Volume 1 — Q. HORATII FLACCI ARS POETICA EPISTOLA AD PISONES.

Humano capiti cervicem pictor equinam Jungere si velit, et varias inducere plumas Undique collatis membris, ut turpiter atrum Desinat in piscem mulier formosa superne; Spectatum admissi risum teneatis amici? 5 Credite, Pisones, isti tabulae fore librum Persimilem, cujus, velut aegri somnia, vanae Fingentur species; ut nec pes, nec caput uni Reddatur formae. Pictoribus atque poetis Quidlibet audendi semper fuit aequa potestas: 10 Scimus, et hanc veniam petimusque damusque vicissim: Sed non ut placidis coëant inmitia; non ut Serpentes avibus geminentur, tigribus agni. Inceptis gravibus plerumque et magna professis Purpureus, late qui splendeat, unus et alter 15 Adsuitur pannus: cum lucus, et ara Dianae, Et properantis aquae per amoenos ambitus agros, Aut flumen Rhenum, aut pluvius describitur arcus. Sed nunc non erat his locus: et fortasse cupressum Scis simulare: quid hoc, si fractis enatat exspes 20 Navibus, aere dato qui pingitur? amphora coepit Institui, currente rota, cur urceus exit? Denique sit quidvis; simplex dumtaxat et unum. Maxima pars vatum, pater et juvenes patre digni, Decipimur specie recti. Brevis esse laboro, 25 Obscurus fio: sectantem lenia nervi Deficiunt animique: professus grandia turget: Serpit humi tutus nimium timidusque procellae: Qui variare cupit rem prodigialiter unam, Delphinum silvis adpingit, fluctibus aprum. 30 In vitium ducit culpae fuga, si caret arte. Aemilium circa ludum faber, unus et unguis Exprimet, et mollis imitabitur aere capillos; Infelix operis, summa: quia ponere totum Nesciet. hunc ego me, si quid componere curem, 35 Non magis esse velim; quam naso vivere pravo, Spectandum nigris oculis nigroque capillo. Sumite materiam vestris, qui scribitis, aequam Viribus; et versate diu, quid ferre recusent, Quid valeant humeri. cui lecta potenter erit res, 40 Nec facundia deseret hunc, nec lucides ordo. Ordinis haec virtus erit et venus, aut ego fallor; Ut jam nunc dicat, jam nunc debentia dici Pleraque differat et praesens in tempus omittat. Hoc amet, hoc spernat, promissi carminis auctor. 45 In verbis etiam tenuis cautusque serendis; Dixeris egregie, notum si callida verbum Reddiderit junctura novum; si forte necesse est Indiciis monstrare recentibus abdita rerum; Fingere cinctutis non exaudita Cethegis 50 Continget: dabiturque licentia sumta pudenter. Et nova factaque nuper habebunt verba fidem; si Graeco fonte cadent, parce detorta, quid autem: Caecilio Plautoque dabit Romanus, ademtum Virgilio Varioque? ego cur adquirere pauca, 55 Si possum, invideor? quum lingua Catonis et Enni Sermonem patrium ditaverit, et nova rerum Nomina protulerit. licuit, semperque licebit Signatum praesente nota procudere nummum. Ut silvis folia privos mutantur in annos; 60 Prima cadunt: ita verborum vetus interit aetas, Et juvenum ritu florent modo nata vigentque. Debemur morti nos, nostraque: sive receptus Terra Neptunus classis Aquilonibus arcet, Regis opus; sterilisve palus prius aptaque remis 65 Vicinas urbis alit, et grave sentit aratrum: Seu cursum mutavit iniquum frugibus amnis, Doctus iter melius: mortalia cuncta peribunt: Nedum sermonum stet honos, et gratia vivax. Multa renascentur, quae jam cecidere; cadentque, 70 Quae nunc sunt in honore vocabula: si volet usus, Quem penes arbitrium est, et jus, et norma loquendi. Res gestae regumque ducumque, et tristia bella, Quo scribi possent numero, monstravit Homerus. Versibus inpariter junctis querimonia primum, 75 Post etiam inclusa est voti sententia compos. Quis tamen exiguos elegos emiserit auctor, Grammatici certant, et adhuc sub judice lis est. Archilochum proprio rabies armavit iambo. Hunc socci cepere pedem grandesque cothurni, 80 Alternis aptum sermonibus, et popularis Vincentem strepitus, et natum rebus agendis. Musa dedit fidibus Divos, puerosque Deorum, Et pugilem victorem, et equum certamine primum, Et juvenum curas, et libera vina referre. 85 Descriptas servare vices operumque colores, Cur ego, si nequeo ignoroque, poeta salutor? Cur nescire, pudens prave, quam discere malo? Versibus exponi tragicis res comica non volt: Indignatur item privatis ac prope socco 90 Dignis carminibus narrari coena Thyestae. Singula quaeque locum teneant sortita decentem. Interdum tamen et vocem comoedia tollit, Iratusque Chremes tumido dilitigat ore. Et tragicus plerumque dolet sermone pedestri. 95 Telephus aut Peleus, cum pauper et exul uterque, Projicit ampullas et sesquipedalia verba, Si curat cor spectantis tetigisse querela. Non satis est pulchra esse poëmata; dulcia sunto, Et quocunque volent, animum auditoris agunto. 100 Ut ridentibus adrident, ita flentibus adflent Humani voltus. si vis me flere, dolendum est Primum ipsi tibi: tunc tua me infortunia laedent. Telephe, vel Peleu, male si mandata loqueris, Aut dormitabo, aut ridebo. tristia moestum 105 Voltum verba decent; iratum, plena minarum; Ludentem, lasciva; severum, seria dictu. Format enim Natura prius nos intus ad omnem Fortunarum habitum; juvat, aut inpellit ad iram, Aut ad humum moerore gravi deducit, et angit: 110 Post effert animi motus interprete lingua. Si dicentis erunt fortunis absona dicta, Romani tollent equitesque patresque cachinnum. Intererit multum, Divusne loquatur, an heros; Maturusne senex, an adhuc florente juventa 115 Fervidus; et matrona potens, an sedula nutrix; Mercatorne vagus, cultorne virentis agelli; Colchus, an Assyrius; Thebis nutritus, an Argis. Aut famam sequere, aut sibi convenientia finge, Scriptor. Homereum si forte reponis Achillem; 120 Impiger, iracundus, inexorabilis, acer, Jura neget sibi nata, nihil non arroget armis. Sit Medea ferox invictaque, flebilis Ino, Perfidus Ixion, Io vaga, tristis Orestes. Si quid inexpertum scenae conmittis, et audes 125 Personam formare novam; servetur ad imum Qualis ab incepto processerit, et sibi constet. Difficile est proprie communia dicere: tuque Rectius Iliacum carmen deducis in actus, Quàm si proferres ignota indictaque primus. 130 Publica materies privati juris erit, si Non circa vilem patulumque moraberis orbem; Nec verbum verbo curabis reddere fidus Interpres; nec desilies imitator in artum, Unde pedem proferre pudor vetet aut operis lex. 135 Nec sic incipies, ut scriptor cyclicus olim: Fortunam Priami cantabo, et nobile bellum. Quid dignum tanto feret hic promissor hiatu? Parturiunt montes: nascetur ridiculus mus. Quanto rectius hic, qui nîl molitur inepte! 140 Dic mihi, Musa, virum, captae post moenia Trojae, Qui mores hominum multorum vidit et urbis. Non fumum ex fulgore, sed ex fumo dare lucem Cogitat, ut speciosa dehinc miracula promat, Antiphaten, Scyllamque, et cum Cyclope Charybdin. 145 Nec reditum Diomedis ab interitu Meleagri, Nec gemino bellum Trojanum orditur ab ovo: Semper ad eventum festinat; et in medias res, Non secus ac notas, auditorem rapit; et quae Desperat tractata nitescere posse, relinquit: 150 Atque ita mentitur, sic veris falsa remiscet, Primo ne medium, medio ne discrepet imum. Tu, quid ego et populus mecum desideret, audi; Si fautoris eges aulaea manentis, et usque Sessuri, donec cantor, Vos plaudite, dicat: 155 Aetatis cujusque notandi sunt tibi mores, Mobilibusque decor naturis dandus et annis. Reddere qui voces jam scit puer, et pede certo Signat humum; gestit paribus colludere, et iram Colligit ac ponit temere, et mutatur in horas. 160 Inberbus juvenis, tandem custode remoto, Gaudet equis canibusque et aprici gramine campi; Cereus in vitium flecti, monitoribus asper, Utilium tardus provisor, prodigus aeris, Sublimis, cupidusque, et amata relinquere pernix. 165 Conversis studiis, aetas animusque virilis Quaerit opes et amicitias, inservit honori; Conmisisse cavet quod mox mutare laboret. Multa senem circumveniunt incommoda; vel quod Quaerit, et inventis miser abstinet, ac timet uti; 170 Vel quòd res omnis timide gelideque ministrat, Dilator, spe lentus, iners, pavidusque futuri; Difficilis, querulus, laudator temporis acti Se puero, castigator, censorque minorum. Multa ferunt anni venientes commoda secum, 175 Multa recedentes adimunt: ne forte seniles Mandentur juveni partes, pueroque viriles. Semper in adjunctis aevoque morabimur aptis. Aut agitur res in scenis, aut acta refertur: Segnius inritant animos demissa per aurem, 180 Quam quae sunt oculis subjecta fidelibus, et quae Ipse sibi tradit spectator. non tamen intus Digna geri promes in scenam: multaque tolles Ex oculis, quae mox narret facundia praesens: Ne pueros coram populo Medea trucidet; 185 Aut humana palam coquat exta nefarius Atreus; Aut in avem Procne vertatur, Cadmus in anguem. Quodcunque ostendis mihi sic, incredulus odi. Neve minor, neu sit quinto productior actu Fabula, quae posci volt, et spectata reponi. 190 Nec Deus intersit, nisi dignus vindice nodus Inciderit: nec quarta loqui persona laboret. Actoris partes chorus, officiumque virile Defendat: neu quid medios intercinat actus, Quod non proposito conducat et haereat apte. 195 Ille bonis faveatque et consilietur amice, Et regat iratos, et amet pacare tumentis: Ille dapes laudet mensae brevis, ille salubrem Justitiam, legesque, et apertis otia portis: Ille tegat conmissa; Deosque precetur et oret, 200 Ut redeat miseris, abeat fortuna superbis. Tibia non, ut nunc, orichalco juncta, tubaeque Aemula; sed tenuis, simplexque foramine pauco, Aspirare et adesse choris erat utilis, atque Nondum spissa nimis conplere sedilia flatu: 205 Quo sane populus numerabilis, utpote parvus Et frugi castusque verecundusque coibat. Postquam coepit agros extendere victor, et urbem Laxior amplecti murus, vinoque diurno Placari Genius festis inpune diebus; 210 Accessit numerisque modisque licentia major. Indoctus quid enim saperet liberque laborum, Rusticus urbano confusus, turpis honesto? Sic priscae motumque et luxuriem addidit arti Tibicen, traxitque vagus per pulpita vestem: 215 Sic etiam fidibus voces crevere severis, Et tulit eloquium insolitum facundia praeceps; Utiliumque sagax rerum, et divina futuri, Sortilegis non discrepuit sententia Delphis. Carmine qui tragico vilem certavit ob hircum, 220 Mox etiam agrestis Satyros nudavit, et asper Incolumi gravitate jocum tentavit: eo quod Inlecebris erat et grata novitate morandus Spectator functusque sacris, et potus, et exlex. Verum ita risores, ita commendare dicacis 225 Conveniet Satyros, ita vertere seria ludo; Ne quicunque Deus, quicunque adhibebitur heros Regali conspectus in auro nuper et ostro, Migret in obscuras humili sermone tabernas: Aut, dum vitat humum, nubes et inania captet. 230 Effutire levis indigna tragoedia versus, Ut festis matrona moveri jussa diebus, Intererit Satyris paulum pudibunda protervis. Non ego inornata et dominantia nomina solum Verbaque, Pisones, Satyrorum scriptor amabo: 235 Nec sic enitar tragico differre colori; Ut nihil intersit, Davusne loquatur et audax Pythias emuncto lucrata Simone talentum; An custos famulusque Dei Silenus alumni. Ex noto fictum carmen sequar: ut sibi quivis 240 Speret idem; sudet multum, frustraque laboret Ausus idem: tantum series juncturaque pollet: Tantum de medio sumtis accedit honoris. Silvis deducti caveant, me judice, Fauni, Ne velut innati triviis, ac pene forenses, 245 Aut nimium teneris juvenentur versibus umquam, Aut inmunda crepent ignominiosaque dicta. Offenduntur enim, quibus est equus, et pater, et res; Nec, si quid fricti ciceris probat et nucis emtor, Aequis accipiunt animis, donantve corona. 250 Syllaba longa brevi subjecta, vocatur Iambus, Pes citus: unde etiam Trimetris adcrescere jussit Nomen Iambeis, cum senos redderet ictus Primus ad extremum similis sibi: non ita pridem, Tardior ut paulo graviorque veniret ad auris, 255 Spondeos stabilis in jura paterna recepit Commodus et patiens: non ut de sede secunda Cederet, aut quarta socialiter. Hic et in Accî Nobilibus Trimetris apparet rarus, et Ennî. In scenam missus cum magno pondere versus, 260 Aut operae celeris nimium curaque carentis, Aut ignoratae premit artis crimine turpi. Non quivis videt immodulata poëmata judex: Et data Romanis venia est indigna poetis. Idcircone vager, scribamque licenter? ut omnis 265 Visuros peccata putem mea; tutas et intra Spem veniae cautus? vitavi denique culpam, Non laudem merui. Vos exemplaria Graeca Nocturna versate manu, versate diurna. At vestri proavi Plautinos et numeros et 270 Laudavere sales; nimium patienter utrumque (Ne dicam stulte) mirati: si modo ego et vos Scimus inurbanum lepido seponere dicto, Legitimumque sonum digitis callemus et aure. Ignotum tragicae genus invenisse Camenae 275 Dicitur, et plaustris vexisse poëmata Thespis Qui canerent agerentque, peruncti faecibus ora. Post hunc personae pallaeque repertor honestae Aeschylos et modicis instravit pulpita tignis, Et docuit magnumque loqui, nitique cothurno. 280 Successit vetus his Comoedia, non sine multa Laude: sed in vitium libertas excidit, et vim Dignam lege regi: lex est accepta; chorusque Turpiter obticuit, sublato jure nocendi. Nil intentatum nostri liquere poëtae: 285 Nec minimum meruere decus, vestigia Graeca Ausi deserere, et celebrare domestica facta, Vel qui Praetextas, vel qui docuere Togatas. Nec virtute foret clarisve potentius armis, Quam lingua, Latium; si non offenderet unum- 290 Quemque poëtarum limae labor et mora. Vos, ô Pompilius sanguis, carmen reprehendite, quod non Multa dies et multa litura coërcuit, atque Praesectum decies non castigavit ad unguem. Ingenium misera quia fortunatius arte 295 Credit, et excludit sanos Helicone poëtas Democritus; bona pars non unguis ponere curat, Non barbam: secreta petit loca, balnea vitat. Nanciscetur enim pretium nomenque poëtae, Si tribus Anticyris caput insanabile numquam 300 Tonsori Licino conmiserit. O ego laevus, Qui purgor bilem sub verni temporis horam? Non alius faceret meliora poëmata: verum Nil tanti est. ergo fungar vice cotis, acutum Reddere quae ferrum valet, exsors ipsa secandi. 305 Munus et officium, nil scribens ipse, docebo; Unde parentur opes: quid alat formetque poëtam; Quid deceat, quid non; quo virtus, quo ferat error. Scribendi recte, sapere est et principium et fons. Rem tibi Socraticae poterunt ostendere chartae: 310 Verbaque provisam rem non invita sequentur. Qui didicit patriae quid debeat, et quid amicis; Quo sit amore parens, quo frater amandus et hospes; Quod sit conscripti, quod judicis officium; quae Partes in bellum missi ducis; ille profecto 315 Reddere personae scit convenientia cuique. Respicere exemplar vitae morumque jubebo Doctum imitatorem, et vivas hinc ducere voces. Interdum speciosa locis, morataque recte Fabula, nullius veneris, sine pondere et arte, 320 Valdius oblectat populum, meliusque moratur, Quam versus inopes rerum, nugaeque canorae. Graiis ingenium, Graiis dedit ore rotundo Musa loqui, praeter laudem, nullius avaris. Romani pueri longis rationibus assem 325 Discunt in partis centum diducere. Dicas Filius Albini, si de quincunce remota est Uncia, quid superet, poterat dixisse, triens? Eu! Rem poteris servare tuam. Redit uncia: quid fit? Semis. An haec animos aerugo et cura peculî 330 Cum semel inbuerit, speramus carmina fingi Posse linenda cedro, et levi servanda cupresso? Aut prodesse volunt, aut delectare poëtae; Aut simul et jocunda et idonea dicere vitae. Quicquid praecipies, esto brevis: ut cito dicta 335 Percipiant animi dociles, teneantque fideles. [Omne supervacuum pleno de pectore manat.] Ficta voluptatis causa sint proxima veris: Ne, quodcumque volet, poscat sibi fabula credi; Neu pransae Lamiae vivum puerum extrahat alvo. 340 Centuriae seniorum agitant expertia frugis: Celsi praetereunt austera poëmata Ramnes. Omne tulit punctum, qui miscuit utile dulci, Lectorem delectando, pariterque monendo. Hic meret aera liber Sosiis, hic et mare transit, 345 Et longum noto scriptori prorogat aevum. Sunt delicta tamen, quibus ignovisse velimus: Nam neque chorda sonum reddit, quem volt manus et mens; Poscentique gravem persaepe remittit acutum: Nee semper feriet, quodcumque minabitur, arcus. 350 Verum ubi plura nitent in carmine, non ego paucis Offendar maculis, quas aut incuria fudit, Aut humana parum cavit natura. quid ergo est? Ut scriptor si peccat idem librarius usque, Quamvis est monitus, venia caret; ut citharoedus 355 Ridetur, chorda qui semper oberrat eadem: Sic mihi qui multum cessat, fit Choerilos ille, Quem bis terve bonum, cum risu miror; et idem Indignor, quandoque bonus dormitat Homerus. Verum operi longo fas est obrepere somnum. 360 Ut pictura, poësis: erit quae, si propius stes, Te capiat magis; et quaedam, si longius abstes: Haec amat obscurum; volet haec sub luce videri, Judicis argutum quae non formidat acumen: Haec placuit semel; haec decies repetita placebit. 365 O major juvenum, quamvis et voce paterna Fingeris ad rectum, et per te sapis; hoc tibi dictum Tolle memor: certis medium et tolerabile rebus Recte concedi: consultus juris, et actor Causarum mediocris; abest virtute diserti 370 Messallae, nec scit quantum Cascellius Aulus; Sed tamen in pretio est: mediocribus esse poëtis Non homines, non Dî, non concessere columnae. Ut gratas inter mensas symphonia discors, Et crassum unguentum, et Sardo cum melle papaver 375 Offendunt; poterat duci quia coena sine istis: Sic animis natum inventumque poëma juvandis, Si paulum summo decessit, vergit ad imum. Ludere qui nescit, campestribus abstinet armis; Indoctusque pilae, discive, trochive, quiescit; 380 Ne spissae risum tollant inpune coronae: Qui nescit versus, tamen audet fingere. Quid nî? Liber et ingenuus; praesertim census equestrem Summam nummorum, vitioque remotus ab omni. Tu nihil invita dices faciesve Minerva: 385 Id tibi judicium est, ea mens, si quid tamen olim Scripseris, in Maecî descendat judicis auris, Et patris, et nostras; nonumque prematur in annum, Membranis intus positis. Delere licebit Quod non edideris: nescit vox missa reverti. 390 Silvestris homines sacer interpresque Deorum Caedibus et victu foedo deterruit Orpheus; Dictus ob hoc lenire tigris rabidosque leones. Dictus et Amphion, Thebanae conditor arcis, Saxa movere sono testudinis, et prece blanda 395 Ducere quo vellet. fuit haec sapientia quondam, Publica privatis secernere, sacra profanis; Concubitu prohibere vago; dare jura maritis; Oppida moliri; leges incidere ligno. Sic honor et nomen divinis vatibus atque 400 Carminibus venit. post hos insignis Homerus Tyrtaeusque mares animos in Martia bella Versibus exacuit. dictae per carmina sortes, Et vitae monstrata via est, et gratia regum Pieriis tentata modis, ludusque repertus, 405 Et longorum operum finis; ne forte pudori Sit tibi Musa lyrae solers, et cantor Apollo. Natura fieret laudabile carmen, an arte, Quaesitum est. Ego nec studium sine divite vena, Nec rude quid possit video ingenium: alterius sic 410 Altera poscit opem res, et conjurat amice. Qui studet optatam cursu contingere metam, Multa tulit fecitque puer; sudavit et alsit; Abstinuit venere et vino. qui Pythia cantat Tibicen, didicit prius, extimuitque magistrum. 415 Nec satis est dixisse, Ego mira poëmata pango: Occupet extremum scabies: mihi turpe relinqui est, Et, quod non didici, sane nescire fateri. Ut praeco, ad merces turbam qui cogit emendas; Adsentatores jubet ad lucrum ire poëta 420 Dives agris, dives positis in foenore nummis. Si vero est, unctum qui recte ponere possit, Et spondere levi pro paupere, et eripere artis Litibus inplicitum; mirabor, si sciet inter- Noscere mendacem verumque beatus amicum. 425 Tu seu donaris seu quid donare voles cui; Nolito ad versus tibi factos ducere plenum Laetitiae; clamabit enim, Pulchre, bene, recte! Pallescet: super his etiam stillabit amicis Ex oculis rorem; saliet; tundet pede terram. 430 Ut qui conducti plorant in funere, dicunt Et faciunt prope plura dolentibus ex animo: sic Derisor vero plus laudatore movetur. Reges dicuntur multis urguere culullis, Et torquere mero quem perspexisse laborant 435 An sit amicitia dignus. si carmina condes, Nunquam te fallant animi sub volpe latentes. Quintilio si quid recitares: Corrige sodes Hoc, aiebat, et hoc. melius te posse negares, Bis terque expertum frustra? delere jubebat, 440 Et male ter natos incudi reddere versus. Si defendere delictum, quam vertere, malles; Nullum ultra verbum, aut operam insumebat inanem, Quin sine rivali teque et tua solus amares. Vir bonus et prudens versus reprehendet inertis; 445 Culpabit duros; incomptis adlinet atrum Transverso calamo signum; ambitiosa recidet Ornamenta; parum claris lucem dare coget; Arguet ambigue dictum; mutanda notabit; Fiet Aristarchus; non dicet, Cur ego amicum 450 Offendam in nugis? Hae nugae seria ducent In mala derisum semel, exceptumque sinistre. Ut mala quem scabies aut morbus regius urguet, Aut fanaticus error, et iracunda Diana; Vesanum tetigisse timent fugiuntque poëtam, 455 Qui sapiunt: agitant pueri, incautique sequuntur. Hic, dum sublimis versus ructatur, et errat, Si veluti merulis intentus decidit auceps In puteum, foveamve; licet, Succurrite, longum Clamet, io cives: non sit qui tollere curet. 460 Si curet quis opem ferre, et demittere funem; Quî scis, an prudens huc se projecerit, atque Servari nolit? dicam: Siculique poëtae Narrabo interitum. Deus inmortalis haberi Dum cupit Empedocles, ardentem frigidus Aetnam 465 Insiluit. sit jus, liceatque perire poëtis. Invitum qui servat, idem facit occidenti. Nec semel hoc fecit; nec si retractus erit jam, Fiet homo, et ponet famosae mortis amorem. Nec satis adparet, cur versus factitet; utrum 470 Minxerit in patrios cineres, an triste bidental Moverit incestus: certe furit, ac velut ursus Objectos caveae valuit si frangere clathros, Indoctum doctumque fugat recitator acerbus. Quem vero arripuit, tenet, occiditque legendo, 475 Non missura cutem, nisi plena cruoris, hirudo.