← Table of contents
Life in the forests of the Far East (vol. 2 of 2)

Volume 2 — APPENDICES.

Reading edition

APPENDIX A.

DAYAK LANGUAGES.

SAMBAS TO BATANG LUPAR.

In forwarding me the four vocabularies which I now insert, the Rev. William Chalmers mentioned that the Lara people say they came originally from the neighbourhood of Brunei, the capital.

Note.

“The Sarawak Land Dyak is in the dialect of the Sentah tribe. The ū of this tribe is changed into “o” in the other tribes of the river Sarawak. Sentah River is a tributary of the southern branch of the Upper Sarawak.

“The Sadong Dayak is the dialect spoken by the tribes on the river Kadup, a tributary of the Upper Sadong.

“The Lara is a tribe of Upper Sambas, part of which now resides on the Upper Lundu.”

“ē = English a.

e = English e in met.

ū = French u.

ŭ = English u in cub.

au = ow in now.

ai = English i.

ei = English ay in lay.

ō = aw in law.

ch final = German ch.”

—— SARAWAK. SADONG. LARA. SIBUYAU.

Able shaūn inshaūn kaän bulih

Across (river) kadipa sisa pahja sebrang

Acquainted with kŭnyet ŭmpuon nŭmparu tau

Afraid taru teroun buut takut

Agree bepaiyu janggi bepusun berjanji

Alligator buai buoi buro gaiyaŭ

Ant subi subi subē semut

Angry boji deroch baji hing-at

Arise from sleep bura mungkat kias dani

Ataps, leaf mats ilaŭ iraŭ aro atap

Above sombu sombu samo atas

All perūg samoa sŭman-man samoa

Ask (beg) mite minta mahi minta

Ask (enquire) sikyen pŭsik masikan tanya

Bathe mamuch ngumon mamu mandi

Below ribo, sogan sigan saroch dibahōa

Before diŭ taiyŭ uru dulu

Behind di kŭnang di kŭnang buntot dudi

di sundich di sundich

Beads tumbis tumbis tumi marēk

Black singŭt bihis sungut chelum

Bird manuk manok manuk burong

Blood dēya dēya daya daha

Blind kerak bŭkap buta buta

Break (in two) pŭtah pŭtah patah patah

Breathe ngashūng ngashūng misingat sipuat

Burn mupun nyahu nyahu, ninu tunoh

Bad arap bēek jahē jai

Boy anak kŭnya anak kŭnya kangot anak biak

Bachelor bujang bujang bujang bujang

Brave pogan pogan pagan brani

Bridge teboiyan ŭnyan titi andaŭ

BODY (HUMAN) pŭrūng, tibu tibo ungan tuboh

Head ubak bak abak pala

Forehead arū dēich kaning dai

Cheeks pŭnding pŭmpi koko koyu

Eye betuch matuch matu mata

Eyebrow buruch kŭning buruch kŭning burun rimin bulu kanīang

Eyelash buruch kirat kilat matuch burun matu bulu mata

Nose unugn undung dudugn idong

Nostrils rubang unugn rubang undung rubang dudugn lubang idong

Mouth boba boba boba mulut

Teeth jipuch jipun japu gigi

Tongue jura jilē rata dila

Throat gunggong tegunggong gangogn batang hukōang

Ear kojit kŭping rajak pundīang

Chin seraka raäng rang dagu

Hair of head ubōk buruch abōk buak

Neck tungō kukō jangok hukōang

Side tigang tigahang silet husua

Shoulder kowin kowi kaī bauh

Breast sudō ishuk sadō dada

Back punok jaju rutuk blakang

Belly tain putong putugn pahut

Posterior kŭnang pŭmpi kŭnang rabat buhīat

Loins kupong kupong apagn punggōang

Arm–shoulder to elbow pupung pumpong barangu buah langan

Do.–elbow to wrist birēng brungō baregn langan

Elbow sukuch sikuch siku siku

Hand tŭngan tŭngan baregn jahi

Fingers trinyu buah tŭngan trinyo tunjōi

Nails siruch siruch siru kuku

Wrist brungō ŭng-gŭm ladak angg-am

Thumb sindu tŭngan indu tŭngan indu baregn tunjōa indu

Thigh pūūch pūūch pa pa

Calf bitēs bitēs batis betis

Foot kŭja kŭja kŭja kaki

Ancle buku siōk tulang kelali matu dudegn buku alē

Knee bak karŭb bak tuod tukugn pala patōang

Heel tiga peniga tigak tumit

Palm pura tŭngan pŭpach tŭngan parapa baregn tapa jahi

Lips bibich bibich bibich mulut

Flesh ishin isi inshin isi

Bones turang tulang turang tulang

Navel pŭshid pŭshid pusat pusat

Knuckle buku tŭngan bukuck tŭngan raka buku tunjōa

Sole pura kuja pupach kuja parapa kuja tapa kaki

Skin kurit kulit kurit kulit

BEASTS:–

Deer (rusa) paiyu paiyu anyung rusa

Monkey (kra) oyung kara kara kara

Dog kŭshōng kosho kashu asu

Cat bushing sengau uching maiau

Pig, domestic aiyō pongan uwē babi humah

Pig, jungle pongan laba lauk babi kampong

Rat babu babu, jupor tikus tikus

Cough (to) mokūd mungkud mukut batōak

Come menūg monūg utung datei

Cold mŭdud bŭbi, madud sangu chilap

Cry out nai kiak siak ngampak nyawa

Cry (weep) sien nŭngis munse nyabak

Cook tanuk nŭnuk nanuk nyumai

Companion dingān dingan agē pangan

Commit adultery tŭngach nyowang bebaiyu bambai

Covet lipōng kilek murun dika

Cut kapūg kapūg mŭmagn putus

Come out ruach luach mungkas pansut

DRESS:–

Jacket jipō bojuch jūpo baju

Head-dress bung ubōk burang tundō bung abak labōang

Petticoat jomuch jomuch jamu kaiin

Trowsers sinyang saluar salauar tanchúat

“Chawat” tāup tahup patung sihat

“Tambok” juach juach jua jua

Do., small, worn on the side tambōk tungking tokeng tambōak

Pinang knife sinda sinda sunda lungga

Sheath of Pinang knife randung landong sario bandōang

Parang bukō tŭkin bukō bai isau

Sheath of do. sibōng sibōng dohong tangkin

Day ŭnu onu ano ahi

Dance berejang belangi nari ngigal

Drink nōk nyūhūp man pain nyihup ai

Dumb bawa, baku kaku awa bisu

Deaf bongam tebodung būngal mandap

Destroy rusak rusak rusak husak

Divide kutung bedodŭg punugn daman

Doctor, to (bilian) būrich, nguri ... ... bilian

Doctor, a (male) dayah beruri ... ... manang

Do. (female) bŭrich dayung pancha,.br> bŭrich bari ...

Door tiban jigan pintu pintu

Dead kŭbūs kŭbūs kabia mati

Diligent gŭgach rijung gŭgah hajin

Enough raput, sedang luput chukup umbas

Eat man maän uman makai

Egg turoch ŭntulo tura telo

Enter murūt murūt maru masōk

Enemy pūngănyu pŭngaiyu pengaiyu munsoh

Fire opui opui api api

Forbidden (tabooed) pūrich pŭrich pari mali

Fish ikyen ikan ikan lawak

Fly (a) tura tura nyamok lalat

Fly (to) mukābur ŭnchaling, [mobur mibir terbang

Fat gŭmu ... manu gumu

Fowl siōk, siap siōk, siap siap manok

Fall (“jatoh”) rŭbu rŭbu mana labōa

Forget kambut ngkomut karimut lupa

Father sama ŭmang sama apai

Firefly bŭkarūp ŭngkarup kalamiu chutlut

FRUIT:–

Durian dēan dihŭn dihan hian

Plantain borak pisang barak pisang

Mangustin sikuk gunau sikuk langaiīn

Langsat lishēt lashat sarikan langsat

Go ŭdi oji ana jalei

Go up maäd nyumak maka niki

Go down mun muhun disa nuhun

Girl anak dayung anak dayung angot anak biak indu

Grown up (as brushwood, selut) jukut jukut abut sikut

Get dapūd dapud daput tŭmu

Gape (yawn) kuab ngkuhab chabun nguap

Good rŭmus paguch lŭmus badas

God Tŭpa Tŭmpa Penita Batara

Give nyen, jugan jugon mangkan bahi

Glad raän, awang kira, awang rēpo dika-hati

Gold berowan berowan amas berawan mas

HOUSE:–Outside rŭmin rŭmin rŭmin humah

platform tŭnyu tonyu bŭntahan tanyu

Common room awach awach sambi ruei

Private room arūn rŭmin ohang lawang

Garret rŭnga rŭnga rŭnga sadau

High omu sŭmu nyŭmu tinggi

Hill derūd darūd munggu bukit

Hide chukān nyukān nukan lalei

Hungry seburūk seburūk seburuk lapah

Hear dinga ngŭping danga dingah

Husband bonūch bonūch banun laki

Hot (“panas”) sura nyowa, shiru jera panas

Hot (“angat”) paras paras paras angat

Is ŭgi aduch uni bisi

Is not meting, doi kadū aduch kati nadai

inyap raiya

Jump over menyakir melompat nyantang merejōak

merejok

Jump down ngŭngung ŭmpapu nyangugn trajun

Jungle tarun tarun tarun kampong

Kneel sedikang unyuch nungkogn nyerunkōang

Keep (“pliara”) kiugat nagoch ngingu ibun

nguän nyingat

Know puän ŭmpuon penanē tau, numŭ

Kill siū kenobūs ngamis bunoh

Large bās bahas aihyo besei

Lazy sorut bojag ŭga kelalāh

Lean mănyuch kurus kurus kuhus

Light, in weight jangan nyangan nyaän lempōang

Little, quantity shīt ichīuk igēat sikēat

Long omu ombuch ŭngho panjei

“Lesong” (a mortar) lishōng lesong rensungan lesong

“Alu” (a pestle) aruch alu aru alu

Laugh tawūch natau guluk tawa

Lie down guring ngulēng guring gali

Lie (speak falsely) kādong mudōng lachē bula

Many bogū tŭbun kara banyau

Melt ririch lilich luluch anchuah

Merciful masi masi masē kaseh

Moon buran buran buran bulan

Mother sindu aiyang, ŭndu sindo indei

Morning ishan-ishan pagi ngakap ano magi-pagi

Mat (“klasa”) kasa krŭsah bidē bidei

Mat (“tikar”) ŭmok ŭmak bido klaia

Man dayah, naän nūūch, inya soök ohang

Musquito prungang prunggang pŭntujok hyamōak

Mud Jijūb jijub lulok hubōah

Night ngarūm ngarūm ngarum malam

New baüch baüch bahu bahu

Not dūch kadū kati adai, nda

Not (do) ma ba anang

Now madin matē mati dia kamaia tu

Name adūn gŭnŭn gaän nama

Noon yun ŭnu narang onu tŭno ano s’tengah ahi

Old, man nyamba nya tuüch ŭma tuei

Old, thing ŭma dŭmba tuhi lama

Oil inyō inyō aiyan minyak

Open (to) kuka tuhas nukas silak

Other bŭkūn bukūn lain lnin

Outside disopa luäch sopa sato di luäch

One ni indi ŭsa sa

Once ni, sidach ni, idah nisidah sekali

Parang, forge a moba ngoba maba tŭmpa

Posts rōs oros nahi tiang

Poor cherāta babō papa seranta

Provisions onyad bokol sanga bekal

Perspiration udās udās adas peloh

“Pinang” (betel nut) baï pinang, bahai ohē pinang

Put down na jimpan nana ŭngkah

Put by nikūa jimpan mogan simpan

Paddy padi padi padē padi

Pleasant sidi sidi ahwan nyamei

Quickly likas pantas japat lekas

Red birē ŭnchalak teransak mirah

Return mŭri maring urē pulei

Remember ingat tian ingat ingat

Road ŭran jŭran pagala jalei

“Rotan” wi wi wē hutan

Remove (pindah) beringar berpindah pindah pindah

Run away bu buhu boho lari

Rotten modām modam modam buhua

Receive kambat kira nyamut terima

Rice bras bras, boru nahas bahas

boiled tubi sungkoi nasi asi

Straight tŭnggūn bujog tamut luhus

Strike (pukul) mukōng nŭntong mangkugn palu

Sick mŭnam mŭnam ŭnam pedīas

Short purok kŭdūk punok pandak

Sleep būūs būūs buus tindōak

Sun betuch ŭnu matūch shiru matu ano mat’ari

Stars bintang bintang bintang bintang

Shut (to) tup punut, tutu tutup tutup

Sandfly biās sirap bihas singīat

Scald rāus rōus batu angus

See kirich tŭbūk mēlē peda

Sharp roja roja ruja tajam

Shake, to (neuter) beguyut guyut begotē beguyu

Speak mīnyu, sinda besinda kaséna bejako

Sneeze pasin bekuchēsh berusun berkasi

Sit down guru ngulu munyung duduk

Stand up mejōg mijōg agun berdiri

Spider tŭka ŭngkŭka ŭnga tampa lawa

Steal nŭku nŭngku nangko chuhi

Sweet nibŭnyich sija mamis manis

Squeeze pishū michet ngerachet pichīat

Satiated bisoch bisō baso kenyang

Spacious baiya tawash nyowa tawas tawas

Sorry susah-ŭtin susah-ati suba-latē tusah

Small (size) shīt ichīŭk inek mukat, miet

“Sirih” baïd baïd uït sirih

Sky lŭngit langit langit langit

Snake jipūch nyipuch nipa ulah

Spit ngiruja nguruja ngeruja berludah

Spittle ruja rēyang rayang ai lioch

Stop (to) rūū, mōkō ngŭndei madi bado

Still (to be) rūū mŭndu moko diaû

Take mit tumit tangkap ambi

Touch tŭma tŭgūch nyankam jamah

Track arōk, inyak indich tawan, aju bakaŭ

To-morrow sepagi pagi jakap pagi

This ati, iti, anū siti, siech dia tu

That ajech, inū saäch kako, tēan nyun

Throw away taran bŭtan matan buei

Thirsty bodūch ashūng haus karing ashung haûs

Vegetables kudōsh ŭngkŭnūch apu daûn kayu

Wing orad arad arat sayap

White buda buda ranagu putih

Well (baik) kena paguch baik baiak

Walk ponu jalan berjalan bejalei

Woman dayung dayung mahu indu

Wife sowūn ŭshaū saûun bini

Water piīn umon paīn ai

Weary kowūk kunyoch tukur lelak

Wind (the) sobak mohu nyaru angin

Worms (stomach) regyu ŭngkiho biar belut

Work (to) kamīnyang kaminyang mukut jama

What? uni, mani ŭnich jai aû

Whither? kamaki gupich kumē kini

Whence? so aki sopich utung adumē arini

Who? osi osi asi apa

Young mura ŭngōd angot mudei

Yesterday ŭnu mījach ngŭndu rami kamahi

Year sawa sowa sawa taun

PRONOUNS:–

I aku aku ikin aku

Thou kuu omu ako kōa

He eiyūch aiyech ini tu

We kiech ami kaī kami (exclusive of persons addressed.) kitei (inclusive.)

Ye ŭngan kita akum kita

They eiyūch aiyech ini tu

NUMERALS:–

One ni, ikan

Two duūch

Three taru

Four pat

Five rimūch

Six num

Seven juh

Eight maï

Nine priï

Ten simūng

I add now a short vocabulary, forwarded to me by the Rev. William Gomez, who has been stationed at Lundu during many years. It involves a little repetition, but is useful to compare with that collected by the Rev. William Chalmers. By Lundu, Mr. Gomez refers to the original inhabitants of that river.

Names of Ten Men and Women in the Tribe.

Husband. Wife.

1. Kalong, O. K. Gunja.

2. Gali Binda.

3. Langi Rinja.

4. Itak Indak.

5. Samuling Rimba.

6. Nyinkong Jeba.

7. Bulang Mingga.

8. Lunsong Burong.

9. Mangga Sara.

10. Sageng Tamo.

Heights.

MEN.

OK Istia Rajah 5 ft. 2½ in.

Garai 5 ft. 4 in.

Bulang 5 ft. 3 in.

Jinal 4 ft. 10½ in.

Lunsong 4 ft. 11 in.

WOMEN.

Pungut 5 ft.

Ria 4 ft. 10½ in.

Specimens of the Dayak Language.

—— SABUYAU. LARA. SALAKAU. LUNDU.

NUMERALS:–

One sa asa asa ni

Two dua dua dua duo

Three tiga taru talu taru

Four ampat apat ampat pat

Five lima rima lima rimo

Seven tujoh ijo tujoh jo

Eight lapan mahi delapan mahi

Nine sambilan pire sambilan pire

Ten sapuloh sapuloh sapuloh samoong

Waist punggong apakng pinggang kupong

Navel pusat pusat pusat pesud

Knee pala paton tukung tuut bakorob

Foot kaki kaja paha po, on

Heel tumbit tigak tumit tiga

Skin kulit kurit ku, it kulit

Bone tulang turakng tuang tulang

Flesh isi insin isi daging

Sinew uhat uhat urat at

Milk susu susu susu sisun

Heart ati ate hati atin

Spleen kuha kura kura kura

Gall umpadu umpadu padu podun

Brains untak untuk otak otuk

Blood daha daya darah daya

Spittle di lioh rayakng ai uja royang

Snivel insak buduk edoh dok

Tears ai mata pain matu ai mata eu boton

Perspiration peloh adas pau das

Dandriff daki dunuk dati ing

Pus nana penunu nana penona

Face mua bahas muha jawin

Dumb bisu awa awa

Deaf bengal bagi banga bangam

Blind buta buta buta buta

Dimness ulon kabor kabor kabor

Stammer kat mah awah awah

Silly budon bagah bagah budoh

Mad gila gila gila gila

Cough batok mukut batok mukud

Boil bisul tampusu bisoan perkis

Sea laut laut laut kirekng

Sun matahari matoano mata ari mata nanu

Moon bulan buran buan bulan

Star bintang bintang bintang bintang

Light trang tawas tarang java

Darkness petang petakng petang mapong

Heat panas jara darang putek

Cold chelap panut dingin modud

Cloud remang rahu niga gening ayong

Lightning kilat kilat elak kilat

Thunder guntoh guntor guntor dudu

Rainbow unggoaja meraje antu ai berengan

Mankind manusia sok manusia nyaah

Man ohang laki areh angaki nyaah dadari

Woman ohang indoh mahu ang bini dayung

Body tuboh ungan tuboh genan

Hair bok abok bu, uk bok

Head pala abak kapala bak

Forehead dahi kaning kaning uru

Temples pisan kingkek tangengeng ponyip

Eyebrow bulu keneng bulu rimin bulu ramang kening

Eye mata matu mata botun

Ear pendeng rajak tere, nyek kajip

Nose idong dudukng idong nogong

Cheek pipi kuko koko panig, ng

Mouth mulut baba mulut beba

Tongue dila rata jia jera

Lip mulut bibih bibir bibin

Teeth gigi japu gigi jupon

Neck hakong jangok tegeh tungoh

Chin dagu rākng jago rang

Back blakang rutuk ba, ikang punok

Feet kaki kaja paha po, on

Hand langan barekng angan tangan

Chest dada sadoh dada sodo

Finger tunjok terinyo kukot terinyo

Nails kuku siru kuku sirun

Stomach prut putukng parut tain

Fire api api api apoi

Smoke asap asup asap asu

Rain hujan hujan hujan jan

Wind angin nyaru angin sebak

Storm bahat tupan nyaru ribut

Sand paseh krasik krasik sumat

Stone batu batu batu batu

Mountain bukit mungu bukit doron

Hill munggu muton muton motang

Mud reboh paya ochak rapak

APPENDIX B.

The following vocabulary is compiled from materials furnished me by the late Mr. Brereton. The Sea Dayak language is spoken by the aborigines on the Batang Lupar and all its tributaries, the Seribas, Kalaka, and the streams which flow to the left bank of the Rejang. The Bugaus, who live in the districts bordering the great Kapuas river, speak the same language. There are local variations, but they are of minor importance. The Malau is the language of the aborigines living at the very interior of the Kapuas, and, it is said, not many days’ walk from the great mountain of Tilong.

—— MALAY. SEA DAYAK. MALAU.

Straight lurus rurus mupi

Crooked bengkok bingkok, simpin kong kong

Square ampat persagi ampat bersgi kuata

Round bulat bulat sagala ga gulun

Long panjang panjai ba lankei

Broad lebar besai broh

Thick tabal tabal

Thin nipis nipauh, mipis nipis

Deep dalam dalam ba jalam

High tinggi tinggi ba lankie

Short pandak pondak

Without deluar de ruai tanga sauh

Within dedalam dedalam

Light (in weight) ringan lumpong

Heavy brat brat

Above deatas datas de asit

Below debawa de baroh de yaum

Behind deblakang deblakang

Before demuka demua de roka

Between antara antara dua

Here sini kitu, ditu loku

There sana kinu duinyin ke mangeh

Far jauh jauh

Near ampir dampi ampensop

Where mana nei iya di selananu

At de de

To ka ka

From deri arri

All samoa samoa aus

Many baniak meio byu

Few sidikit mimit tetopit

Small kechil mit keh kih

Large Besar besai brah

Like rupa boka si bangun

Now sakarang kamiyatu anindehen

When apabila kamiya endisi

Then kamudien kamiyania

To-morrow besok pa gila balik mina

Yesterday kulmarin ka mani malam

Old tuah tuai tuah

New bharu bharu obas baruh

Slow lambat lobah ba laun

Rapid pantas jumpat ba riah

Strike pukul dadat malun tongi

Break patah patah kru poloh

Open buka telengah ilakkeinih

Shut tutup tutup, tikup tulopu

Lift angkat katon angkat

Throw kibar tampalon keiniko

Wet basah basah

Dry kring rankai kumbat tor

Light trang tawas tumpak manara

Darkness glap petang raun

Black itam chilum an tarun

White putih burak uteh uteh

Red merah mansoh di darah

Yellow kuning kuning tantu mūūn

Blue biru biru biru

Green ijau ijo

Country negri benua

Earth tanah benua

Stone batu batu

Gold mas mau mas

Silver perak perak perak

Iron besi besi besi

Mountain gunong bukit bukit

Valley lembah darong lengkap lengkap

Cave guah lobang batu long batu

Hill bukit bukit bukit

Plain padang padang padang

Island pulau pulaū pulau

Water ayer ai danum

Sea laut tasik rong jawa

River suñgei suñgēi suñgai

Wind angin ribut ribut

Hurricane ribut ribut bungat

Cloud awan niga dom

Rainbow pulangi anakraja

Rain ujan ujan

Lightning kilat kilat suran

Thunder guntur guntur dolok

Day ari ari asoh

Night malam lamai

Morning pagi pagi kau ko

Sun matahari matahari mat asoh

Noon tangah hari tiñgari

Sky lañgit lañgit suan

Moon bulan bulan bulan

Star bintang apei andau bintang

Hot panas panaa panas

Fire api api si siak

Burn bakar tunoh tuton

Smoke asap asap rimbu

Ashes abu abus kutu au

Cocoa-nut nior buah miniakunjor

Plantain pisang pisang buah unti

Paddy padi padi asseh

Rice bras brauh brauh

Pumpkin labu antakai parangi

Yam ubi abuk miah

Seed benih banih, igi, tulang ah

Tree pokoh pohn akak kaya

Root akar randah, urat, banarun

Leaf daun daun daunah

Flower buñgah bungai bukas

Fruit buah buah buārah

Raw mantah matah mutoh

Ripe masak mansoh sasak

Deer rusa rusa piang

Bear bruang jugam

Cow sapi chapi, banting

Goat kambing bedus kambin

Dog anjing uduk, ukuè asu

Hog babi jani bawi

Monkey kra kra

Cat kuching maiau sih

Mouse tikus kechil chit

Rat tikus chit balau

Squirrel tupei tupei but

Bird burong burong

Domestic fowl ayam manok manok

Duck itek itek riri

Kite alang menaul bau

Sparrow pipit pipit duñgus

Swallow layang layang lelayang

Crow gagak kak

Cage kurong krukor

Snake ular ural ruar

Frog katak rinkak rarigu ba ningar

Fish ikan ikan lauk

Crab katam katam

Prawn udang undai undan

Butterfly kupu kupu maniah

Bee lebah manyik

Fly lalat lalat lalas

Mosquito niamok niamok

Louse kutu kutu

Ant semut semut sinsam

Spider laba laba ampelawa

Horn tandok tandok tunjan

Tail ikur iku inkuah

Feather bulu bulu

Wings sayap sayap sapa

Egg telor tuloh turoh roh

Honey madu ai manyik danum muani

Wax lilin lilin

Body tuboh tuboh mantuan

Head kapala pala ulu

Hair rambut bok rambut

Face muka muah lindoh

Ear telinga pending telinga

Eye mata mata mata

Nose idong idong ingar

Cheek pipi kayuh tampilik

Mouth mulut mulut baba

Lip bibir bibir kulit baba

Tooth gigit gilit n’li gisi

Tongue ledah delah lilah

Hand tañgan jari tañgan

Finger jari tunjok unjok

Thumb jari ibu tunjok indu unjok tangan

Nail kuku kukut kuku

Belly prut prut pārut

Foot kaki kaki

Bone tulang tulang

Flesh daging isi

Skin kulit kulit

Fat gamok gamok manbin

Lean krus kurus dejankat

Blood dara dara

Saliva ludah ludah lasu

Sweat peluh peluh

Hard kras kriang

Soft lambut lemeh aloeh

Hot panas añgat

Cold sejok chilap barasam

Thirsty aus rankei rekon niawar akar

Hungry lapar rapah mosi bertanka

Sour masam masam

Sweet manis manis mamis

Bitter pait pait

Smell bau bau

Fragrant wañgi añgit, nyamei

Stinking busok but jaii

Sick sakit padis, tabin meka

Dead mati parei mateh

Eat makan makai, dumpah ankan

Drink minum irup minum

See lihat mada meta

Laugh tatawa tatawa

Weep menangis niabak nangis

Kiss chium sium chisum

Speak kata jaku men janum

Be silent diam diau la lako

Hear dañgar niñgar lingar

Lift angkat angkat

Walk jalan jalai lambar

Run lari rari belanda lari

Stand berdiri berdiri kadin

Sit dukuk duduk duduh

Climb panjat niki mumbit

Sleep tidor tindok tindoh

Awake bañgun dani sadin

Recollect iñgat iñgat

Know tau nemu temu

Forget lupa na iñgat

Ask tania tania ketu anan

Answer saut saut

Understand mengarti nemu udi

Yes iya au, bisi oh

No tidah ingai, nadei nanok

Beautiful elok bajik, badas mam

Ugly rupa jahat nda badas, jaii

Pleased suka gagot hati sa sau niawa aku

Sorry susah tusut, tusah hati sakanutin

Afraid takut takut, rawan

Shame malu malu bawa

Love kasih kasih, rindu

Hate binchi na’ndu nanak meh nia

Anger marah riñgat babu julu

Wish mau dekah menioh

Right betul amai

Wrong salah salah

Good baik badas mam

Bad jahat jain jauh

True benar amai, benda topat

False dusta bula

Wait nanti netu ako akoh

Come mari datai

Go pergi nurun, pegi andor

Meet temu temu

Hide tapok belalei sunyān kolu ko

Search chari gigah men ari

Find dapat ulih kuleh

Give kasìh anjong, unjok anlat

Take ambil ambi taloh

Bring bawa bai iawa

Take away angkat angkat tangkong

Kill bunoh bunoh dunoh

I aku aku tak

Mine aku punia akum puh tak ampunah

Thou angkau nuan ikon

Thine angkau punia nuan puh ikon ampunah

He, she, it iya iya ninan

His, &c. dia punia niam puh

We (_inclusive or absolute) kita kita

Our (inclusive) kita punia kitampuh

We exclusive or relative) kami kami

Our (exclusive) kami punia kami puh

You kau nuan

Your kau punia nuanpuh

They iya iya

Their iya punia iyampah

This ini itu

That itu nin, nia

Who siapa sapa

What apa nama, kati

Food makanan makai, enkaiu

Rice, boiled nasi asi

Sugar gula gula

Oil miniak miniak

Milk ayer susu ai tusu

Flesh daging isi

Boil rebus sumei

Broil panggang ganggang

Salt garam garam

Clothes pakayan kain

Earring antin antin gronjong, tiñga

Chawat chawat sirat kin paroh

House rumah rumah sauh

Wood kayu kayu

Posts tiang tiang pra kayu

Door pintu lāan pintu

Ladder tangga tangku

Bed tampat tidor penindok

Mat tikar tikai alik

Box peti peti

Road jalan jalai

Bridge jambatan jamban

Spear tombak sankoh relis

Sword pedang pedang

Chopping knife parang duku basi

Boat prahu bangkong prauh

Canoe sampan bidok bidup

Spirit antu antu

Man orang laki laki orang laki ber bakar

Woman perampuan indu berbeneh

Husband laki laki

Wife bini bini arineh

Father bapa apai amah

Mother ama indai indu

Grandfather nenek aki, nineh piang

Child anak anak

Old tuah inai, tuai

Young muda muda

Boy budak biak

Girl anak dara n’dun

BALAU NAMES.

MEN. WOMEN.

Linggi Rata

Jelapiang Salima

Nangga Salam

Moramat Saripa

Janting Itau

Anggi Sarika

Musit Chula

Jisang Rabi

APPENDIX C.

Languages of Tribes betweeen the Rejang and Baram.

—— MILANAU. KAYAN. PAKATAN.

Straight tigah tuto mato’

Crooked piko, pikok kauwi kaliong kaliong

Square ampat papak, pak tepahak lipat, liñgit

Round gulong biliong atup

Long lalau aruh ijé

Broad aiyoh berang uñgei

Thick kapal, kapan kapan kapan

Thin dipis ngipi meliring

Deep tumal, tebun delum melolom

Shallow té

High regau bo mauo

Short dadit, kadit biek ujo

Without auīr, kauīr auwa api, lipo

Within wang, kadalum amin lalum

Light (in weight) paiying nian melang

Heavy bahat bahat mawat

Above amau, mamau usun mau o

Below ibah idah lué

Behind buta, likut baleh api lauo

Before jau-ai talatan tobata

Between patas, gahut hang gat

Here kidé, idai teni iti

There kidūn, inun tenan iri

Far mĕjū su moju

Near segah jelang deteri manjo

Where gua-an, hahn santeno pahen

At gnau to

To tūgūn

From kūman, keman man to maia

All gruh limlin hing gaké

Many dida, bunah mahum uñgat

Few jimit, sisit okedok mari

Small gomit, sisit ok isi

Large ay-ung, ayoh ayah uñgei

Like sama, pesoh chepiah jabalu

Now ahālu, nahu krehini ah

When pidang heran lipa

Then sunĭ para

To-morrow lesung, laumasuk jima lamasok

Yesterday sabi, lau mai dahalum alommalom

Old melai, garu-puhun lumeh matui

New jakin, uba maharing uwa

Motion lakau tepanau

Slow melai, luhuei tepat malia

Rapid jūk, seli nian maro

Strike pŭr nukal bek

Break pesa’, pelak brong mota

Open kab, ukah lueh ukah

Shut tabūn kap jinut

Lift makat amju akat

Throw galang, barang buht ting

Wet basah basah basoh

Dry mūang, bahung megaang adang

Sound señgau, serau nau hau

Light tahung malah dan alau

Darkness padam, kelam ledam sigalup

Black bilam pitam horommorom

White putih borah buak

Red sat, sak belah arang arang

Yellow kunyit jemit

Blue biru using

Green gadong gadong ujang arang arang

Country tăd bila

Earth tanah tanah tanoh

Stone sanau, bato bato bato

Gold mas mah

Silver perak perak

Iron bisi titau malat

Mountain tugong ngalang tong

Valley deta, pating akeng gatong

Cave lubong lubang bok bobang

Hill tagah ngalang ok tong malui

Plain lalang nha data

Island sah busong palui

Water anūm atah danum

Sea dāt, sabung ngeoh kala

River sungei ungah bila

Wind pañgai, bario bahoi balu

Hurricane buñgas, bario lagah mengah balu makokop

Cloud mabat, duruoh langat aun

Rainbow iang añgan, jajiling lingyating bukang

Rain ujan usan langut

Lightning skilit kilat bali

Thunder litū, prah barareh bali

Day lau dau alau

Night lemui malam malam

Morning tumu, masu niup alau

Sun matalau matadau matalau

Noon kedang lau dau nagrang alau marapuru

Sky lanyit lungit lañgit

Moon bulan bulan bulan

Star betohun lauing letuen

Hot lesu anit dau melahu

Fire apui apui apui

Burn tinū, sidap tutong asik

Smoke anūs, tugun lesun sun

Ashes abo aroh au

Cocoa-nut nyoh nyoh tuporu

Plantain balak uteh jusang

Paddy padai pareh pari

Rice bahar baha benai

Pumpkin labo tinun aloh entakei

Yam obei oveh ubi

Seed bahah wang bah

Tree basoh keioh karing

Root akai akah oka

Leaf duhun itun daun

Flower bedak idang buñgo

Fruit buah buah buah

Raw tah letah ata

Ripe sak sak ak

Tiger koleh koleh

Bear makop bruang makup

Horse kudah

Buffalo karbau kaleo karbau

Cow sapi marau

Goat muh kadeng

Dog asau aso asu

Hog babui baboi bauwi

Monkey bedok kuyal kiat

Cat ngau cheng maiau

Mouse belabau chit

Rat belabau pagong lavoh belauo

Squirrel bap telih sirik

Bird manōk manok purit

Domestic fowl siaū niap siap

Duck itek

Kite kimīū kang niau niau

Sparrow gerit tegih purit

Swallow kalau pisan, salar belini

Crow kah purit aromarom

Cage sakar bakah lakit

Snake dīpa, peñganan nipa asei

Frog bekūrek, wak wak buja

Fish jen masih bajo

Crab gatām, tekeh nitiké

Prawn padak orang suat

Butterfly belabāng, selababang

Bee añge’, señgut iñgat siñgut

Fly lañg au lañgo lañgo

Mosquito krias amak niamok

Louse kutaū butoh kutu

Ant udap kalirang ula

Spider berūmong, belakawa kalawa

Horn ohun hoñg uwong

Tail ikui ekoh ikui

Feather bulau buloh bulu

Wings kalapayang, bebui kapayang ilap

Egg telūi teloh telur

Honey jūrū telang danum siñgut

Wax lilin laha lilin

Body apa, biuh luhong kuñga

Head ūlaū kahong ulok

Hair bok bok belutok

Face jaueī nang ba

Ear liñga apang bakit

Eye mata matang mato

Nose udong arong urong

Cheek pipei bah ba

Mouth bah bawa

Lip bujul, bujun liñgil bawa

Tooth nyipan ipan lañgoli

Tongue jilah jilah jela

Hand agam, pang usuh loñgo

Finger brañgau ikeng tuju

Thumb brañgau poh ikeng ayah inan tuju

Nail silau eloh ilu

Belly nai, tenaheng butit puong

Foot betis, pahuh udak bati

Bone tulang tulang

Flesh sīn sin oyi

Skin kulit kulit

Fat maniak, piong madong mapiong

Lean mās megaeh niyang me’

Blood darah niyang dah dah

Saliva lujah lurah danum jela

Sweat sinak umah peloi

Hard saiēk maing makokop

Soft dūmūi, lemeik lemah meluko

Hot lasu lasu lua

Cold siñgūr, siñganiam ngam mañgen merarum

Thirsty krañg laveh agang

Hungry jilă laoh mitil

Sour masam masam masom

Sweet ngialiang leng mamis

Bitter byis paieh mapeit

Smell būn bun bun

Fragrant jueh bun boaram (bauarum) jan bun

Stinking bun madam laiyu bun jot bun

Sick băjī, madam prah maparo

Dead kabas, kebeh mateh makabo

Drink tūtang kuman niup

See nădīang, ngiang ngiang mipo

Laugh paglam keseng mohong

Weep nañgi nañgi

Kiss anak, manak marak meñgaruk

Speak oba, pubah tanaran pelabu

Be silent kadap, sarawan meloh koring

Hear tuyang, ta’ah ngring kariñgo

Lift makh juh akat

Walk sibal, lakau panoh makiap

Run buraū lap mago

Stand kadang bitih manakaring

Sit kudu teñgoh muruk

Climb tīkūd, nikad nakar menikit

Sleep tedūi, melut tuduh matarui

Awake pega, makat maaur matia

Recollect iñgat tedoh katom

Know tehu jaieh matiwo

Forget lelū adoh jakunak

Ask klabaū, nalabau metang jajam ipo

Answer ūlang, mulang niuneh tañgok

Understand tahau jahm

Yes iyu, niuh aieh oso

No năbe, enam jan di

Beautiful dau, jiuh wah saiyu jan

Ugly batau jahat, jehek wah jahak jut bawa

Pleased luh, agen ikum luko

Sorry susah brah

Afraid mamo, bout takut maut

Shame mīah tahih meñgala

Love tilang masih ilo

Hate bĕsī jan ikum maparu

Anger mūras busak lohoi

Wish luh ikum lu

Right tiga marong mato

Wrong salah jan marong mela

Good jīā saiyu jan

Bad jehek jahak jut

True atang, senau lan mato

False pemūde, selbeh sakwe’

Wait ati, lulau kavoh iyo

Come lebib, kahai nenih labi

Go mule, luwat kakah ane

Meet batopoh sabong pasăba

Hide plim, sihok nyok molim

Search iniang, nginoh ilu ipo

Find kena ala

Give bih maieh tuja

Take alap, apan apih apen

Bring īgīh grih itong

Take away igih, agah grih kap apen

Kill benūh itih kabo

I ako’ akui hok

Mine ako bin akui pun hok laket

Thou kawan, ikah kalunan ko

Thine ikah bin hih pun ko laket

He, she, it. idūn, ngiah ikah ero

His, &c. ngiah bin ikah itih pun ero laket

We (_inclusive or absolute_) telut itam ta

Our (_inclusive_) telut bin itam pun ta laket

We (_exclusive or relative_) kami kami kai

Our (_exclusive_) kami pat kami pun kai laket

You ikah ikah

Your ikah bin

They sepat

Their sepat bin

This īh ini muto

That idun inéh mona

Which han inoh

Who iya saih inoh ik hi

What wanau inoh hawa

Food kūn kanih ñgoku

Rice boiled (_nasi_) naseh kanan asi

Sugar gula jatan

Oil nīūh telang, usun nio

Milk soh u

Flesh sin nahang oi

Boil isak, midah taring

Broil sirai, bahang sehe aling

Salt siah niah ijo

Clothes asak, sungup davan oñgup

Earring tading isan subang

Chawat bai bah bai

House lebūh umah lau labu

Wood kayo kayoh

Posts dirih jeheh patun

Door abusukud bataman kobuko

Ladder tagá sahn ojan

Bed kadau tudūi ideh tilong lakid maturui

Mat jalī brat jálí

Box kaban peteh

Road arū, sawah ulan anun

Bridge jaman palang ojan

Bow

Arrow

Spear bakit bakir bañgoñg

Sword pedang pedang

Chopping knife tui, barogah malat butut, garoja

Boat tamui

Canoe tūnan, salūi arok alui

Spirit taū toh otu

Man tulai, tanawan lakeh ale

Woman marau doh oro

Husband lai, sawah lakeh doh alé

Wife maraū doh dah oro

Father ama’ ameh aman

Mother ina’ indeh inan

Grandfather ipo’, akeh ukuh aki

Child ugut apang

Son anak lai anak lakeh anak alé

Daughter anak marau anak doh anak oro

Brother janak lai, tatat lai aren lakeh naken alé

Sister janak marau, tatat marau aren dob naken oro

Old lake’ dab muku toké

Young jemanak dah niam iyong

Boy jemanak lai makeh iyong isi

Girl jemanak lūas or marau nyen doh iyong oro

I must draw attention to the letter represented by ng in English. In pronouncing the words in these vocabularies, it must be remembered that, whether marked or not, the Malay letter has the sound of the ng in “singing,” and that the g must not be pronounced with the following syllable.

APPENDIX D.

Languages of Northern Borneo.

—— IDA’AN. BISAYA. ADANG (MURUT).

Numerals:—

One iso, san sabulang

Two duo dua

Three telo telo

Four apat ampat

Five limo lima

Six anam anam

Seven turo turo

Eight walo walu

Nine siam ewa

Ten opod pulo

Eleven opod dam iso pelud cha

Twenty duo nopod pelud dua

A hundred atus, san atus

Day adau, tadau adau chaw

Night sedap mentiong potong rachăm

Morning suab nakapia bukatadau kamuka

Evening tawañg-an

Yesterday kăniab kiniab seladi

To-morrow suab suab napā

Day after do. suab dina

Light okalub miang machang

Name naran

Use guno (muni)

The same bagal

Food takanan akanakan

Rice ogas, wagas nubur (nasi)

Kaladi gual

Yam kaso

Kribang wei

Fowl manok lahal

A cock piak

Salt silan uson

Plaintain punti ba’ong

Cocoa-nut piasau bua butan

Flesh ansi ansi wang

Fat lambon, lunak lunok lumo’

Tobacco sigup

Fish sada sada lawid

Arrack tuak bahar talak tinamul

Padi parei parei pade’

Milk gatas

Oil umau umau

Water waig aig pa

Fire apui apui apui

Smoke lisun lisun rapun

Ashes ahun a’u

Egg antalun lampuni

Price arga

Charcoal tahun

Tree guas, puhn kaya puhn pohun

Branch rahan

Leaf rahun daun daun

Flower usak usak usak

Bark kulit

Root gamut amut war

Gutta pulut

Fruit uah buah buah

Seed linso umi ilong

Plants tanaman

Pitcher do. kaku anga

Rattan tuei

Bambu ragup

“Batang” trunk wabañgan

Moss rañgilut

Thorn rugi

Pinang lakang

Young do. lugus

Country pagun pagun bawang

Earth tanah tanah tanah

Stone watu batu batu

River bawang bawang pa

Mountain bukid bukid turud dita

Valley parong aroi

Cave luang luang lobang

Plain kapayan gana balad

Sea rahat laut pa nawap

Island pulau pulau penulong

Wind ibut loñgos bario

Storm tañgus

Rainbow meluntong melintong takang

Rain rasam rasam mudan

Lightning kadumaat kaduma’at, longganit lalam

Thunder garut sengkarut, lalam lugo

Sun matadau mata-adau chaw

Sand oggis

Moon ulan bulan bulan

Stars rambituan bintang gatuan

Road ralan

Forest talunan

Lake ranau

Deer tambang tambang priau

Bear buhuang

Horse kuda

Buffalo karbau

Cow cattle sapi

Goat kambing

Dog asu asu okaw

Hog bakas bau-hi barak

Wild hog ramo baka’

Cat tuñg-au using kuching

Monkey kara kara koyad

Rat ikus tikus

Snake lanut lanut mampa’

Butterfly galamambang kalabang berăpang

Beetle anggiloung

Domestic bee kalulut

Bee tañgiñgat mutit sikan

Mosquito sisit kalias tokong

Sandfly ritak

Ant kilau kilau dra

Horn sungu nga

Hair ulu

Tail tiku iku iyor

Feather alad

Egg antalu lampuni

Honey paha leng duro

Wings tulut alan ilad

Half siñggaran

Trade bilian

A “dustar” sigar

House lamin, walei alei

Wood seduan

Posts trigi rigi

“Ataps” (mats) tahap

Door sesuanan kārbon

Ladder tukat tukad

Window tatiga-an

Fireplace dapu-an

Bed (sleeping mat) tikam modop lubok

Mat tikam ikam

“Priok” pot kuran

Hut sulap

A measure tuñgap

Pillow roei

White man kambura

Man kadayan mianei

People suang

A man kusei, ngulun mianei

Woman tandu kimo

Husband kusei ano’

Wife sawa, sau sau-o

Father ama yama

Mother ina indu

Grandfather adu aki yaki

Grandmother adu

Child anak

Virgin samandak

Kiss siñgud narokadong

Cloth umut

“Chawat” santut sirot

Spear andus bangkau

“Parang” dañgol madi

Knife peis

Shield taming

Sword pedang

A spirit ragun lematei

Iron besi

Brass wire saring

“Bidang” ganap

Earring anting anting

Needle dalat

Jacket rasuk-garong

Sheet ramut

Body inan inan burur

Head ulu ulu ulu

Hair tabuk abuk bok

Face turas rabas monong

Ear teliñgo teliñgo

Eye mato mato

Eyebrow kirei

Nose tadong adong

Mouth kabang kabañg tang

Lip munong

Tooth nipun ipun lipan

Tongue lelah lelah lebah

Cheek piñgas ilan piñg-it

Neck lio

Shoulder liawa

Armpit pakilok

Hand palad loñg-on tichu, palad

Finger tentuduk buatichu

Thumb malahing indu loñgon tuju tapo

Nail sandulu siñg-ilu selon

Breasts susu

Belly tenai tenai batak

Navel pusat

“Kamaluan” m tali

“Kamaluan” f tato tata’

Thigh paw

Knee atud

Calf dakud

Foot lapak atis palad kukud

Bone tulang

Blood raha ra

Flesh ansi ng’giri wang

Fat lambon lunok lumo

Skin kulit kubil

Saliva luja jimpi aka

Sweat tumus umos pana

Elbow siku

Fathom dapo

String, &c. toggis

To roll up lapiau

Cover, lid sompon

Thief penakau

Good rañggoi munsi

Bad arahat rat

Right rañggoi, ingka bunoi

Wrong sala’

Tall kawas

Long naro auad rawir

Short sariba riba benua

Sweet momis mamis

Nice wasi

Bitter pait pait

Sharp taram

Blunt amo, katagu

Old (tuah) lai-ing (lai-ag?) kako

Young mulok tari

Old (lama) laid, kilo laid, matuo maun

New wago ago baro

Hot lasu lasu

Cold sagid sagit tenab

Wet eiapas masah bah

Dry magintu kala’ takaring

True ranggoi bunor

False udut bawa

Ugly arahat rat

Pretty osonang monsei

Large gaio, kagaio gaio raya

Small koré diok madi

Heavy magat, bagat [wagat, ogat magat brat

Light gan gan rahan

All timong sañgai abiabi

Many gamo, sapo suang mulamula

Few koré-koré diok sesut

Like bagal (“mirad”) sama paras pahad lea

Different suei

Slow boei boei dadan

Rapid gompas deros mauwar

Heavy as rain gompas

Thirsty tuhan kalalio

Hungry losun mitil

Striking buntong

Sick sagid duol

Dead matei matei

Sorry susah gagau

Angry magulau siau

Straight tulid tulid sŭn

Crooked brakilong belengkok kelo’

Square apat, persagi ampat pensagi lepingpat

Round urud taburor

Broad kalab lebah raya

Thick kapah kapah kapal

Thin mipis nipis nipi

Shallow tutun

Deep ralam lalum

Black eitom hitom mitam

White purak purak buda

Red ragang ragang sia

Yellow silau chilau berar

Sore owal

Raw matah’ matah matah

Ripe mansak mansak lak

Dirty amut

Clean aro’k

Hard kadau kodau tua

Soft lumi lembut leia

Enough ganap

“Korang” wanting amo, karuñgut

Pregnant betian

Slippery lamau, lamo

Clever tutun

Quick jajaran

Right ganan

Left gibang

Rough sanilu

Bold and brave siau

I or we yeho, yai dugu jami

You dia ikan

He or they idia iyo

Who sei iseo

What nono a’an

This iti tio

That ina sulo

Here diti ditio dini

There ilo, dilo sulu dŭng-a

Where nambo domboi dapei-a

Far sadu sado madi

Near sămak, sămok somok monăng

Without saribau ribau lemela’

Within saralam selalam metakap

Above kawas ribau duñgeilun

Below sariba sua meilena

Behind likud likud katad

Before dibrus derabas lepa monong

Between palatan rang

To ka

Previously gahulu

From masunut

Not yet eiso po

Yes aw awe

No eiso ŭnjob

Now kirakira kila năpŭ

When sañgira memburo idan

Afterwards turi, tahuri turi muchi

In this way inka’, pinka’

In that way inka-i

How many sangkora, gamo

Presently ruhei

More aro

To eat mengakan

To see magintong lintong

To drink menginum

To laugh magirak girak

To weep miad giad

To kiss maniñgud narokadong

To speak boras betuntut

To be silent mada gorom

To hear makinañgo koroñgo

To lift kakatan teñgañgo

To walk manau manau

To run magidu midu

To stand mindahau kakat

To sit mirikau koko

To climb midakud nakod

To sleep modop modop

To awake tumanag, tuñgag tidong

To recollect insam

To know pandei, mila pandei

To forget aliwan kalamuan

To ask for makiano

To wait magandad ninteo

To come sikei mikot

To go mañgai, pagidu midu

To meet bertemu

To hide lisuk mensusut

To search magi-om yumo

To give noan menak

To bring oito mito

To kill sañgat, meniangat metai-o

To wound suhat

To sow memambri

To plant meñgasuk

To fight meñgulan, merasang

To trade berdagang

To buy bili

To sell taranan

To cheat menipu

To steal menakau, menikus

To marry menasawa

To bear children berganak

To grow samuni

To shout meniangkis

“Ada” warah

“Habis” awi, ei, nei

To shade osorong

To swim samadoi

To arrive korokod

To wash miñg isu

To bathe madsiu, padsiu

To want saga

Don’t ada

To burn tutud

“He says” kadsio

To play berunsei

To tie kagus

“Gurau” bersibak

“Amput” berkiu

To hug gapus

To lay hold of migit, makahei

To desire saga’

To return sagulei

To take a wife kasawa

„ husband memañgat

High sau-at dita

To strike pudo mapar

To break petul motul

To open bika ngukab

To shut beno nutub

To lift tenañg-o năkang

To throw menokon mapat

To sound katab buri

Darkness potong racham

Green

Iron basi belawan

Hill bukid diok turud, murud

Hurricane tañgus ribut buri mawar

West surapadau

East matadayau

Cloud laput

Noon tampakadau topud chaw

Sky adau

To burn tudo sensuli menunoh

To smoke lisun lisun rapun

Rice agas, wagas agas brah

Pumpkin tawadak belabu

Yam kaso ubi

Mouse ikus labaw

Squirrel niamo

Bird manok suit

Kite kanio kanio

Sparrow pirit pirit

Swallow senkalayang kalua

Crow mangkak brengkak

Cage kuruñgan

Frog sei sit

Crab kuyu kra

Prawn tentudik

Fly pañgat

Spider senkalang

Wax ulih

Thirsty kalalio pring

Hungry mitil lau

Smell kiabau mau

Fragrant munsei

Stinking buntong mutong

Dead matei matei

Answer sumbarau

Pleased nako

Afraid lemakak

Shame mikum

Love ngako

Hate baji

Wish ngako

Right bunor

Find malak

Take lapo

Boil sunsam

Broil sinalau

Earring subang

Road langgaio

Bridge pentaran

Boat padas

Canoe padasdiok

Son mianei

Daughter kimo

Brother sitari

Sister sitari kimo

Girl anak agu

Shallow (as water) tutun

Tin simara’

Sweet potato wei

Kaladi gual

A cock piak

Ask for makiano

APPENDIX E.

Though this list was given me by an educated Lanun, I doubt whether the blanks I have left should be filled up with the Malay word, as he said, because it is very possible that, as he had had little intercourse with his countrymen for many years, he may have forgotten the words.

—— MALAY. LANUN.

Straight lūrūs matidu

Crooked bengkok becōg

Square ampat persagi „

Round bulat „

Long panjang melendu

Broad lebar maulad

Thick tabal makapal

Thin nipis manipis

Deep dalam madalam

High tiñggi mapuro

Short pendek mababa

Without deluar segămau

Within dedalam sisedalam

Light (in weight) riñgan demaugat

Heavy brat maugat

Above de atas sekapruan

Below de bawa sekababa-an

Behind de blakañg selikud

Before de muka sesuñguran

Between antara „

Here sini sika

There sana ruka

Far jauh muatan

Near dekat maubé

Where mana autuna

At de „

To ka a

From deri si

All samoa lañgunyen

Many baniak madākal

Few sedikit meitu

Small kechil meitu

Large besar mala

Like serūpa magīsan

Now sakarañg amei

When bila

Then kamudien maŭri

To-morrow besok amag

Yesterday kulmari dua gua i dĕn

Old lama matei dĕn

New bharu bagu

Slow lambat malūmbat

Rapid laju magā-an

Strike pukul basal

Break pechah maupak

Open buka

Shut tutup

Lift angkat sepūat

Throw lontar pelāntig

Wet basah moasah

Dry kring magañgu

Sound bunyi uni

Light trañg malīwānug

Darkness glap malībutăng

Black hitam māhitam

White putih maputih

Red merah marega

Yellow kuning bināning

Blue biru

Green ijau

Country negri iñgud

Earth tanah lupa

Stone batu watu

Gold mas bulāwan

Silver perak

Iron besi putau

Mountain gunong palau

Valley lembah

Cave guah pasu

Hill bukit gunoñg

Plain padang

Island pulau

Water ayer aig

Sea laut kaludan

River sungei

Air udara

Wind añgin ūndū

Hurricane ribut

North utara

West barat

South salātan

East timor

Cloud awan

Rainbow palañgi datu bagua

Rain ujan

Lightning kilat

Thunder tagar gūntūr

Day hari gau-ī

Night malam magabī

Morning siañg mapīta

Sun matahari

Noon tañgah hari

Sky lañgit

Moon bulan ulan

Star bintang bituan

Hot panas mai-au

Fire api apūī

Burn bakar pegīau (ăngka)

Smoke asap bŭl

Ashes abu

Cocoa-nut kalapa nīūg

Plantain pisang saging

Paddy padi ilau

Rice bras bĕgas

Pumpkin labū

Yam ubi

Seed biji

Tree puhn

Root akar

Leaf daun raun

Flower buñga

Fruit buah

Raw mantah mélau

Ripe masak mialütū

Elephant gajah

Tiger rimau

Deer rusa seladŭng

Bear bruang

Horse kuda

Buffalo karbau

Cow sapi betina sapi babai

Goat kambing

Dog anjing asu

Hog babi babūi

Monkey munyit

Cat kuching bédŏng

Mouse (kechil) tikus ria (maitū)

Rat (besai) tikus dumpau

Squirrel tupei

Bird burong papanok

Domestic fowl ayam

Duck itek

Kite alang

Sparrow pipit papanok

Swallow layang layang lelāyang

Crow gagak

Cage sangkar kuroñgan

Snake ular nipai

Frog katak babak

Fish ikan seda

Crab katam leăgan

Prawn udang

Coral karang buñga

Butterfly kūpū

Bee lebah tabūan

Fly lalat

Mosquito niamok

Louse kuku

Ant semūt

Spider laba laba

Horn tandok

Tail ikur ikug

Feather bulu bumbul

Wings sayap

Egg telur urak

Honey madu

Wax lilin taru

Body badan gināu-a

Head kapala ulu

Hair rambut bok

Face muka biyas

Ear teliñga

Eye mata

Nose idong ngirong

Cheek pipi

Mouth mulut ngari

Lip bibir

Tooth gigi ngipan

Tongue ledah

Hand tañgan lima

Finger jari kamai

Thumb ibu jari

Nail kuku

Belly prūt tian

Foot kaki ay

Bone tulang tulun

Flesh daging sapu

Skin kulit

Fat gumok masăbūa

Lean krus megăsā

Blood dara rugu

Saliva ludah

Sweet peluh ating

Hard (as a stone) kras matagas

Soft lunak melemak

Hot panas mai-aū

Cold sejūk matănggan

Thirsty aus kaur

Hungry lapar megūtan

Sour masam

Sweet manis

Bitter pait

Smell bau

Fragrant harum mapīa bau

Stinking anyir maratai bau

Sick sakit masakit

Dead mati matai

Eat makan kuman

Drink minum

See lihat ilai

Laugh tertawa

Weep tañgis semăgŭd

Kiss chium

Speak kata taroh

Be silent diam gūmănŭg

Hear duñgar makănŭg

Lift angkat sepuat

Walk jalan lumalakan

Run lari melagui

Stand dīri tumatindug

Sit duduk muntud

Climb panjat pamusug

Sleep tidor tūmūrūg

Awake bañgūn

Recollect kanal

Know tau kataūan

Forget lupa kalipatan

Ask preksa

Answer saut sŭmbŭg

Understand mengarti matau

Yes iya

No tidak da

Beautiful elok mapia

Ugly rupa jahat marāta

Pleased suka mesūap

Sorry susah

Afraid takut kaluk

Shame malu kaya

Love kasūka-an masūat

Hate binchi

Anger marah membuñgūt

Wish man kiūgan

Right betul metidū

Wrong salah masalah

Good baik mapīa

Bad jahat marāta

True benar

False dusta būkŭg

Wait nanti gūmaganŭg

Come datang makōma

Go pergi sŭmong

Meet temu

Hide bunyi(s)tapok tapok

Search chari pengileī

Find dapat makūa

Give kasih begai

Take ambil kūa

Bring bawa sepūat

Take away kaluarkan gūmaū

Kill bunoh

I aku sakŭn

Mine aku punia quon sakŭn

Thou angkau sekā

Thine angkau punia quonka

He, she, it diya gīa

His, &c. diya punia quon gīa

We (_inclusive or absolute_) sakŭn

Our (_inclusive_) quon akŭn

We (_exclusive or relative_) sakŭn

Our (_exclusive_) quon akŭn

You angkau sekā

Your angkau punia quon kā

They diya gīa

Their diya punia quon gīa

This ini

That itu

Which iang

Who siapa antāwa

What apa antūna

Food makān-an

Rice, boiled nasi băgās

Sugar gula

Oil miniak lanah

Milk susu

Flesh daging sapu

Boil rebus

Broil goring

Salt garam timūs

Clothes pakei-an

Earring krabu

Chawat chawat bilad

House rumah wali

Wood kayu

Posts tiang (rumah)

Door pintu

Ladder tangga

Bed tumpat tidor tūrūgan

Mat tikar dŭmpas

Box peti kaban

Road jalan malakau

Bridge jambātan

Bow panah

Arrow anak panah

Spear tombak bangkau

Sword pedang

Chopping-knife parang puduk

Boat prahu awang

Canoe sampan

Spirit hantu

Man lakilaki mama

Woman perampuan babai

Husband laki karūma

Wife bini karūma

Father bapa ama

Mother ma ina

Grandfather nenek

Child anak wata

Son anak lakilaki wata mama

Daughter anak perampuan wata babai

Brother sudara lakilaki pegari mama

Sister sudara perampuan pegari babai

Old tuah lukus

Young muda meñguda

Boy budak wata

Girl anak dara raga

THE END.

London: Printed by Smith, Elder & Co., Little Green Arbour Court, Old Bailey, E.C.

Explore with AITake your curiosity a little further.

Reading settings