Note 1 — “GRUMETE”

Kutob sa 1898, pag-alsa sa Sugbo batok sa mga katsila, maó ang paghibulág niya niana’ng balangaya. Ang ila’ng baláy, ingón sa hisayran ta na usáb, nasunog; ang yuta’ng giugbokan gibaligya sa iya’ng iyaán, sa iyaán nga misagóp kaniya ug kang Marcos, sa pagkailo nila, ug ang iya’ng iyaán patáy na. Ang ubán nila’ng mga kaubanan nanghilangyaw’g lain’g dapít; ang ila’ng mga silingan nanghilalin usáb1. Aduna’y mga talirongan si Lucas nga igakita sa lain’g mga balangay, apan tanán pulós na nanagsul-ob sa amerikana ug walá na makailá kaniya, kaniya nga walá’y lain’g sapót kon dili ang dansoy. ¿Kinsa’y makighimamat kang Lucas nga kini kabus kaayo? Kon kini, sa paggubat, nakasakude pa sa Recoletos2, tingali daghan ang makighigala, kay dato man unta.