Volume 13 — GLOSSES AND NOTES

1. Gloss in H. 1. 15: oir gurab innte do bhí suidhe príomhaigh Éirenn.

2. .i. ordaighecht nó ord uaisle nó airechas .i. arduaislighecht tre adhluicedh na ríogh inte ⁊ na naoimh.

4. .i. serc Éirenn ó annsacht cháich uirre tre Muire na nGaodhal .i. Brighid.

5. .i. naomthacht tre naomaibh, nó foghluim sruth .i. saoi-raith.

7. .i. feronn buird riogh Éirenn.

11. .i. tre cáich innte nó tre n-iomad taisi innte.

13. .i. eircille ar grádhuibh dar ndóigh fa tuarasdul giolla foic[h]le, nó tuarastail.

14. .i. liodáin do gnáth.

15. .i. ealadhna mór ann ⁊ senchaoi ḟesa na sen.

16. .i. a n-iomat breithemhuin, nó cúirt, nó sgol féinechuis ann.

17. .i. ó iomad scol innte.

18. .i. aoibnes nó conách nó er tír fo sliocht Éireann.

19. .i. ag guidhe ar gach duine.

20. .i. tre leigen Temhrach. This refers to the curse pronounced by Ruadan, the founder of Lorrha, against King Diarmait and Tara.

22. .i. cairedh inte. St. Feichin, the founder of Fore, was famous for the austerity of his devotion. 'He used to set his wretched rib against the hard cell without raiment,' says Cuimmine in his poem on the Saints of Ireland (Zeitschr., I., p. 63).

24. .i. diamharracht nó aon ar anacht nó gloine.

25. .i. luathghaire a mBreifne.

26. .i. grádh Dé.

28. .i. áit comhnuidhe.

30. .i. cill as mesa do cheallaibh nó béim aithesach nó ceall dáir.

31. .i. genmnacht.

32. .i. léime tara do tugsat.

33. .i. bailte bodaich.

34. trí clothra .i. coimhthineoil cluacha nó uirdherca.

36. Dún Sobairchi and Dún Cermna are, according to tradition, the oldest stone forts in Ireland, having been built by Sobairche and Cermna, who divided Ireland between them, about 1500 B.C., the former placing his dún in the extreme north, the latter in the extreme south on the Old Head of Kinsale.

37. Slíab Cua (or, by eclipse after the neuter slíab, Gúa), 'the hollow mountain,' or 'mountain of hollows' (cúa = Lat. cavus), the native name for the Knockmealdown mountains on the borders of Tipperary and Waterford.

42. Dercc Ferna was demolished by the Norse in 930. Hennessy, in a note on the entry in the AU., says that it is supposed to be the cave of Dunmore, not far from the city of Kilkenny, but adds "apparently on insufficient evidence."

44. i. ionadha dona no nemhchonáig. Here we get the only gloss in L. Bangor is said to be unlucky, "because of its having been destroyed so often." It was frequently plundered by the Norse during the ninth century. As to the kingship of Mugdorn Maigen (now Cremorne barony, Co. Monaghan), it certainly was an ill-fated dynasty. Of the sixteen kings of this tribe who are mentioned in the Annals of Ulster, ten were put to death, of whom one (Suibne) was slain by his own brothers, while two brothers, Gilla Ciaráin and Máelmúaid, were slain within the same year (1020), the latter after having been king for but one day.

45. Beyond the fact that the three tribes here mentioned belonged to the aithech-thuatha or rent-paying tribes, I know nothing to throw light on the triad.

51. In Harl. 5280, p. 75a, marg. inf., Druimm nDrobeoil is said to derive its name from a horse called Drobel. (Ech Dedad. i. Drobel a ainm diatá Druim nDrobeoil.)

56. Here H. has the absurd etymological gloss futhairbhe .i. fothirbhe .i. tír mhaith na mbeo, nó ferann maith.

60. Léim Congcoluinn i gcondae in Chláir.

64. .i. miodhchonách duine. Suighe cumhang .i. deireoil.

65. iarmar cléithe .i. salchar na cléithe d'fágbhail a bferann. drithlennach .i. ferthain anuas nó linn thríd.

66. The first two items occur also in the list of proverbial sayings addressed by the Wizard Doctor to Mac Conglinne (Aisl. Maic C., p. 73), with the significant variation that 'a veteran in the abbotship' has become 'a veteran in the bishop's chair,' showing that the 'Vision of Mac Conglinne' was composed at a time when the diocese had superseded the old monastic constitution. As to the 'drop upon the altar,' though O'Neachtain's gloss explains it as 'rain' (bainne .i. fer[th]uinn anuas), the Rev. Mr. O'Sullivan has furnished me with a much more likely explanation. He thinks it refers to the spilling of the consecrated wine from the chalice, which is considered a most unfortunate accident. No one but a priest is allowed to touch or remove it.

71. .i. tri donais mhic bodaigh. re óigthigerna .i. re duine uasal. for thascar rígh .i. céimionnadh móra do ghlacadh air (!) .i. do thabhairt uaidhe do striopach (!) .i. do thocaidhibh nó ar son gatuigechtadh.

72. targha .i. tineol no cruinnugadh .i. malairt ḟerainn mhaith ar dhrochferonn.

74. haonaighe nesairte .i. eisert .i. bochtain lag. gan airdhe .i. gan comhartha nó arra aige le gcennocha ní.

75. caol srithide a foilleirb .i. an sreab bainne da chrú .i. soidech. .i. fochan an gheamhair. for tuinn .i. faoi an cennar chroichin .i. ag denamh druithnechuis.

76. dorn daimh .i. cos ag treabhath.

77. mes .i. ó laimh. tomharas .i. ó ṡúil. cubhus .i. óna coimhesa .i. coimhfiosa.

79. eadruidh .i. adhaltraigh. cluithe .i. clesuighes. céilighe .i. cuairt.

80. maoin .i. tabhartus d'faghail uaide.

81. dognas .i. nemhghnas. diomaoinche .i. díth maoine .i. do chuid do bhuain dhiod.

83. troich .i. do gerrṡaoghul. Cp. Aisl. Maic Conglinne, p. 71, 20.

84. áine la daor .i. saidhbrios ag daor neimhnidh .i. aithioch nó fer gan senchus. doidheilbh .i. duine grán[n]amh.

85. bó bennach gan eas .i. sreibh nó bainne. tothacht .i. gan tábhacht faoithe .i. tochus.

86. áibhle .i. splangca lasta grádha. aladh .i. hésa maith.

87. .i. trí ní curthar a ttaisge ara ccurtar caithemh. mná .i. taisge.

88. teidhe (sic) .i. aonaigh.

89. Seghaine .i. caomha nó séimhe. fáthrann .i. rann fáthach. adhbhann tri ciuil do ṡeinimh duine eile. berradh .i. eolus berr[th]a nó do bherrath go des. These three accomplishments were united in the person of Mac Díchóeme, the barber of King Eochaid with horse's ears (Otia Merseiana, III., p. 47), and in Donnbó (Three Fragments, p. 34, and Rev. Celt. 24, p. 44).

90. cluiche tenn .i. súgradh ten[n]. abhacht go n-aithis .i. súgradh le masla do thabairt.

91. .i. iar n-ealó óna fer féin. foileimnighe .i. chum do gerrtha .i. iar leigion sealga uaithe.

92. foghladha .i. gadaighe.

93. .i. trí haonarain is ferr ioná iomad. .i. begán do chaint mhaith. .i. ag ól fleadha nó sec[h]na imresain.

94. bróna .i. hamghaire. .i. deglaoch nach sáiseocha cách. .i. ga nderna ina ainim munath sásaigh[th]e é.

95. .i. faoi ndéntar magaid. lonn .i. fergach. éataigh .i. eudmhar. díbhach .i. doichleach.

99. gretha .i. garrtha. .i. gáir ag fodhail a mbídh. grith suidhe .i. chuman[n] bhídh. .i. ag éirghe ón mbiadh.

101. .i. postaidhe fir boigechta .i. boiggniomh. imgellad .i. síor-c[h]ur geallta. iomarbhaigh .i. comórtas. imresain .i. conspóidedha.

103. luirge .i. a bhata nó a mhná (lorg .i. ben, abhall, laoch, leo, arg).

104. da maoidhemh air féin gan nech da chur cuige.

105. os focherd a congan .i. fiadh chuires de a benna.

106. sceinbh .i. ionadha baoghlacha dochum sceinm do chur i neach nó ionada sccunamhla.

107. allabair .i. mac-alla nó iollabhar is gnáth a bhfod ó neach.

109. labra .i. iomad cainte. aimhiodhna .i. nemhgloine.

110. toa .i. bailbhe .i. éistecht. eiscis .i. escuidhecht. iodhna .i. glaine.

112. moladh iar luag .i. cennach tabhairt ar moladh.

113. .i. imthecht gion nach bhḟédann tú imthecht. .i. ní do thabhairt uaid na mbia agat. .i. gen go bfédann tú a dhénamh.

114. .i. senchaillioch triudhach casachtach ar aondhacht ann. .i. amhail cullach le buille ar choin, ar chat, ar mhada. .i. gach gránna siobharrtha 'na ghiolla.

116. .i. a n-onoruighther nó uaislighther. .i. pluice ag síneadh a beoil. righe a bhronn .i. a bhuilg.

117. círmaire .i. 'fer dénta na gcíor. dichetal for otrach .i. adhbhal-cantainn le rosg nó orrtha. go rothochra .i. go docuiredh.

118. dlughughadh .i. cnesughadh. freiscre .i. frisearadh gan sergadh. lúth tar luaitbrenn .i. for a tighibh nó templuibh .i. rennaigheacht do cuiredh sa luaith. béim fo chumas .i. buille a coimhmheiseamnuighe féin.

119. dighalra .i. leighios iomlán na ngalar. diainmhe .i. gan ainiomh d' fágail iar genedhuibh. .i. coimhḟécsin nó fíoradharc.

120. .i. bior dobheir sásadh as gach ní rachad fair.

121. caer comraic .i. raed cruinn go ccomhtharrachtain d'iomat dath ann. fleath for faobhar .i. faobhar for faobhar.

122. cruitire .i. cláirseoir.

125. comar .i. docum treabtha nó coimhghélsine.

131. truime .i. tromdhacht. toice .i. saidhbhres. talchaire .i. toil charthanach ag gach duine do.

132. .i. tri neithe aisnéisi an doconáigh.

133. tlás [.i.] doní an trosgadh an duine tláit[h].

135. .i. cnapáin mísénamhla nó nemhconáigh.

139. trí brothc[h]áin rátha .i. trí neithe breithemhnuighther nó caoinbherthar ar antí théid a ráithiges nó a n-urrughas. roitioc .i. íocaidh na fiacha. rosiacht .i. éigion do nech do leanamhuin. rothocht .i. ⁊ mionnughadh 'sa gcúis.

140. tugha go bhḟóidibh .i. fóide os toighe ar tech. imme go bfoighnagare (sic) .i. fál ⁊ fíoriongaire maille ris. .i. go ngoradh gér cloch a ndiaigh gortath na hátha.

141. trí fáilte go n-iarnduibhe. fer gaide .i. an tan bhíos da chrochadh. .i. doní faisnéis.

142. tulfeaith (sic) .i. drúis .i. toil féithe. dulsaine .i. cáinedh no cáinseoireacht.

143. grís .i. imdhergadh. rus .i. roifios. ruccaidh .i. ancroidhe.

145. nua corma .i. braitlis.

146. moaighthe .i. médaighthe sochair do neoch.

147. teine a lucc (!) .i. [a] tteallach. næ la fer calaigh (!) .i. naomhóg, coite, bád, long, do dhuine le purt.

148. aithgionta .i. neithe dobheir aithghin tarais no aithgini uatha. nes gabhann .i. mála cré.

149. .i. neithe ann a ttabhair neach iomarcaith naith ⁊ nach iadhann dísle orrtha ó nech dar ben iad. iarraid mic .i. luach oileamhna.

151. aurnadhma .i. pósta.

153. .i. trí cúisi nach básaighenn d'faill do dhénamh umpa iad eibiulait .i. básaighenn. dochraidhe .i. duine díochairdigh.

155. slabhra .i. imdhergtha .i. pecughadh le mnái neich gan coibhche do dhíol ionnta, nach gcennuighther le airnéis nó éiric do díol ionnta. .i. coimhéigniughadh do rígh.

156. turbhadh .i. cairde d'iarraigh da ccur amach .i. da ttabhairt amach. .i. da athair tar éis altroma. .i. tar éis anbhaill do dhénamh a thabhairt da sealbhaightheoir. .i. braighe do tabhairt as láimh le comhall síotha.

157. .i. taisce do fúigfidhe ag égciallaidh. .i. do fuigfidhe ag duine mór. aithne formeda .i. do fuigfidhe gan aithne do thabhairt go cinnte i ccumhdach acht go héccinte air.

158. dorenathar bí .i. nech eirnighther no híocthar le beo do thabhairt da gcenn. fidnemed .i. coill ar a bhfuil neimhṡenchus nó atá da gcumhdach la huasal.

159. Trí ná dotoing ná fortongar. angar .i. mac ionghar nach bhfoghann da senoir do réir a dhualgais.

160. athchumas .i. do ghlacadh orra na athchomhasan (no do thabhairt daibh) (.i. ar a ceile).

161. .i. nach teighther faoi a bhfuigheall .i. a mbreitheamnuis. .i. cia do bheithdaois glic. fer adgair (.i. cu rios fios ort) agas adghairther (.i. an fer ar a gcuirther fios) agas ro crenair ria breith (.i. agas cennuighther mar breithemh le bríb le haghaidh breithe).

162. aitide .i. aonta. ainbhfaitches.

163. Trí fo imrime ná dleagaid (.i. imthechta amhuil ar marcuigheght) dire (.i. dire enecluise). toxal .i. tóccbhail agus ag dénamh athghabála.

164. duilchinn.

165. Trí naoill .i. luighe nó mionna nach cóir mhionnughadh 'na n-aghaidh. fir mairb .i. do bheith le bás go cinnte. ditire .i. do thréig a thír .i. do chur cúram an tṡaoighil de.

166. .i. céimionna mhilleas an tuaith le bréig.

167. renus a dheis .i. a dhúthaigh nó a feronn .i. bodach é ⁊ ní bhḟuil ced sencuis air.

168. For comberat H¹ has conrannat. dainntech .i. gremannach nó buailtech.

170. feichemhnas .i. lucht tagartha nó oificc na bhḟeithemhan. toisc. leimim. eicsi .i. muna foghluma.

171. aradgeallad. breithemhuin .i. fuasglais neach.

172. urfogradh .i. air ar coir miothaithnemh. ael coire .i. ag tógbhail feola coiri. fiodhbhaigh gan tseinm .i. meileg gan semann no thairn[g]e da chengal. ord ghabhan[n] gan dinesc gan tairn[g]e annsa bpoll .i. díon ina eis.

173. fotha utmhall gan eolus .i. bunadhas gan forus acht haimhnech, utmhall .i. roluath.

174. soadh fri fiadnaib .i. iompodh a n-aghaidh na bhfiadhan do haondaighe.

175. breithemh gan ḟuasna .i. techt 'na aghaidh. eidirchert gan éaccnach .i. breithemhnas gan idhiomradh 'na dhiaigh. comha gan diubhairt .i. gan bhreith do bhreith le caomhmha nó gan leatrom aonroinn.

176. Trí tonna gan gaoise .i. do chuires anfa ar ghaois .i. gliocas.

177. fostadh .i. foisdinecht. gairde .i. athchumairecht.

179. .i. cúisi far cóir mioscuis don urlabhra. dlúithe .i. ar muin a chéile.

180. fostadh .i. na tengan 'na sost. airnbertais .i. ag dénamh ⁊ ag ordughadh gach neithe mar as dú.

182. maise .i. bregha. clithighe .i. bheith clithar.

183. trí ná dleaghaidh dire .i. truaighe nó comairce. .i. ealaighes ó flaith. agas file .i. ó eglais (!).

184. .i. trí hanlain[n] chrosta don othar. each .i. feoil eich. muir .i. míl mhoir .i. cointinn ar coinntinn.

186. Instead of forsnaidm, H. 1. 15 has forran .i. fírbrised.

187. sobhraidhe .i. brígh maith nó láidir.

188. ír .i. fer[g].

189. sam (sic) .i. anmhuin go socair. tua .i. socht nó éistecht. imdhergadh .i. gríosadh nó náire.

190. mórt[h]a .i. mórthacht. maise .i. maisech lais féin. maoine .i. a mhes gurab maoineach é.

191. forindet .i. doní faisnéis ar in umhal. dinmhe .i. dith inmbe.

192. faicse (sic) .i. meabair maith. fáthaidhe .i. bheith foghluma fáith-chialluigh.

195. fuasnadh .i. imresan.

196. cach ndagferas .i. guch feidhm nó gníomh iomlán nó feramhuil.

197. serbha .i. goid.

198. .i. docuires chum siubhail iad fainealca. ingreim .i. do ṡlad nó da gcrechadh. dola .i. da ngremughadh. domata .i. boichtecht.

200. fine .i. iomad fine nó móirmhes an fine.

202. fornaidm ruirioch .i. ríogha eile congbhail faoi. roimhse .i. roimhes nó torad mór ina ḟlaith.

203. tua .i. bailbhe. dochta .i. éistecht (!).

204. tairisamh .i. coimhniughadh alfaire neich.

205. .i. i bhḟiadhnuise na gcomharcadh. .i. daoine gan chéill .i. daoine ag imthecht le gaoith.

207. éitche .i. gráinche.

208. soingthes .i. urlabhradh mhaith. connamhna .i. coma degmhana nó de[g]mianadh.

209. luinne .i. fergaighe. cétludche .i. cédluath ghaire. tairismidhe .i. iomarcraidh griaidh da chur a gcéill .i. tairismidhe.

210. sognas .i. goma maith le a ghnáthugadh. soicheall .i. goma soichellach nó luathghairech.

211. .i. trí 'ga mbíonn clú maith. trebaire .i. gliocas. rathmaire .i. rath mór do techt air nó bhfás fair.

212. dochlatad .i. miochluid. laxa .i. faillidhe. prapcaillte .i. a bheith cruaidh ⁊ luath .i. bheith caillte anna chuid go luath.

213. ecnach .i. ithiomradh. doingthes .i. droichtengadh.

214. deirmiten .i. athairmhidin. easpata .i. diomhaoines.

216. .i. trí laithe as sona do mhnáibh pósta. mná go fiora .i. mná do thabhairt chum pósta. .i. biadh na mná beo 'na ndiaidh.

217. fri gach leas .i. gach neithe bhus leas dó.

218. rátha .i. urradha. fostadh .i. comhnuidhe. féile .i. náire. lomradh .i. ag lomairt ag díol fiachadh. fostodha a n-arus .i. comhnuidhe a bpriosún lomradh íce .i. da lomairt féin ag díol fiachadh nó fulang é féin do lomradh do réir dlighe .i. leigen lomartha an dlighe dar cenn feichemhan.

219. eiric no toghniomh feichemhan (.i. an t-íoc do dhénamh darcenn a bhiodhbha) no dithecht.

220. .i. trí neithe as anfæ (leg. ansa) nó as doiligh dhaibh. .i. dol a n-urrudhas dún righ do dhénamh, decair sin. coire .i. coire longan. .i. do thabhairt an urrudhas re cechtar doibh sin aroile do dhénamh.

221. trí as ainer[g]na (.i. neimhealadhanta) do neach. .i. no go salaighenn a eudach do scarduibh.

222. ochradh .i. alt. berradh .i. mullach a chinn.

223. mic .i. iomad mac. mná .i. iomad ban. méile .i. amadan. cleamhna ile imchiana .i. iomad clemhnas a gcéin. notcrionad (.i. dibrid) agus ní thormaighid (.i. ní mhédaighid a tighes).

224. seol mná for mac .i. luighe seola. gris bronn .i. tesuighecht. galar tiomargar olc .i. togbhus an t-olc ⁊ ḟágbhus an mhaith 'na háit féin.

225. .i. gar cóir fáilte rompa, no dobheir an ḟáilte a ttigh fleadha im duthracht ⁊ ealatha .i. ealadha do thaisbeana[dh].

227. daimh. bealai .i. tuadh, biail.

229. tiordhachta .i. tuathamhlacht no bodamhlacht. iomargal .i. ime ro mheraighe focal. iomarbhaidh .i. comartus gníomh. meraigecht .i. mire.

230-231. omitted in H. 2. 15.

232. rí ima gabhail .i. im geall nó chreich. aithech do mhuin coimeirce .i. bodach ar a mbeith dhó ar coimeirce, nó tenn ar chúl aige.

233. .i. scolaire iar gcriochnughadh a leighen .i. iar leagha nó egluisech iar ndénamh ornaidhe. iar leaccad a araidhechta uadh .i. iar ccriochnughadh a term a nó aimsire.

235. trí huais doibh .i. gar doilge doibh. .i. a n-urrdhas ar righ, ar esbog do bhrigh a leithe eneaclann an righ, nó inté atá na cronughadh ann. dul fri cath .i. dul a n-urrughas le cur catha. fri cimidh .i. dul a n-urrughas le brughaidh nó le siothcain. .i. secht neithe crosta donté rachadh a n-urrughas orra. dol ar dheoruighe .i. dol a n-urrughas. ar dhiaraigh .i. gan árus no coimhnaidhe aige. ar druith .i. duine gan céill, ar dhiaraigh .i. nach feidir árach air. ar angar .i. mac iongar. ar esccong (!) .i. senoir iar ndul a chéille uaidh. imnedhach dona gacha ráth (imṡníomhach go fírinnech gach urrughas díobh sin), .i. fulang dianbhás no dianollmhughadh no urfogra fa gach gealla dobheir aill ria n-aill iaromh .i. mionna a n-aghaidh mionn an ḟir oile .i. nach decha sé a n-urrudhas no le díola.

236. ag tioradh .i. ag goradh arbha.

238. luchra .i. gaire nó genamh.

239. .i. cia hiat na trí sonais dogheibh an duine sonadh? Ní handsa son .i. ní hainbhḟesach misi ar sin. iomarchor .i. iomchar. cuirm gan ára .i. deoch gan tech aige. .i. ar an tslighe go teghmaisech.

240. gaire .i. gaire maith.

241. .i. do ní oirfide nó comhluadar i gcomhdáil. druith .i. amatán. foirsire abhlóir nó ursoire. oircc (sic) .i. mesan nó cú beg.

243. léan .i. amhgar. brath .i. ar comarsan.

244. a breith a ngó .i. gúbreith brégach. gan disle .i. faoi omhan gan árach. gan ailic .i. gan hailche 'na timchioll .i. rosg ⁊ fasach.

246. duas .i. droichḟios.

247. socla (sic) .i. sochlú. suirge .i. le mnáibh.

248. .i. ceitheora da ttugann flaith mioscais nó nemhdhúil. baoth .i. leamh. uttmhall .i. roluath. fer labhar disceoil .i. labharrach cainntech gan sceol aige. fer coimhghne cuimhnech .i. go caoimhegna ⁊ cuimhne senchusa.

251. somna .i. so-omhnach .i. so-eglach (!). sobraicch .i. sobríoghach.

252. condailbhe .i. bághach nó leathtaobhach. doingthe .i. doitenguighe.

253. trí sirrechta flatha .i. suthainghesa nó neithe bhíos toirmisc ar uasal. .i. fleadha gan ealadha da ḟaisnéis. .i. cuitechta gan donail píobaire 'na tosach.