̃an ng̃ General Despujol ang lahat ng̃ canyang guinawang pagbibigay loob sa mg̃a fraile upang tampalasanin si Rizal sa cadahilanan lamang na nakikita nilang tunay ng̃a't sumusunod si Despujol sa canila sa mg̃a pithayang pagpapahirap sa mg̃a masintahin sa calayaa'y pinagpipilitan namang dito'y lumaganap ang mg̃a carunung̃an at ang paglago ng̃ mg̃a pagsasapi-sapì, at sacá hindî lubós ina-amís si Rizal.

Sa udyóc ng̃ mg̃a fraile, pagcatapos na maipadala sa Dapitan si Rizal, ay binawìan ng̃ catungculan si G. Manuel Arguelles, na ng̃ panahong iyo'y "Auxiliar de fomento" sa lalawigan ng̃ Batang̃an; si G. Pedro Serrano, maestro ng̃ mg̃a batà sa pang̃alawang Escuela ng̃ Binundóc; si G. Antonio Consunji, "Gobernadorcillo" sa San Fernando, Capangpang̃an, at si G. Ruperto Laxamana, teniente primero sa México, Capangpang̃an; at ipinatapon sa maláyò si G. Doroteo Cortés na taga Maynìlà; si G. Mariano Alejandrino na taga Arayat, Capangpang̃an; si G. Antonio Roxas, na taga Malolos, Bulacán; si G. León Apacible, na taga Balayang, Batang̃an; si G. José Basa, na taga San Roque, Tang̃way, at si G. Vicente Reyes, na taga Santa Cruz, Laguna, ayon sa Superior Decreto ng̃ sinabi ng̃ General Despujol, ng̃ ica 13 ng̃ Septiembre ng̃ 1892, na inilathálà sa "Gacete de Manila" ng̃ 20 ng̃ Septiembre ng̃ 1892.

May mg̃a nangyaring nagpapakilalang nabawasan ng̃ dî sápalà ang alang-alang at pag sambá, sa mg̃a fraileng nagpapanggap na "cahalili ng̃ Dios." Ng̃ panahóng na sa Dapitan pa si Rizal ay nagcaróon ng̃ isáng piguíng sa isáng bahay sa Balayang, Batang̃an; sa piguíng na iyo'y dumaló ang fraileng cura párroco roon. Pinahalíc niya sa canyang camay ang mg̃a táong doroon, ng̃uni't tumangguí sa paghalíc sa camáy niya ang isáng magandang dalagang anác ng̃ isáng guinoo. Ipinilit ng̃ fraile recoletanong humalíc ang dalaga, at nanatili itó sa pagtangguí. Ng̃ magcagayo'y sinampál ng̃ fraile ang dalaga, casabay ang lalong masasacláp na pagmura; nuha ang dalaga ng̃ isáng tungcód at hinambalos ng̃ walang toos ang fraile, at itó nama'y tumugón ng̃ suntóc, sicad at tabig ... Ng̃ mabalitàan sa Maynílà ng̃ capisanan ng̃ mg̃a fraileng recoleto ang nangyaring ito'y nagcaguló ng̃ dî cawasà, at canilang binagabag ang Gobierno ng̃ dî gayon lamang, sa paghing̃ing parusahan ng̃ mabigat ang dalagang iyón, ang mg̃a casambahay at si Rizal, na siyang may cagagawan daw ng̃ lahát ng̃ nangyayari.

Niyon ding mg̃a panahong iyo'y nangyari naman sa isa sa mg̃a bayan ng̃ Bulacán ang isáng caguluhan. Napatung̃o ang isang fraileng franciscano sa isang bahay na walang namamahay cung dî dalawang dalaga. Nang papasoc na siya'y sinansala siya ng̃ isa sa mg̃a dalaga, at sinabi sa canyang sa pagca't capowa babae ang tang̃ing na sa bahay, hindî magaling na panooring tumátangap ng̃ lalaki: Nagmatuwíd ang franciscanong sa pagca't siya'y párì ay hindî macarurung̃is ang pakikiusap niya sa capurihan ng̃ sinoman. Nanatili ang dalaga sa pagsansala sa canya, ng̃uni't nagpupumilit din ang fraile, at ng̃ mákita nitong ayaw na totoong papasukin siya, ang guinawa'y tinampal ng̃ boong lacás ang dalagang iyón. Pinagtulung̃an siyang dinaluhong ng̃ dalawang dalagá, na ano pa't ng̃ umalís siya roo'y punit-punit ang caniyang pananamit. Sabihin pa ang galit ng̃ lahat ng̃ mg̃a fraile, ng̃ canilang mabalitaan ang gayong mg̃a nangyari. Buhat sa púlpito ng̃ simbahan ng̃ San Agustin dito sa Maynílà, ay itinalác ni párì Coco, fraileng agustino ang ganitóng saysay: "¿Ibig ninyó ang dugô ...? ¡¡Daranac ang dugô!!"

Samantala'y nagcacasundong mabuti ang Gobernador Carnicero at si Dr. Rizal. Dating caugalian ni Carnicero ang ipapalô sa lansang̃an ó sa guitnâ ng̃ plaza ang bawa't magcasalang filipino. Ng̃ mapanood ni Rizal ang gayo'y nakiusap cay Carnicero na howag gayonín ang táong bayan, sa pagca't lálong sásamà—¿At bakit, ang tanóng ni Carnicero.—Sa pagca't sa ganyang guinágawâ pô ninyó, ang tugón ni Rizal, ay nawawalâ ang cahihiyan ng̃ táong bayan. Salamat sa gayóng mg̃a paghimoc at iba pang pang̃ang̃atuwirang matimyas, ay nagbago ang ugalì ni Carnicero, at ang dating mabang̃ís at malupit ay gumandá ang asal. Nalalao'y lalong nagmamahalan si Rizal at si Carnicero, bagay na totoong ikinagagalit ng̃ mg̃a paring jesuita, caya ng̃a't pinagpilitan nilang mahalinhan si Carnicero sa pagca Gobernador sa Dapitan. Sumulat ang jesuita, na si párì Juan Ricart, ng̃ ica 23 ng̃ Abril ng̃ 1893, cay Don Federico Ochando, Gobernador General interino dito sa Sangcapuluan, na sinasabing malaon na raw na hindî nagsísimba ang Gobernador Carnicero cahi't dakilang araw, bagay na totoong napupuna, dahil sa Dapitan ay walang castílà cung dî siya, at sacâ isáng itinapon doon, at cung sacali't magsimbá man ay hindî lumuluhod, cahi't sa sandalíng itinataas ang "hostia." At pagca umaga ng̃ Viérnes Santo ay nagpapatay ng̃ vaca ang Gobernador na iyon, na ipinadaláng walà man lamang takíp sa Comandancia ng̃ oras pa namang lumálabas ang mg̃a táo sa simbahan. Dahil dito at sa mg̃a iba pang cawalang-galang̃an sa "religión"; siya'y tinatawag na moro ng̃ mg̃a táong-bayan at iba pa. Dahil sa sulat na ito'y inalís ni Ochando si Carnicero sa pagca Gobernador sa Dapitan, at ang inihalili'y si D. Juan Sitges y Pichardo, capitán ng̃ Infantería at médico. Umalís sa Dapitan si Carnicero ng̃ ica 4 ng̃ Mayo ng̃ 1893, sa macatowid ay totoong mahigpít ang capangyarihan ng̃ huming̃ing siya'y bawîan ng̃ catung̃culan.

Mulâ ng̃ dumatíng si Sitges ay nag-iba ang calagayan ni Rizal. Pinaalís siya sa bahay ng̃ Gobernador, pinatirá sa isáng bahay na malapit doon, pinahaharap siya sa Gobernador pagcacaumaga, tanghalì at hápon, nagpalibot ng̃ bando sa boong bayang nagpapakilala ng̃ pagcuculang tiwálà cay Rizal, at iba't iba pang paghihigpít. Sumacláp ng̃ dî ano lamang ang calooban ni Rizal, ng̃uni't camuntî ma'y hindî siya naparaíg sa samâ ng̃ loob. Ipinagpatuloy na parang walang ano mang nangyayari ang canyang pagsasaca ng̃ lúpà, panggagamot na walang bayad, pagtuturò sa mg̃a bátà at pagcacaawang-gawâ. Inaanyayahan niya sa canyang bahay ang mg̃a anác ng̃ dukhâ, pinacacain, pinararamtan at tinuturuan ng̃ mg̃a dunong, at madalás na isinasama silá niya sa mg̃a cagubatan, upang turuan at sanayin sa mabuting pagbaríl, sa pagkilala ng̃ sarisaring cahoy at damó. Pinapanghuhuli ng̃ lahát ng̃ bagay na paróparó upang tuyuin at maipadala sa Europa, casama ng̃ mg̃a dahon, ugat, balát, bung̃a at dagtâ ng̃ mg̃a cahoy at damóng canyang hinihirang. Pinapang̃ung̃uha rin naman silá ng̃ sarisaring mg̃a cabibi at iba pang mg̃a catowatowang nacucuha sa buhang̃inan ng̃ mg̃a pasigan, na itinuturò niya cung alín ang may mg̃a cahulugán. Pinápalit sa canya ng̃ mg̃a taga Europa ang lahát ng̃ iyón ng̃ maiinam na mg̃a libro at ng̃ mahahalagang casangcapan sa "cirugía" at "oftalmología".

Sinabi co nang hindî nagpapabayad si Rizal, sa lahát ng̃ mg̃a taga Dapitang canyang guinágamot; datapuwa't sinísing̃il cung mg̃a ibang láhì at ang nasísing̃il niyang ito'y canyang ipinamímili ng̃ mg̃a cailang̃ang ipinamamahagui sa mahihirap, ó cung dilî caya'y guinugugol sa icagagaling ng̃ bayan. May na pa sa Dapitang isáng inglés na may bilíg ang isang matá upang ipagamót sa pahám na itinapon doon. Guinamot siya ni Rizal, inalis ang bilíg at lumiwanag ang matá. Nang magaling na'y sining̃il siya ni Rizal ng̃ limangdaang pisong guintò, at pinagbayaran naman ng̃ inglés ng̃ maluwag sa loob. Ang salaping ito'y guinugol ni Rizal sa pagtatatag ng̃ mg̃a ilaw sa mg̃a lansang̃an at plaza ng̃ Dapitang dating wala roon. Nagtayô si Rizal ng̃ isáng Hospital sa tapat ng̃ canyang bahay, at doon niya dinadala, pinacacain, inaalagaan at guinágamot ang lahat ng̃ mg̃a mahihirap na nang̃agcacasakit. Sariling salapî ni Rizal ang guinugol sa pagpapagawâ ng̃ hospital na iyon, at sariling salapî rin niya ang guinugugol naman sa mg̃a cailang̃an at casangcapan ng̃ hospital at ang sa mg̃a gamót, pagcain, pag-aalagâ at iba pa. Sa cagandahan ng̃ canyang loob ay culang na lamang ang siya'y sambahín ng̃ mg̃a taga Dapitan, na pagcakita sa canya'y bumabatî at nagbibigay galang ng̃ higuit sa pag-galang sa páring cura at sa Gobernador, palibhasa'y paggalang na cúsà at udyóc ng̃ tunay na pag-irog sa táong mapagcaawang gawà, ulirán ng̃ calinisan ng̃ púsò, mapagsumicap sa icarurunong at idarangal ng̃ cálahì at inaaring mahigpít na catungculan ang tapat at maalab na pagsinta sa capowa tao.

Isinusulat ng̃ Gobernador Sitges sa Gobernador General ng̃ Filipinas ang lahát ng̃ mg̃a asal at gawâ ni Rizal, at canyang ipinagmamapurí ang canyang paghihigpít sa marilág na filipinong sa canya'y pinábabantayan.

Ng̃ dumating dito ang General Blanco ay lumuwag ang calagayan ni Rizal. Ipinag-utos sa Gobernador Sitges na pagpitaganan at pacaling̃apin si Rizal, howag hahabaguin camuntî man, howag pahaharapin sa canya cung di totoong cailang̃an, at bigyang calayâan ng̃ pagsulat at pagtanggap ng̃ sulat canino man. Mulâ niyo'y nagbago ang asal ni Sitges, sinabi cay Rizal ang mg̃a caluwagang utos ng̃ General Blanco, ng̃uni't hindî sinabing sa utos na itó, cung dî parang galing sa cusà niyang pagcacaloob, at ipinahiwatig pang ¡cung cailan daw niya ibig ay mábabalíc si Rizal sa dating cahigpitan!... Baga man gayo'y cailan man at walang capansana'y humaharap si Rizal sa Gobernador sa araw araw, sa towing tanghalì bago cumain. Hindî nagculang cailan man si Rizal sa pagpipitagang walang halong caruwagan, sa cahinusayan at cakinisan ng̃ pananalità, sa mahinhíng kilos at sa matimyas na pakikipagsalitaán. Laguing malinis ang catawan, ang pananamit, ang bahay at ang mg̃a casangcapan, at cailan ma'y hindî námamasid sa canya ang cagusutan ng̃ ísip, ng̃ asal ng̃ catawan, ng̃ buhoc at pananamít. Bago pa lamang nagbúbucang liwayway ay nacapaglinis na ng̃ boong catawan, sucláy na ang buhóc, bihís at handà na sa lahát ng̃ bagay.

Pinagasisicapan niyang sa pakikipagmatuwiran tungcol sa religio'y huwag sugatan ang pagsampalataya ng̃ ibá; malumanay siyang tumututol, at gumagamit siya ng̃ magagalíng na paraan upang huwag siyang camuhîan ng̃ canyang causap. Minsa'y sinadyâ siyá sa canyang bahay ng̃ jesuitang si párì Obach, at pinakiusapan siyang siya'y magbigay ng̃ caunting ambag sa gugugulin sa pagpifiesta cay San Roque, na pintacasi sa pangulong nayon ng̃ Dapitan:

—Hindî pô maaarî, padre—ang isinagot ni Rizal na nacang̃itî at maámò ang pananalitâ—¿papaano po bang ibig ninyong aco'y umambag sa pamumuhay ng̃ isáng capang̃agaw co? Sa araw na si San Roque na lamang ang siyang macapang̃ang̃asiwâ sa panggamót, ¡mawawalan acó ng̃ cabuluhan sa ibabaw ng̃ lúpà!

Guinagawang libang̃an ni Rizal ang pakikipagsalitaan sa mg̃a batang dukháng caniyang inaampon, at binibigyan niya ng̃ mg̃a ganting pálà, alinsunod sa canicaniyang carapatan ng̃ pagcatuto ng̃ mg̃a dunong na canyang itinuturò at ng̃ mg̃a wicang castílà, inglés, francés at alemán. ¿Sino ang hindî iirog sa canya sa ganitong gawâ?

Cusang tumulong ang caramihang canyang mg̃a catoto sa pagtatayò ng̃ isáng daanang bató ng̃ malinaw na tubig na nagmumulà sa isáng saluysoy, upang sumapit hangang sa canyang bahay na ipinagawâ at canyang tinatahanan.

Ng̃ buwan ng̃ Agosto ng̃ 1892 ay dumatíng sa Dapitan, sa capahintulutan ng̃ General Blanco, ang ina at isáng capatid na babae ni Rizal, na may casamang isáng alilang lalaki. Nagtamó ng̃ dî masayod na galác ang ating Mártir sa gayong pagdatíng, at inubos niya ang caya sa paglilingcod at pagpapakita ng̃ pag-ibig sa canyáng iná at capatíd.

Ng̃ icapat ng̃ buwan ng̃ Noviembre ng̃ 1893 ay dumatíng sa Dapitan ang isáng táo, nanagng̃ang̃alang Pablo Mercado, na pagca gabí ay lihim na napa sa bahay ni Rizal, at itó ang caniláng naguing salitaan:

Rizal.—¿Sino po ba cayó?

Ang dumating:—Pablo Mercado pô ang aking pang̃alan, at sa catunayan po'y narito at tingnan pô ninyó ang letra ng̃ mg̃a botón ng̃ aking puños. Cararating co pa pô lamang na galing sa Calambâ. Acó po'y inyong camag-anac, pinsan co cayó ...

Rizal:—("Sinalabat ang causap.") Hintay pô muna cayóng sandalî at may gagawin acó. Cayó po'y maupô.

Pumasoc si Rizal sa kinalalagyan ng̃ iná at capatíd na babae at tinanóng ng̃ marahan cung nakikilala nilá ang táong iyong bagong datíng, na ang sabi'y camag-anac daw nilá. Lumabás ang iná at capatíd ni Rizal; pinagmasdang magalíng ang bagong datíng pagcatapos ay nasoc at sinabi cay Rizal na hindî nakikilala.

Lumabás si Rizal at ipinagpatuloy ang pakikipag-usap sa nagsabing canyá raw camag-anac:

Rizal—¿At ano po ba ang inyong sadyâ sa akin?

Ang bagong dating—Caya po aco napirito'y ibig cong matalastas ang inyong calagayan. Dinaramdam co po at dinaramdam ng̃ labís ng̃ lahat ninyong mg̃a cababayan ang sa inyo'y catampalasanang guinagawâ. Sa Maynílà po'y nagtatag ng̃ isáng capisanan upang cayo'y ipagmalasakit at sumunod sa bawa't inyong magaling̃ing ipag-utos, cahi't icaramay ng̃ buhay.

Pinagcaisahan po ng̃ capisanang iyang lihim na aco'y pumarito, at ipinamamanhic po sa inyong sa canila'y ipag-utos ang bawa't inyong ibiguin, sa icagagaling ng̃ bayang na sa catacot-tacot na caalipnan, at sa icaliligtas pô naman ninyo sa inyong pagcapatapon dito, at ng̃ maniwalâ pô cayo'y ipinadala nilá sa akin itong inyong larawan. Maipagcacatiwala pô ninyong lubos sa akin ang inyong mg̃a sulat sa ating mg̃a cababayan, at mahigpit na gáganapín co ang bawa't inyong ipag-utos, sucdang aking icabitay.

Rizal (Nagtindig na malaki ang galit) At marapat ca ng̃ang bitayin, sa capang̃itan ng̃ iyong damdamin. Umalís ca ng̃ayon din dito, tacsíl na carugô at ng̃ dî ca mapahamac. At ipinagtulacan ni Rizal ang taong iyon hangang sa mapanaog sa canyang bahay.

Kinabucasan, pagcaumaga'y humarap sa Gobernador si Rizal, at sinabi niya ang lahat ng̃ sa canya'y sinalitâ ng̃ taong iyon. Ipinarakip ito ng̃ Gobernador sa pamamag-itan ni G. Anastasio Adriático, na ng̃ panahong iyo'y Gobernadorcillo sa Dapitan, at ng̃ napipiit na'y sinabi niya ang ganito sa harap ng̃ nabanguit ng̃ Gobernadorcillo at dalawang sacsì:

"Ang totoong pang̃alan co'y hindî Pablo Mercado, cung dî Florencio Nanaman, ayon sa cédula personal na ipinakikita co, may tatlompong taóng gulang, binatà at tubò sa Cagayan ng̃ Misamis. Ng̃ buan ng̃ Mayong nagdaan ay ipinatawag pô aco ng̃ fraile recoletong cura sa Cagayan ng̃ Misamis, at itó ang sinabi sa akin: Humanap ca ng̃ isáng larawan ni Rizal. Cung macakita ca na ng̃ larawang iyon ay pumaroon ca sa Dapitang kinalalagyan ni Rizal. Sa pamamag-itan ng̃ dalá mong larawan ay makikilala mo agád siyá at hindî ca magcacamalì. Magpacunuwarî cang icaw ay totoong cacampí niya, at sabihin mong cahit iyong icabitay, nahahandà cang gumanap ng̃ ano mang canyang ipag-utos, tungcol sa icatutubos ng̃ Filipinas. Sabihin mong ang iyong pang̃ala'y Pablo Mercado, icaw ay túbò sa Calambâ at camag-anac ca niya. Huag mong limutin; ang pang̃alan mo'y "Pablo Mercado" (inulit pa ng̃ Cura sa sakin) sa pagca't Mercado ang apellidong tunay ni Rizal. At sabihin mong ang nag-uutos sa iyo'y isáng capisanang itinayo ng̃ mg̃a filipino sa Maynílà, upang iligtas ang Filipinas sa caalipnan ng̃ España. Cung macacuha ca cay Rizal ng̃ mg̃a sulat na pag-akit sa mg̃a filipino ng̃ paghiwalay sa España, cata'y bibigyan ng̃ totoong malaking ganting pálà, na ano pa't yayaman ca ng̃ dî cawásà. Sacalit aco'y mamatay, dahil sa aco'y maysakít ng̃ayon, pumaroon ca sa convento ng̃ mg̃a recoleto sa Maynílà, sabihin mo roon ang utos co sa iyo, at nalalaman na roon, tuloy ibigay mo ang mg̃a sulat ni Rizal, at pacagagantihin ca roon ng̃ sagánà sa iyong tapát na paglilingcod sa amin. Sa paglilibot mo sa mg̃a bayang iyon daraanan ay pagsicapan mong macacuha ca ng̃ mg̃a librong cáthà ni Rizal, ó ng̃ ano mang sinulat niya laban sa España ó sa mg̃a fraile, at dalhin mong lahat sa akin. Hindî magcuculang tiwalâ sa iyo ang mg̃a filipino at gayon din si Rizal, cung matuto ca sa pananalitâ at sa paggawâ ng̃ mg̃a paraan, sa pagca't icaw ay caláhì nilá. Ililihim mong mabuting mabuti ang bagay na itó, na ano pa't sino ma'y walang macaalam. Howag cang manimdim sa ano mang pang̃anib na capahamacan. Walang napapahamac na sino man sa paclilingcod sa mg̃a fraile; talastas mo ang calakilakihan naming capangyarinan. Tangapin mo itong pitompong pisong baon mo, at cung culang̃in ca sacalî ay magsabi ca sa akin agád, ó sa convento ng̃ recoletos sa Maynílà, at pagdaca'y tatangap ca ng̃ iyong macacailang̃an." Itó pô ang sinabi sa akin ng̃ cura. Napasa Maynílà pô acó at doon acó nacacuha ng̃ larawan ni Rizal. Si Estanislao Legaspi, na taga Binundoc, ang nagbigay sa akin, at binigyan pa acó nitó ng̃ dalawang botóng may mg̃a letrang P. M. caucol ng̃ mg̃a unang letra ng̃ aking bagong pang̃alan at apellido, at ng̃ lalong maniwálà si Rizal. Naparito pô acó rito, at aco'y tumulóy sa bahay ng̃ teniente mayor. Sa isá sa mg̃a pinagdaanan cong bayan ay nacaumit acó ng̃ dalawang librong cathâ ni Rizal na dalá co ng̃ayon. Pagcagabí ay naparoon pô acó sa bahay ni Rizal, at pinagpilitan co pong bigyan niya acó ng̃ ano mang casulatan, at walâ pô acong nápalà cung dî aco'y ipagtabuyan at palayasin".

Ang mg̃a sinabing itó ni Pablo Mercado ó Florencio Nanaman ay isinulat sa papel ng̃ Gobernadorcillo, finirmahan niya, pinafirmahan sa nagsalitâ at sa dalawang sacsing caacbay, at ipinadalá, sa Gobernador Sitges, at ipinadalá naman nito sa Gobernador General, sampô ng̃ bilanggong si Florencio Nanaman. Mulâ ng̃ dumatíng itó sa Maynila'y nawalá't sucat ang pagsisiyasat ng̃ mg̃a punong may capangyarihan tungcol sa napagkilalang adhicang catacsilán ng̃ lilong si Nanaman, at ng̃ lalong balawís na sa canya'y bumayad upang gumawâ ng̃ calupitán. ¿Ano't nagcagayon? ¡Talinghagà ng̃ macapangyarihang salapî!!!

Nagpadalá ng̃ sulat si Rizal cay General Blanco ng̃ Febrero ng̃ 1894, at ipinakikiusap na siya'y alpasan na. Hindî agád pinansín ni Blanco ang capamanhicang iyón; ng̃uni't sa cawacasa'y sumagot cay Rizal at sinabing siya'y pawawalán; ng̃uni't hindî rito cung dî sa España, capang̃acuang pinapagtibay cay Rizal ng̃ ito'y macausap ng̃ taón ding iyón ng̃ magdaan sa Dapitan.

Hindî nagtitiguil ang mg̃a caibigan ni Rizal ng̃ pagsulat sa canya, caya't nalalaman niya ang lahat ng̃ mg̃a nangyari sa Maynílà at ang mg̃a adhícà ng̃ mg̃a filipino, at gayon ding natatanto niya ang lahat ng̃ guinagawâ ng̃ Gobierno at ng̃ mg̃a fraile; ng̃uni't cailan may hindî siya sumásagot. Ang nagdádala sa canya ng̃ mg̃a sulat na iyón ay ang canyang mg̃a capatid. Nacalagáy ang bawa't sulat sa loob ng̃ isa sa mg̃a "empanadang" dalá sa canya. Guinagawà ang mg̃a empanadang yaon sa bahay ng̃ magcapatid ni na guinoong Alejandro at Venancio Reyes. Ang mg̃a pagpaparoo't parito ng̃ mg̃a capatid ni Dr. Rizal ay nacapucaw ng̃ pagcuculang tiwala ng̃ Gobernador Sitges, caya't ang guinawà, nito'y ipinauusisà niya ang mg̃a dalá, patí pananamit at catawán ng̃ bawa't dumating sa Dapitan, sampo ng̃ mg̃a capatid na babae ni Rizal, at bacâ may daláng sulat ó ano mang laban sa Gobierno ó sa mg̃a fraile, ay walang nacuha.

Ipinang̃acò ng̃ General Blanco na ipagcacaloob cay Rizal na macalipat sa ibang lalawigan ng̃ Filipinas, ng̃uni't hindî rin tinupad, at ang ipinagcaloob sa canya'y ang macalilipat sa Sindang̃an, sacop ng̃ Mindanaw at malapit din sa Dapitan, bagay na totoong ipinamanglaw niya.

Mangyayaring macatanan si Rizal sa Dapitan cung inibig, sa pagca't may sarili siyang isáng malaking "baroto" na canyang sinásacyan, at walo walong araw na siya'y naglalayag sa mg̃a pampang̃in ng̃ dagat, ¿di baga maluag niyang magagawang magpatuloy siya ng̃ pag-alís at tumung̃o sa isang malakíng sasakyang taga ibang nación at pahatíd sa ibang lupaíng dî sacop ng̃ capangyarihan ng̃ España? Magaang na magaang na magagawâ niya itó, ng̃uni't hindî niya ibig na masabi nino mang hindî siya natutong gumanap sa canyang pang̃acong hindî tatanan.

Hindî nilimot ni Rizal ang paglilingcod sa carnung̃an at paglilibang sa tulâ. Nagpapadala siya sa mg̃a pantás sa Europa ng̃ mg̃a bagay na dî kilala roong nacucuha sa Dapitan. Sumulat siya ng̃ isáng "Gramática tagala comparada," at iba't iba pang ucol sa dunong at cumathâ siyá ng̃ maraming tuláng wicang castílà. Sa Dapitan niyá kinathâ ang mg̃a tuláng "Mi retiro" (Ang aking kinaliligpitan) at ang "Canto del Viajero" (Awit ng̃ naglalacbay) at iba pa, bucod sa hindî siya naglílicat ng̃ pakikipagsulatan cay Herr Ferdinand Blumentritt.

Nang buwan ng̃ Noviembre ng̃ 1895 ay sumulat siya sa Gobernador General Blanco at hinihing̃î niyang siya'y ipadalang Médico sa hucbó ng̃ mg̃a castílà sa Cuba.

Sampo ng̃ pag-ibig ng̃ sariling puso'y ipinagpáhuli ni Rizal sa pagsinta sa kinamulatang lúpà. Cung inibig niya'y nacapagasawa sana siyá, sa lalong mayaman at sa lalong maganda dito sa Filipinas, at sa Europa ma'y nacakita sana siyá ng̃ lalong tang̃ing dalaga; ng̃uni't minagalíng niya ang howag magasawa't ng̃ hindî magcaroon ng̃ ano mang sagabal sa paglilingcod sa Inang Filipinas.

Dumatíng sa Dagupan ng̃ Febrero ng̃ 1895 ang isáng mayamang inglés, na nagng̃ang̃alang Mr. Stopper, may catandaan na ang gulang, bahagyâ na macakita at sa Hongkong tumítira, casama ng̃ isáng dalagang ang pang̃ala'y Josefina Bracken, taga Irlanda at may mg̃a labingsiyam na taón ang gulang. Ang sadyâ ng̃ inglés na iyón cay Rizal ay ang pagpapagamót ng̃ matá, sa pagca't bantóg itó sa cagaling̃ang gumamót sa ganitóng sakít. Tumirá ang inglés at ang dalagang irlandesa sa isáng bahay na malapit sa bahay ni Rizal. Casama ng̃ dalawang iyón ang isáng filipinang catoto raw ng̃ isáng canónigo sa Catedral ng̃ Maynílà. Doña Manuela Orlac ang pang̃alan ng̃ filipinang iyón. Ng̃ calaghatîan ng̃ bowan ng̃ Marzo'y omowî sa Maynílà ang tatlóng magcacasama: nagtulóy sa Hongkong si Mr. Stopper, nátira na sa Maynílà si Doña Manuela Orlac at bumalíc sa Dapitan si Bb. Josefina, sa pagca't totoong naibigan niyá si Rizal.

Ng̃ mg̃a panahóng iyo'y may pananim na si Rizal na anim na libong púnò ng̃ abacá, mg̃a nióg at iba pang halaman.

Ng̃ Abril ng̃ 1896 ay inutusan ni Andrés Bonifacio si Doctor Pío Valenzuela upang sabihin cay Rizal na pinagcaisahan ng̃ mg̃a capanig sa "Kataastaasan Kagalanggalang Katipunan ng̃ mg̃a Anak-Bayan", na pagpilitang tamuhín ang Casarinlán ng̃ Filipinas sa pamamag-itan ng̃ pakikihamoc sa mg̃a castílà. Sumagót si Rizal na sa acalà niya'y dapat maghintay ng̃ isáng dalawang taón pa bago itulóy ang munacalà, at ng̃ macapaghandang magalíng ang bayan.

Nahalinhan si Sitges at ang nahaliling Gobernador sa Dapitan ay si Don Rafael Morales, at sa pagca't ito'y tumaás sa pagca Comandante ay nahalinhan naman, at ang naparoong Gobernador ay si G. Ricardo Carnicero, bagay na ikinagalac ni Rizal, sa pagca't dati na niyang cakilala.

Ng̃ unang araw ng̃ Agosto ng̃ 1896 ay tumanggap si Rizal ng̃ isáng sulat, fecha 1.o ng̃ Julio ng̃ 1896, ni General Blanco, na doo'y sinasabing alang-alang sa canyang cahing̃ia'y macacapasa Cuba siya, upang maguíng médico ng̃ hucbó ng̃ castilang naroroong casalucuyan.

Ng̃ dumatíng siya sa Maynila'y nacaalís na ang vapor-correo "Isla de Luzón". Ng̃ magcágayo'y ipinadalá si Rizal sasasacyáng—pang-digmáng "Crucero de Castilla", at doon nátira hanggang sa ica 3 ng̃ Septiembre ng̃ 1896, na siya'y lumulan sa "Isla de Panay", na umalís dito sa Maynilang patung̃o sa España, ng̃ araw na iyon. Binigyán si Rizal ng̃ General Blanco ng̃ dalawang sulat; ang isa'y cay D. Marcelo Azcárraga, na tagarito sa Filipinas at casalucuyang Ministro de la Guerra sa España, at ang isa'y sa Ministro de Ultramar. Sa sulat na iyo'y ipinagtatagubilin si Rizal, sa pagca't ito'y nagpakita ng̃ maganda't ulirang caasalan sa loob ng̃ apat na taóng pagcápatapon sa Dapitan, at tunay na hindî cainalám sa caguluhang munacalà ng̃ isáng lihim na capisanan.

Talastas ng̃ nagpasimulâ ang "revolución" ng̃ mg̃a filipino ng̃ ica 24 ng̃ Agosto ng̃ 1896 at ng̃ umalís dito si Rizal ay casalucuyang maalab na totoo ang labanán sa lalawigang Tang̃uay ng̃ mg̃a hucbó ng̃ mg̃a castílà at ng̃ mg̃a, tagalog. Inilalaban ng̃ mg̃a tagalog ang guloc na pang̃ál at sibát na bucawe sa baril na mausser at magagalíng na cañon ng̃ mg̃a castílà. At dito naman sa Maynila'y dinirakíp, binábalitì, ibinibitin, binubugbog ng̃ cakilakilabot, iniinís sa mg̃a cútà at pinápatay ang bawa't filipinong kilaláng mayaman ó marunong, ó pinaghihinalaang maruhong sumintá sa tinubuang bayan, ó cainalám cayâ ó caanib "sa Katipunan" ó sa "masonería", ó caaway ng̃ mg̃a fraile, ó hindî gumagalang ng̃ lubos sa mg̃a "cahilili ng̃ Dios" na itó. Ang gulantáng, tacot, panghihilacbot, laguím na waláng cabagay ang siyang naghaharî sa bawa't lahing caymangui. Nagpapahirap at namumucsa ng̃ catacot-tacot ang mg̃a militar at ang mg̃a voluntariong castílà at lahing castílà. Madalás umalís sa Maynílà ang mg̃a vapor na tiguíb ng̃ lulang mg̃a filipinong ipinatatapon sa malalayong lupaín pagcatapos na maibitin at mabugbóg ng̃ walang awà. Ang sumusulat nito'y isá sa mg̃a pinahirapan at ipinatapon sa Ceuta, dahil sa "dakilang casalanang" pagsagot ng̃ hayagan sa pamamag-itan ng̃ isáng "awit" na aking cathâ, na ang pamagat ay "Ulirán ng̃ cabaitan ó buhay ni Patricio Horacio", sa librong ang pang̃ala'y "Tanda Baciong Macunat", na sinulat ni párì Miguel Lucio Bustamante, fraileng franciscano at cura-párroco sa Tanay, lalawigang Morong noon, at ng̃ayo'y Rizal. Sinasabi sa librong iyong "Tanda Baciong Macunat", na ang tagalog daw "na inihihiwalay ó pinahihiwalay cayâ sa calabaw ay naguiguing palamarang tao sa Dios at sa Harì": Ang pag-alimurang ito'y sinagot co sa aking "awit" ng̃:

At iba't iba pa.

Sa pagca't hindî acalaing magtatagumpay ang mg̃a filipino sa mg̃a castílà, marami ang dahil sa laguím ay cusang nang̃agsiharap sa mg̃a pinúnó, catulad ni Doctor Pío Valenzuela at iba pang lubhang macapal, at ang mg̃a iba'y nahuli.

Ang mg̃a nahuli at cusang humarap sa mg̃a púnô'y ibinitin at binugbog ng̃ cakilakilabot, at pinilit na pinasigaw upang maramay ang mg̃a táong alinsunod sa mg̃a fraile ay caaway ng̃ Religión at ng̃ España, at salamat sa udyóc ng̃ mg̃a fraile ay halos di mabilang ang ipinabaríl, ipinatapon, hinatulang mabilangò hangang nabubuhay at sinamsamán ng̃ lahat ng̃ pag-aarì. At sa pagca't si Rizal ay siyang lalong kinagagalitan ng̃ mg̃a fraile, isáng himalâ na ng̃â lamang ang macapagliligtas sa canya; at ang himala'y hindî dumating ...

Mulâ ng̃ sumacay si Rizal sa vapor "Isla de Panay", hindî tumátantan ang mg̃a castilang casacay niya roon ng̃ sa canya'y pagpapasaring ng̃ masasaclap, pag-irap at pagpapakitang galit. Dalawang castílà lamang ang sa canya'y nagpakita ng̃ cagandahang calooban: si D. Juan Utor y Fernández at si D. Federico Brú. Pagdatíng sa Singapore ay lumunsad sa vapor na casama ni D. Pedro Roxas, na hindî na nanumbalic sa vapor.

Hindî naliling̃id cay Rizal na hanggang nananatili siya sa loob ng̃ capangyarihan ng̃ Españang pinaghaharian ng̃ mg̃a fraile, saan man siya pumatung̃o'y nang̃ang̃anib na lubhâ ang canyang buhay; talastas din naman niyang cung mátira na siya sa Singapore ay hindî na siya mapanghihimasucan ng̃ caniyang mg̃a caaway; datapuwa't ¿paanong pagtaliwacás niya sa tungculing atang ng̃ capurihan? Cung mátira siya sa Singapore, tunay ng̃a't siya'y tátahimic, ng̃uni't marurung̃isan namán ang canyáng dang̃al ng̃ capintasang siya'y tumanan, tumalicod sa pakikitunggali sa icatutubos ng̃ canyang bayan sa caalipnan.

Ng̃ ipakiusap niya sa General Blanco na siya'y ipadalá sa Cuba, ay itó ang sinabi niya sa canyang pinacasintang Ina:

"—Nanay: Walâ pong daang magcaroon acó ng̃ calayaan sa paglilingcod sa tinubuang lúpà, cung narito rin lamang acó sa bayang sacóp ng̃ capangyarihan ng̃ mg̃a fraile. Tunay ng̃a't dito sa Dapitan ay nacapagtatanim acó ng̃ mg̃a abacá, niyóg at ibá pang halamang sa capanahuna'y magbubung̃a ng̃ icapapanatag ng̃ aking catandaan, ng̃uni't capang̃itang budhing totoo ang walang adhicaín cung dî ang sariling cagaling̃an! Sa ganito'y hining̃î co pô sa Gobernador General na gawán acó ng̃ magalíng na maguíng médico ng̃ hucbó ng̃ mg̃a castílà sa Cuba, at cung magcagayo'y másusunduan co ang aking mithing cailan ma'y macagawâ ng̃ cagaling̃an sa capowa tao. Cung tamuhin co pô ang hang̃ad cung itó, hindî lamang manggagamot acó sa mg̃a nasusugatan at nagcacasakít na mg̃a castilang cawal, cung dî macapanggagamot din acó sa mg̃a nagcacasakit at nasusugatang mg̃a cubano. Walang tungcol na makipagpatayan ang médico, cung dî ang magligtas sa camatayan. Inuusig ng̃ mg̃a cubano ang marang̃al na pitang magcamít ng̃ Casarinlan at mg̃a calayaan, at sa pagca't siya co rin namang hang̃ad sa ating kinamulatang bayan, ¿sino ang nacacaalam cung cahi't babahagya'y macatutulong acó sa canila, hindî sa pamamag-itan ng̃ anomang paglililo, na totoong aking kinamumuhîan, cung dî sa mg̃a caparaanang hatol ng̃ wagas na catuwiran. Ano man ang caratnan ng̃ casalucuyang pagbabaca ng̃ castila't cubano cung camtan co ang catungculang aking hinihing̃î ay mapapagaling acó. Cung matalo ang mg̃a cubano'y macaoowî acó sa Europa, at cung manalo nama'y gayon din at cung nasa Europa na aco'y maipagpapatuloy co ang aking paglilingcod sa Filipinas at sa inyó naman."

—"Talastas mo anac co—ang sagot ng̃ Ina ni Rizal na tumutulò ang saganang lúhâ sa mg̃a matá,—na ang bawa't magaling̃ín mo'y minamabuti co naman. Ipinagpipighatî co ng̃ labis ang pang̃ung̃ulila sa iyo; datapuwa't huwag mong pansinin ang aking ililigaya, cung dî ang icararang̃al ng̃ ating láhì at ng̃ tinubuan nating lúpà."

Casagutan itóng nagbíbigay dang̃al, hindî lamang sa mahál na iná ni Rizal, cung dî sa lahát ng̃ mg̃a babaeng filipina, at macatuwirang tutol naman sa mg̃a walang pusong nagsasabing sucat na sa babae ang matutong mamahay, maglingcod at sumintá sa asawa't mg̃a anác, at hindî kinacailang̃ang matuto ng̃ mg̃a dunong. Cung hang̃ál ang iná ni Rizal, hindî ng̃â marahil mapag-aabot na marapat mahalín ang kinaguisnang lúpà cay sa sariling buhay at sa buhay ng̃ lalong pinacamúmutyang anác. Hindî dapat limuting sa calooban ng̃ ina lalong tumutulad ang calooban ng̃ bung̃a ng̃ canyang pagsinta, palibhasa'y ang iná ang unang maestra ng̃ mg̃a anác buhat sa camusmusán. Cung hinadlang̃án ng̃ iná ni Rizal ang hilig nitó sa pagsusumakit sa icagagalíng ng̃ Filipinas, mulâ pa sa canyang pagcabátà, ¿hidwâ bagá sa catuwirang sapantahing marahil hindî natin pangguiguilasan ng̃ayon ang pagca macabayan ng̃ Mártir nating capatíd?

Hindî camalîan ang capaniwalaang bawa't tao'y nagpápalagay, na ang lahát ng̃ capowa niya tao'y tulad sa canya ang damdamin at panucálà. Palibhasa'y hindî namugad cailan man sa dibdib ni Rizal ang dayà, bintang at catacsilan, hindî naman niya naisip na bacá gamitin ng̃ canyang marami't macapangyarihang mg̃a caaway ang tacsíl at capang̃itpang̃itang sandatang paratang, na guinamit cay Cristo ng̃ mg̃a judío, ni Bobadilla cay Colón, ng̃ mg̃a caaway ng̃ caliwanagan cay Galileo, ng̃ mg̃a caaway ng̃ calayâan cay Mariana Pinedas ... Nagbalíc siya sa vapor "Isla de Panay", baga man naguguniguni na niya ang sa canya'y calaguimlaguim na mangyayari.

Nalís sa Singapore ang "Isla de Panay." Ng̃ magdaan sa Port Said ang vapor na itó, ay tumanggap ang capitan ng̃ utos na piitin at hwag papakipagusapin canino man si Rizal. Ng̃ na sa dagat Mediterráneo na ang "Isla de Panay," ng̃ maulap na hapon ng̃ ica 27 ng̃ Septiembre ng̃ 1896, sinabi ni Don Juan Utor y Fernández cay Rizal, na canyang casama sa paglalacbay-dagat na iyon, sa pakiusap ng̃ capitán ng̃ vapor, ang cautusáng sinabi na, at ng̃ maalaman ni Rizal ay ng̃umitî at nagsalitâ:—Pinipilit co sanang paniwalâan ang cadalisayan ng̃ loob ng̃ Gobierno ng̃ España; ng̃uni't pinasisinung̃aling̃an ang aking pananalig ng̃ canyang mg̃a dî wastong gawâ.

Pagdatíng sa Barcelona, España, ng̃ "Isla de Luzón" ay inilunsád na bilangô si Rizal, at itinuloy agad-agad sa bilangguang cakilakilabot ng̃ Montjuich. Hindî nalao't kinuha sa bilangguang iyón si Rizal at isinacay sa vapor "Colón" upang ibalíc sa Maynílà.

Ng̃ mabalitaan sa Europa ang gayong nangyari cay Rizal, pagdaca'y nagsigalaw ang canyang mg̃a caibigan, lalonglalo na ang ating cababayang na sa Lóndres, na si Dr. Antonio María Regidor; cayâ ng̃a't sila'y tumelegrama agad sa abogadong inglés na si Mr. Charles Burton Buckley, na nasa Singapore, upang magharáp ng̃ isáng sulat sa Tribunal Supremo doon at hing̃íng ilunsád si Rizal sa "Colón," sa pagca't napipiit na walang utos ang sino mang hucóm. Tumelegrama rin naman sa Banco Chartered, upang pagbayaran ang lahat ng̃ magugol sa pagliligtás cay Rizal. Guinanap ng̃ abogado ang cahing̃ian sa canya; ng̃uni't walang nangyari. Nagpasiyá ang Tribunal Supremo sa Singapore, na sa pagca't si Rizal ay táong sacop ng̃ España, at nalululan sa isáng vapor ng̃ España ay dî ng̃â niya mapapakialaman.

Dumating ang "Colón" sa Maynílà ng̃ icá 3 ng̃ Noviembre ng̃ 1896, at pagdaca'y inihatíd siya sa bilangguang "Fuerza de Santiago" upang managót sa mg̃a sumbóng, di umano, ng̃ canya ring mg̃a cababayang pinasigáw sa capapahirap na calaguimlaguím ng̃ mg̃a verdugong casapacat ng̃ mg̃a fraile.

Ang mg̃a casulatang pinagpapatacaran ng̃ mg̃a sumbong ay ang nasumpung̃an ng̃ mg̃a guardia civil veterana sa Maynílà, sa bodega ni Mr. Fressell, na ang nagligpít doon ay si Gat Andrés Bonifacio. Ang mg̃a casulatang yao'y pawang salin lamang ng̃ mg̃a sumusunod:

1. Sulat ni G. Antonio Luna cay G. Mariano Ponce.—2. Sulat ni Rizal sa canyang mg̃a capatid.—3. Sulat ni G. Marcelo H. del Pilar cay G. Deodato Arellano.—4. "Kundiman"; tulang cathâ ni Rizal.—5. Sulat ni D. Cárlos Oliver.—6. Sulat ni "Panday Pira", (G. Pedro Serrano Laktaw) na inihahalal si Rizal na Venerable de Honor ng̃ "Gran Logia Central Nilad".—7. Sulat ni "Dimasalang" (Rizal) cay "Tenluz" (G. Zulueta).—8. Sulat ni Dimasalang (Rizal) sa isáng Comité.—9. Sulat na walang pang̃alan at walang fecha, na doo'y tinututulan ang pagpapatapon sa Dapitan cay Rizal.—10. Sulat ni Ildefonso Laurel cay Rizal.—11. Sulat ni Rizal "Segundo."—12. Sulat ni Gat Marcelo H. del Pilar cay G. "Juan A. Tenluz" (Juan Zulueta)—13. Talumpatì ni G. Emilio Jacinto sa isáng pagpupulong ng̃ Katipunan, na winacasan ng̃ mg̃a ganitóng salitâ: "¡Mabuhay ang Filipinas! ¡Mabuhay ang Calayàan! ¡Mabuhay ang Doctor Rizal! ¡!Mang̃agcáisa tayo!!"—14. Talumpatì ni G. José Turiano Santiago, sa pulong ding iyón ng̃ Katipunan, na itó ang mg̃a catapusáng saysay: "¡Mabuhay ang Filipinas! ¡Mabuhay ang Calayàan! ¡Mabuhay ang marilág na Doctor Rizal! ¡¡Mamatáy ang mapagpahirap na nación!! Mayníla, 23 ng̃ Julio ng̃ 1893.—Tiktik".—15. Sa Talisay, tulâ ni Rizal:

Pinagpatuunan din ng̃ mg̃a sacdal na laban cay Rizal ang mg̃a "declaración" ng̃ mg̃a filipinong pinahirapan ng̃ catacot-tacot, na si na guinoong Martín Constantino, Aguedo del Rosario, José Reyes, Moisés Salvador, José Dizon, Domingo Franco, Deodato Arellano, Ambrosio Salvador, Pedro Serrano, Pío Valenzuela, Antonio Salazar, Francisco Guison at Timoteo Paez.

Ang hucóm na nuha ng̃ sinabi ng̃ mg̃a declamación at lubhang nagpahirap sa mg̃a filipino ay ang malupít at cabang̃isbang̃isang si Coronel Olive.

Ng̃ ica 26 ng̃ Noviembre ng̃ 1896 ay inihalal ng̃ General Blanco na Juez especial ni Rizal si D. Rafael Dominguez, capitán ng̃ infantería, at secretario si Juan González y Garcia, cabong castílà ng̃ regimiento ng̃ infantería núm. 74.

Ng̃ ica 5 ng̃ Diciembre ng̃ 1896 ay nagpasiyá si capitan Dominguez, na ayon daw sa mg̃a casulatang narakìp at sa mg̃a "declaración" ni Martín Constantino, Aguedo del Rosario, José Reyes at iba pa, si Rizal ay siyang buháy na calolowa ng̃ panghihimagsic, pang̃ulong púnò ng̃ mg̃a "filibustero", pang̃ulong nagtatag ng̃ panghihimagsic, at iba pa.

Ipinadalá ng̃ General Blanco ang "causa" sa Auditor General de Guerra na si Don Nicolás Peña, at nagpasiya itó ng̃ ica 7 ng̃ Diciembre ng̃ 1896 na "embargohin" cay Rizal ang halagang isáng "millong piso" ang cauntian, papanatilihin itó sa pagcábilanggô, maghalál ng̃ isáng fiscal (tagasumbong) at isáng defensor (tagapagsanggalang). Hindî maihahalal na defensor cung dî isá ring oficial ng̃ Ejército, alinsunod sa utos ng̃ Auditor Peña.

Náhalal na fiscal ang ganid na pusong si don Enrique de Alcocer.

Nagpadalá cay Rizal ng̃ isáng talàan ng̃ may mahiguít na sandaang pang̃alan ng̃ mg̃a primero at segundo teniente ng̃ hucbó. Waláng nakikilala sa alín man sa canilá si Rizal; ng̃uni't natitigan niya ang pang̃alang D. Luis Taviel de Andrade, na capatíd ni D. José Taviel de Andrade, teniente ng̃ guardia civil na sa canya'y guinawang tagapagbantay ng̃ 1887, at canyang lubos na naguing caibigan. At inihalal ni Rizal na canyang "defensor" ang sinabi ng̃ don Luis, at agad-agad tinanggap nito ang gayong catungculan.

Bagong cahahalili cay General Blanco ng̃ ica 13 ng̃ Diciembre ng̃ 1896. Ang nahalili sa canya'y isáng bagong Nerón; si Don Camilo Polavieja, na nitóng mg̃a hulíng panaho'y pinamagatán ng̃ mg̃a castilang "sacristan ng̃ mg̃a fraile" at "bayaning capitan general sa campanario ng̃ Palanyag."

Ng̃ mg̃a araw na iyo'y walang laguing nariring̃ig sa mg̃a bibíg ng̃ mg̃a fraileng agustino, dominico, recoletano at franciscano, cung dî ang mg̃a sigaw na ¡barilín! ¡patayin! ¡lipulin ang lahing filipino!!!

"Wala na ng̃ang totoong carimarimarim”—ani Don Wenceslao E. Retana, na dating caibigang matalic ng̃ mg̃a fraile—walâ ng̃ totoong cakilakilabot masdang gaya ng̃ napapanood na nang̃agpapamagat na mg̃a alagad ni Jesus (na ang cabaita't pagcamahabaguin ay puspós) na nang̃ag-aasal halimaw na máninilâ. ¿Kinacailang̃an pa bagáng bumanguit ng̃ mg̃a pang̃alan? ¿Kinacailang̃an pa bagang dito'y ititic yaong mg̃a fraileng nagcucusang sumama sa mg̃a hucbó, hindî ng̃ macapaglingcod sa mg̃a calolowa, cung dî nang macapagpasulong sa mg̃a sundalo ng̃ pagpatay sa mg̃a filipino, at ng̃ magtamó naman silá ng̃ galác sa panonood ng̃ pagpapaagos ng̃ dugô ng̃ mg̃a filipino?"

At sa pagca't ayaw ipabaríl ni General Blanco ang bawa't sa canya'y iudyoc, ang mg̃a fraile't mg̃a castila'y nagagalit ng̃ dî ano lamang sa canya; ito ang dahila't nang̃agalác ng̃ mainam ng̃ mahalili si General D. Camilo Polavieja, sa pagca't talastas nilang pasasasaân silá nitó sa dugô ng̃ mg̃a filipinong canilang totoong kinauuhawan. Hindî ng̃â dapat ipagtacáng pagpilitan niláng mápatay si Rizal. "¿Hindî baga si Rizal ang siyang lalong marang̃al sa mg̃a filipino?—ani Retana.—¡Kinacailang̃ang barilín siya agad-agad! Ang dugô nito'y hindî ang caraniwang tinto, hindî ang caraniwang Valdepeñas: ¡ang dugô niya'y ang Chipre, ang lalong mahalagang alac!..."