ICAANIM NA CASAYSAYAN.—Tungcol sa Presidente n~g República at caniyang Pamunoan.

72.—Ang Presidente at Pan~galauang Presidente n~g República ay ihahalal n~g m~ga cabilugan nang m~ga katiuala sa baua't cabayanan cahalintulad n~g paghahalal sa m~ga Tagatayó; n~guni't maquiquialam sa paghahalal bucod sa Punong cabayanan na pinaca Presidente ang m~ga Pintacasi n~g República sa bauat cabayanan na m~ga taga pagsiyasat casama n~g m~ga inihalal n~g m~ga catiuala, na siyang man~gan~galaga upang ang paghahalal ay madaos ayon sa ipinaguutos.

Ang Puno at ang m~ga Pintacasi ay hindi macabobotos; n~guni't susugpuing mahigpit ang suhulan at daya sa butusan.

73.—Ang m~ga tunay na casulatan n~g paghahalal sa bauat cabayanan ay ipadadalá n~g Puno sa Tanun~gan at ang matitirá sa archivo n~g cabayanan ay isang saling pinilmahan n~g naturang Puno, n~g m~ga Pintacasi at iba pang tagapagsiyasat.

Capag natangap n~g Tanun~gan ang m~ga casulatan sa paghahalal n~g lahat na cabayanan ay magpasabi sa Kapisanan ó sa Laguing Paniualaan cun nasasará, at ito'y magsusugo n~g tatlo catauong tagapagsiyasat na maqui-alam sa pagbibilang n~g botos.

Cun ualang macalicom n~g botos n~g dalauang icatlong bahagui man lamang n~g lahat na katiuala sa m~ga cabayanan ay uulitin ang paghahalal, n~guni't ang pag bubutusan ay ang m~ga nacalicom n~g lalong maraming botos hangan sa tatlo man lamang.

74.—Ang Pan~galauang Presidente ay ang macalicom n~g mahiguit sa calahati n~g botos at siya ang hahalang sa Presidente, cun ito'y mamatay ó magcaroon n~g tunay na capansanan bago matagpós ang capanahunan na limang taon.

Habang hindi siya humahalang ay di macagagamit n~g ano mang capangyarihan ucol sa caniyang sariling catungculan; n~guni't paghalang ay malilipat sa caniya ang boong capangyarihan n~g Presidente.

75.—Ang mahalal na Presidente ay ihaharap sa Kapisanan n~g hahalinhan at n~g Presidente n~g Tanun~gan, at cun malagay na sa talagang luclucan n~g Presidente n~g Kapisanan ay babasahin ang caniyang calatas sa pagbati at dito'y ipan~gan~gaco sa mahigpit na panghahauac sa sariling dan~gal at capurihan na pagpipilitan niya sa boong macacaya ang caguinhauan n~g bayan at mag bibigay nang halimbaua sa lahat sa pagyucó at pag galang sa m~ga cautusan sa pagbaban~gon at iba pang bagaybagay.

Pagcatapos n~g pagbasa ay igagauad n~g Presidenteng hahalinhan ang m~ga saguisag na pagcacaquilanlan nitong mataas na catungculan, at quiquilanling hauac na niya ang boong capangyarihan.

76.—Ang presidente ay siyang pinaca catauan n~g bayan, caya't siya'y dapat igalang at huag pagpahamacan at di mabibiguiang usap habang di naa-alisán nang catungculan.

Ang Presidente ay hindi iba cundi ang capatid at caibigan n~g lahat na taga Pilipinas, at caya lamang mauiuicang siya'y nacalalalo ay sa pagca't siya ang dapat man~guna sa pagpapasunod nang ugaling magandá at mahusay at sa cabutihan nang gaua sa bayan.

Utang niya sa caniyang sariling dan~gal at sa Dios ang mag taglay n~g isang ugaling ualang ipipintas, upang mapapurihan niya ang caniyang bayan sa harap n~g m~ga taga ibang lupa, at mag bigay sa caniyang m~ga cababayan n~g halimbaua n~g cabaitan at casipagan.

77.—Siya ang quinabobooan n~g capangyarihang magpasunod sa m~ga cautusan at nalalaganapan n~g capangyarihang itó ang lahat na bagay na quinacailan~gan n~g cahusayan sa loob n~g bacuran nang República at sa icapapanatag sa labas, ayon sa ibinibilin n~g m~ga cautusan sa pagbaban~gon at sa iba pang bagay.

78.—Ang Presidente ang mag lalathalâ n~g m~ga tadhana n~g Kapisanan upang mapilit sa pag sunod ang tauo; gayon ma'y cun inaacala niya na ang alin man sa m~ga tadhanang ito ay macagagambala sa cahusayan sa loob at sa capanatagan sa labas ay malalaguian niya n~g sansalâ (veto) sa ilalim n~g boo niyang capanagutan.

79.—Ang Presidente sa sarili niyang isip ó sa hamong n~g alin man sa caniyang m~ga Kagauad ay macapaghaharap sa Kapisanan n~g ano mang panucala n~g cautusan; n~guni't bago gauin yaon ay didinguin muna ang Tanun~gan.

80.—Bucod pa'y nauucol sa caniya itong m~ga malaquing capangyarihang susunod:

Una. Kumathá n~g m~ga atas at tagobiling quinacailan~gan sa pagtupad n~g m~ga cautusan at man~galaga na sa boong nasasacupan n~g República ay ualang maghari cundi ang madali at ganap na catouiran.

Icalaua. Gumaua n~g m~ga cautusan at bagong pacaná na inaacala niyang dapat ihamong sa Kapisanan ucol sa cagalin~gan n~g República, upang pagnoynoyin n~g nararapat.

Icatlo. Maghalal sa m~ga may catungculan sa bayan ayon sa m~ga cautusan.

Icapat. Acayin ang Hocbong dagat at Hucbong cati at pagayao-ayaoin sa paraang lalong nararapat sa pamamaguitan n~g m~ga Generales na lalong may catampatan na siyang pagsasalinan niya n~g Kapangyarihan.

Icalimá. Mag tuto sa paquiquipulong sa m~ga Pamunoang taga ibang lupa at maghalal n~g m~ga sugo at Consul na cacatauanin niya.

Icanim. Mamahala sa pagpapabubo n~g m~ga salapi at mag atas n~g m~ga pag-gugulan, n~g m~ga itinatalagá sa baua't san~gá n~g pamamahala sa bayan.

Icapitó. At catapustapusa'y man~galaga sa lahat n~g nauucol sa cahusayan at icatitimaua n~g bayan sa m~ga sáquit.

81.—Ang man~ga hanganan nang capangyarihan nang Presidente ay itong man~ga susunod:

Una. Sa ano mang dahila'y hindi masasan-sala ang pagcacatipon n~g Kapisanan sa m~ga panahon at pangyayaring nabibilin sa cautusan, at gayon ding hindi yaon mapipiguil at mapaghihiua-hiualay at cailan ma'y di magagambala ang man~ga pagpupulong at paglilining nitó.

Icalaua. Hindi siya macalalabas sa nasasacupan n~g República at di niya masisira ó maihihiualay at malalaguian nang ano mang capanagutan ang alin mang bahagui nang lupain nitó.

Icatló. Hindi macapagyayari n~g anomang tipanan at iba pang casundó at gayon ding hindi mapaiiral ang digmá at mapababalic at mapagtitibay ang capayapaan cun ualang pahintulot ang Capisanan.

82.—Ang man~ga pasiya nang Presidente nang República ay pipilmahang palagui nang Kagauad na nauucol; n~guni't hindi ito mananagot na casama niya cundi maquilala na itong Kagauad ang naghamong nang m~ga naturang pasiya.

83.—Hihirang ang Presidente sa m~ga Tagatayó at Apong halili na at quinaquitaan nang ugaling ualang ipipintás sa pag ganap nang catungculan ó di caya'y sa man~ga nag gugol nang malalaquing paglilingcod sa bayan, n~g m~ga Kagauad n~g Pamunoan na siyang tutulong sa caniya sa paglulutas nitong m~ga susunod na san~gá:

Una. Paquiquipanayam sa tagá ibang lupa at pagcacalacal.

Icalaua. Panihala sa loob na nacasasaclao sa cahusayan sa loob, sa pagtuturo at pagpapalayó sa m~ga sáquit.

Icatlo. Gauang bayan, at dito'y masasama pati n~g gayang lupa at gauang camay.

Icapat. Catuiran.

Icalima. Yaman.

Icanim. Digmang cati.

Icapito. Digmang dagat.

84.—Ang m~ga Kagauad n~g Pamunoan ay macahaharap sa Capisanan at Tanun~gan cailan ma't may ipagsasabi sa n~galan n~g Presidente ó sila'y turulin cayá n~g hayág nino man sa Kapulun~gang itó.

N~guni't cun pagbobotosan na ang dahil n~g canilang pagdayo ay lalabas at di maquiquialam dito.

85.—Hihirang din naman sa m~ga tauong nababanguit sa núm. 83 at sa m~ga Katiuala at Punong bayang halili na at quinaquitaan n~g ugaling ualang ipipintas, n~g m~ga ihahalal niyang Punong cabayanan, na siyang pagsasalinan niya n~g boong capangyarihan sa loob n~g cabayanang masacop nitó.

86.—At gayon ding hihirang sa tatlong iharap sa caniya n~g Sanguniang bayan n~g gagauing Punong bayan na cacatauanin niya sa baua't bayan. Upang mabilang sa m~ga ihaharap ay quinacailan~gang nagdaan sa pagca matandá ó Pan~gulo at di napapintas sa ugali.

Ang m~ga Pan~gulo na siyang catiuala n~g Punong bayan sa bauat nayon ay ihahalal n~g Punong cabayanan sa m~ga mapili n~g umaambag na may carapatán. Ang pagpili sa m ~ga Pan~gulo ay caparis din sa m~ga matandá.

87.—Ang catungculan n~g Punong bayan at man~ga Pan~gulo ay tatagal n~g dalauang taon; at ang m~ga Punong cabayanan ay apat, liban na lamang cun bago lumampas ang taning na ito ay mapagquilala n~g Presidente na ang cagalin~gan n~g boong República at ang sariling cagalin~gan n~g cabayanang quinalalaguian ay nagcacailan~gang siya'y halinhan nang iba.

88.—Sa bauat san~gá n~g pamamahala sa bayan ay magcacaroon n~g Lugal cagauad na siyang Pan~galauang Puno sa baua't Gauaran; sa bauat Pitac ay maglalagay n~g isang Oficial at m~ga catulong at manunulat na quinacailan~gan sa madaling paglulutas n~g man~ga usap.

Ang man~ga Katungculang ito ay maguiguing isang tan~ging hanap-buhay gaya naman n~g sa man~ga Hocom at sandatahan, at ualang macapapasoc dito cundi magdaan muna sa sungcaran, maguing sa hagdang mataas na buhat sa baitang n~g man~ga Katulong na paitaas, maguing sa mababa na quinalalagyan n~g man~ga manunulat at iba pang alagad na quinacailan~gan sa baua't sánayan.

Ualang maguiguing dahil n~g pagtaas dito sa dalauang hagdan cundi ang catagalan at ang man~ga tan~ging paglilingcod na gauin n~g may Katungculan, cun yao'y mapatotohanan at marapatin n~g Tanun~gan. Upang macalipat mulá sa mababa tun~go sa mataas na hagdan ay cailan~gan ding magdaan sa sungcaran.

89.—Ang lahat na Katungculan sa bayan cahit ano ang quinauuculan ay babayaran n~g catamtaman, liban na lamang ang man~ga nasasabing ualang bayad sa man~ga cautus an, at di matatalagahan n~g ano mang upa ang man~gahiualay sa Katungculang ito. Ang sino mang mapahamac sa pagtupad n~g Catungculan at dahil dito'y marapatin n~g Kapisanan na gantihin ang gauang yaon, ang bihis ay ibibigay na paminsanan sa halagang pasiyahin nito ring Kapisanan.

90.—Ang man~ga sanayán (oficina) n~g Bayan ay bubucsan umaga't hapon gaya n~g sa man~ga magcacalacal, at magtatayó lamang n~g man~ga calalaguiang tunay na quinacailan~gan sa madaling paglulutas n~g man~ga usap.

91.—Baua't Punong cabayanan ay magcacaroon n~g nasasacupan niyang man~ga oficial, catulong at manunulat na quinacailan~gan sa iba't ibang san~ga n~g pamamahala sa cabayanang nasasacop niya, at ang oficial na catiuala sa cahusayan sa loob ay siyang Kagauad na maguiguing pan~galauang Puno sa Sanayán n~g cabayanan.

Ang m~ga manunulat ay caniyang ihahalal capag nasungcad n~g Sanguniang-cabayanan.

Ang sino man~gatungculán sa cabayanan ay dapat macaalam n~g salitá dito.

92.—Baua't Punong bayan ay magcacaroon nang; isang kagauad hugot sa baitang n~g m~ga catulong at n~g m~ga manunulat na ihahalal niya, capag nasungcad n~g Sanguniang-bayan. Magcacaroon nang isang catulong na Comisario n~g Pan~galagaan na may bayad. (Comisario de Policía).