Volume 2 — APPENDICES.
Reading edition
APPENDIX A.
DAYAK LANGUAGES.
SAMBAS TO BATANG LUPAR.
In forwarding me the four vocabularies which I now insert, the Rev. William Chalmers mentioned that the Lara people say they came originally from the neighbourhood of Brunei, the capital.
Note.
“The Sarawak Land Dyak is in the dialect of the Sentah tribe. The ū of this tribe is changed into “o” in the other tribes of the river Sarawak. Sentah River is a tributary of the southern branch of the Upper Sarawak.
“The Sadong Dayak is the dialect spoken by the tribes on the river Kadup, a tributary of the Upper Sadong.
“The Lara is a tribe of Upper Sambas, part of which now resides on the Upper Lundu.”
“ē = English a.
e = English e in met.
ū = French u.
ŭ = English u in cub.
au = ow in now.
ai = English i.
ei = English ay in lay.
ō = aw in law.
ch final = German ch.”
—— SARAWAK. SADONG. LARA. SIBUYAU.
Able shaūn inshaūn kaän bulih
Across (river) kadipa sisa pahja sebrang
Acquainted with kŭnyet ŭmpuon nŭmparu tau
Afraid taru teroun buut takut
Agree bepaiyu janggi bepusun berjanji
Alligator buai buoi buro gaiyaŭ
Ant subi subi subē semut
Angry boji deroch baji hing-at
Arise from sleep bura mungkat kias dani
Ataps, leaf mats ilaŭ iraŭ aro atap
Above sombu sombu samo atas
All perūg samoa sŭman-man samoa
Ask (beg) mite minta mahi minta
Ask (enquire) sikyen pŭsik masikan tanya
Bathe mamuch ngumon mamu mandi
Below ribo, sogan sigan saroch dibahōa
Before diŭ taiyŭ uru dulu
Behind di kŭnang di kŭnang buntot dudi
di sundich di sundich
Beads tumbis tumbis tumi marēk
Black singŭt bihis sungut chelum
Bird manuk manok manuk burong
Blood dēya dēya daya daha
Blind kerak bŭkap buta buta
Break (in two) pŭtah pŭtah patah patah
Breathe ngashūng ngashūng misingat sipuat
Burn mupun nyahu nyahu, ninu tunoh
Bad arap bēek jahē jai
Boy anak kŭnya anak kŭnya kangot anak biak
Bachelor bujang bujang bujang bujang
Brave pogan pogan pagan brani
Bridge teboiyan ŭnyan titi andaŭ
BODY (HUMAN) pŭrūng, tibu tibo ungan tuboh
Head ubak bak abak pala
Forehead arū dēich kaning dai
Cheeks pŭnding pŭmpi koko koyu
Eye betuch matuch matu mata
Eyebrow buruch kŭning buruch kŭning burun rimin bulu kanīang
Eyelash buruch kirat kilat matuch burun matu bulu mata
Nose unugn undung dudugn idong
Nostrils rubang unugn rubang undung rubang dudugn lubang idong
Mouth boba boba boba mulut
Teeth jipuch jipun japu gigi
Tongue jura jilē rata dila
Throat gunggong tegunggong gangogn batang hukōang
Ear kojit kŭping rajak pundīang
Chin seraka raäng rang dagu
Hair of head ubōk buruch abōk buak
Neck tungō kukō jangok hukōang
Side tigang tigahang silet husua
Shoulder kowin kowi kaī bauh
Breast sudō ishuk sadō dada
Back punok jaju rutuk blakang
Belly tain putong putugn pahut
Posterior kŭnang pŭmpi kŭnang rabat buhīat
Loins kupong kupong apagn punggōang
Arm–shoulder to elbow pupung pumpong barangu buah langan
Do.–elbow to wrist birēng brungō baregn langan
Elbow sukuch sikuch siku siku
Hand tŭngan tŭngan baregn jahi
Fingers trinyu buah tŭngan trinyo tunjōi
Nails siruch siruch siru kuku
Wrist brungō ŭng-gŭm ladak angg-am
Thumb sindu tŭngan indu tŭngan indu baregn tunjōa indu
Thigh pūūch pūūch pa pa
Calf bitēs bitēs batis betis
Foot kŭja kŭja kŭja kaki
Ancle buku siōk tulang kelali matu dudegn buku alē
Knee bak karŭb bak tuod tukugn pala patōang
Heel tiga peniga tigak tumit
Palm pura tŭngan pŭpach tŭngan parapa baregn tapa jahi
Lips bibich bibich bibich mulut
Flesh ishin isi inshin isi
Bones turang tulang turang tulang
Navel pŭshid pŭshid pusat pusat
Knuckle buku tŭngan bukuck tŭngan raka buku tunjōa
Sole pura kuja pupach kuja parapa kuja tapa kaki
Skin kurit kulit kurit kulit
BEASTS:–
Deer (rusa) paiyu paiyu anyung rusa
Monkey (kra) oyung kara kara kara
Dog kŭshōng kosho kashu asu
Cat bushing sengau uching maiau
Pig, domestic aiyō pongan uwē babi humah
Pig, jungle pongan laba lauk babi kampong
Rat babu babu, jupor tikus tikus
Cough (to) mokūd mungkud mukut batōak
Come menūg monūg utung datei
Cold mŭdud bŭbi, madud sangu chilap
Cry out nai kiak siak ngampak nyawa
Cry (weep) sien nŭngis munse nyabak
Cook tanuk nŭnuk nanuk nyumai
Companion dingān dingan agē pangan
Commit adultery tŭngach nyowang bebaiyu bambai
Covet lipōng kilek murun dika
Cut kapūg kapūg mŭmagn putus
Come out ruach luach mungkas pansut
DRESS:–
Jacket jipō bojuch jūpo baju
Head-dress bung ubōk burang tundō bung abak labōang
Petticoat jomuch jomuch jamu kaiin
Trowsers sinyang saluar salauar tanchúat
“Chawat” tāup tahup patung sihat
“Tambok” juach juach jua jua
Do., small, worn on the side tambōk tungking tokeng tambōak
Pinang knife sinda sinda sunda lungga
Sheath of Pinang knife randung landong sario bandōang
Parang bukō tŭkin bukō bai isau
Sheath of do. sibōng sibōng dohong tangkin
Day ŭnu onu ano ahi
Dance berejang belangi nari ngigal
Drink nōk nyūhūp man pain nyihup ai
Dumb bawa, baku kaku awa bisu
Deaf bongam tebodung būngal mandap
Destroy rusak rusak rusak husak
Divide kutung bedodŭg punugn daman
Doctor, to (bilian) būrich, nguri ... ... bilian
Doctor, a (male) dayah beruri ... ... manang
Do. (female) bŭrich dayung pancha,.br> bŭrich bari ...
Door tiban jigan pintu pintu
Dead kŭbūs kŭbūs kabia mati
Diligent gŭgach rijung gŭgah hajin
Enough raput, sedang luput chukup umbas
Eat man maän uman makai
Egg turoch ŭntulo tura telo
Enter murūt murūt maru masōk
Enemy pūngănyu pŭngaiyu pengaiyu munsoh
Fire opui opui api api
Forbidden (tabooed) pūrich pŭrich pari mali
Fish ikyen ikan ikan lawak
Fly (a) tura tura nyamok lalat
Fly (to) mukābur ŭnchaling, [mobur mibir terbang
Fat gŭmu ... manu gumu
Fowl siōk, siap siōk, siap siap manok
Fall (“jatoh”) rŭbu rŭbu mana labōa
Forget kambut ngkomut karimut lupa
Father sama ŭmang sama apai
Firefly bŭkarūp ŭngkarup kalamiu chutlut
FRUIT:–
Durian dēan dihŭn dihan hian
Plantain borak pisang barak pisang
Mangustin sikuk gunau sikuk langaiīn
Langsat lishēt lashat sarikan langsat
Go ŭdi oji ana jalei
Go up maäd nyumak maka niki
Go down mun muhun disa nuhun
Girl anak dayung anak dayung angot anak biak indu
Grown up (as brushwood, selut) jukut jukut abut sikut
Get dapūd dapud daput tŭmu
Gape (yawn) kuab ngkuhab chabun nguap
Good rŭmus paguch lŭmus badas
God Tŭpa Tŭmpa Penita Batara
Give nyen, jugan jugon mangkan bahi
Glad raän, awang kira, awang rēpo dika-hati
Gold berowan berowan amas berawan mas
HOUSE:–Outside rŭmin rŭmin rŭmin humah
platform tŭnyu tonyu bŭntahan tanyu
Common room awach awach sambi ruei
Private room arūn rŭmin ohang lawang
Garret rŭnga rŭnga rŭnga sadau
High omu sŭmu nyŭmu tinggi
Hill derūd darūd munggu bukit
Hide chukān nyukān nukan lalei
Hungry seburūk seburūk seburuk lapah
Hear dinga ngŭping danga dingah
Husband bonūch bonūch banun laki
Hot (“panas”) sura nyowa, shiru jera panas
Hot (“angat”) paras paras paras angat
Is ŭgi aduch uni bisi
Is not meting, doi kadū aduch kati nadai
inyap raiya
Jump over menyakir melompat nyantang merejōak
merejok
Jump down ngŭngung ŭmpapu nyangugn trajun
Jungle tarun tarun tarun kampong
Kneel sedikang unyuch nungkogn nyerunkōang
Keep (“pliara”) kiugat nagoch ngingu ibun
nguän nyingat
Know puän ŭmpuon penanē tau, numŭ
Kill siū kenobūs ngamis bunoh
Large bās bahas aihyo besei
Lazy sorut bojag ŭga kelalāh
Lean mănyuch kurus kurus kuhus
Light, in weight jangan nyangan nyaän lempōang
Little, quantity shīt ichīuk igēat sikēat
Long omu ombuch ŭngho panjei
“Lesong” (a mortar) lishōng lesong rensungan lesong
“Alu” (a pestle) aruch alu aru alu
Laugh tawūch natau guluk tawa
Lie down guring ngulēng guring gali
Lie (speak falsely) kādong mudōng lachē bula
Many bogū tŭbun kara banyau
Melt ririch lilich luluch anchuah
Merciful masi masi masē kaseh
Moon buran buran buran bulan
Mother sindu aiyang, ŭndu sindo indei
Morning ishan-ishan pagi ngakap ano magi-pagi
Mat (“klasa”) kasa krŭsah bidē bidei
Mat (“tikar”) ŭmok ŭmak bido klaia
Man dayah, naän nūūch, inya soök ohang
Musquito prungang prunggang pŭntujok hyamōak
Mud Jijūb jijub lulok hubōah
Night ngarūm ngarūm ngarum malam
New baüch baüch bahu bahu
Not dūch kadū kati adai, nda
Not (do) ma ba anang
Now madin matē mati dia kamaia tu
Name adūn gŭnŭn gaän nama
Noon yun ŭnu narang onu tŭno ano s’tengah ahi
Old, man nyamba nya tuüch ŭma tuei
Old, thing ŭma dŭmba tuhi lama
Oil inyō inyō aiyan minyak
Open (to) kuka tuhas nukas silak
Other bŭkūn bukūn lain lnin
Outside disopa luäch sopa sato di luäch
One ni indi ŭsa sa
Once ni, sidach ni, idah nisidah sekali
Parang, forge a moba ngoba maba tŭmpa
Posts rōs oros nahi tiang
Poor cherāta babō papa seranta
Provisions onyad bokol sanga bekal
Perspiration udās udās adas peloh
“Pinang” (betel nut) baï pinang, bahai ohē pinang
Put down na jimpan nana ŭngkah
Put by nikūa jimpan mogan simpan
Paddy padi padi padē padi
Pleasant sidi sidi ahwan nyamei
Quickly likas pantas japat lekas
Red birē ŭnchalak teransak mirah
Return mŭri maring urē pulei
Remember ingat tian ingat ingat
Road ŭran jŭran pagala jalei
“Rotan” wi wi wē hutan
Remove (pindah) beringar berpindah pindah pindah
Run away bu buhu boho lari
Rotten modām modam modam buhua
Receive kambat kira nyamut terima
Rice bras bras, boru nahas bahas
boiled tubi sungkoi nasi asi
Straight tŭnggūn bujog tamut luhus
Strike (pukul) mukōng nŭntong mangkugn palu
Sick mŭnam mŭnam ŭnam pedīas
Short purok kŭdūk punok pandak
Sleep būūs būūs buus tindōak
Sun betuch ŭnu matūch shiru matu ano mat’ari
Stars bintang bintang bintang bintang
Shut (to) tup punut, tutu tutup tutup
Sandfly biās sirap bihas singīat
Scald rāus rōus batu angus
See kirich tŭbūk mēlē peda
Sharp roja roja ruja tajam
Shake, to (neuter) beguyut guyut begotē beguyu
Speak mīnyu, sinda besinda kaséna bejako
Sneeze pasin bekuchēsh berusun berkasi
Sit down guru ngulu munyung duduk
Stand up mejōg mijōg agun berdiri
Spider tŭka ŭngkŭka ŭnga tampa lawa
Steal nŭku nŭngku nangko chuhi
Sweet nibŭnyich sija mamis manis
Squeeze pishū michet ngerachet pichīat
Satiated bisoch bisō baso kenyang
Spacious baiya tawash nyowa tawas tawas
Sorry susah-ŭtin susah-ati suba-latē tusah
Small (size) shīt ichīŭk inek mukat, miet
“Sirih” baïd baïd uït sirih
Sky lŭngit langit langit langit
Snake jipūch nyipuch nipa ulah
Spit ngiruja nguruja ngeruja berludah
Spittle ruja rēyang rayang ai lioch
Stop (to) rūū, mōkō ngŭndei madi bado
Still (to be) rūū mŭndu moko diaû
Take mit tumit tangkap ambi
Touch tŭma tŭgūch nyankam jamah
Track arōk, inyak indich tawan, aju bakaŭ
To-morrow sepagi pagi jakap pagi
This ati, iti, anū siti, siech dia tu
That ajech, inū saäch kako, tēan nyun
Throw away taran bŭtan matan buei
Thirsty bodūch ashūng haus karing ashung haûs
Vegetables kudōsh ŭngkŭnūch apu daûn kayu
Wing orad arad arat sayap
White buda buda ranagu putih
Well (baik) kena paguch baik baiak
Walk ponu jalan berjalan bejalei
Woman dayung dayung mahu indu
Wife sowūn ŭshaū saûun bini
Water piīn umon paīn ai
Weary kowūk kunyoch tukur lelak
Wind (the) sobak mohu nyaru angin
Worms (stomach) regyu ŭngkiho biar belut
Work (to) kamīnyang kaminyang mukut jama
What? uni, mani ŭnich jai aû
Whither? kamaki gupich kumē kini
Whence? so aki sopich utung adumē arini
Who? osi osi asi apa
Young mura ŭngōd angot mudei
Yesterday ŭnu mījach ngŭndu rami kamahi
Year sawa sowa sawa taun
PRONOUNS:–
I aku aku ikin aku
Thou kuu omu ako kōa
He eiyūch aiyech ini tu
We kiech ami kaī kami (exclusive of persons addressed.) kitei (inclusive.)
Ye ŭngan kita akum kita
They eiyūch aiyech ini tu
NUMERALS:–
One ni, ikan
Two duūch
Three taru
Four pat
Five rimūch
Six num
Seven juh
Eight maï
Nine priï
Ten simūng
I add now a short vocabulary, forwarded to me by the Rev. William Gomez, who has been stationed at Lundu during many years. It involves a little repetition, but is useful to compare with that collected by the Rev. William Chalmers. By Lundu, Mr. Gomez refers to the original inhabitants of that river.
Names of Ten Men and Women in the Tribe.
Husband. Wife.
1. Kalong, O. K. Gunja.
2. Gali Binda.
3. Langi Rinja.
4. Itak Indak.
5. Samuling Rimba.
6. Nyinkong Jeba.
7. Bulang Mingga.
8. Lunsong Burong.
9. Mangga Sara.
10. Sageng Tamo.
Heights.
MEN.
OK Istia Rajah 5 ft. 2½ in.
Garai 5 ft. 4 in.
Bulang 5 ft. 3 in.
Jinal 4 ft. 10½ in.
Lunsong 4 ft. 11 in.
WOMEN.
Pungut 5 ft.
Ria 4 ft. 10½ in.
Specimens of the Dayak Language.
—— SABUYAU. LARA. SALAKAU. LUNDU.
NUMERALS:–
One sa asa asa ni
Two dua dua dua duo
Three tiga taru talu taru
Four ampat apat ampat pat
Five lima rima lima rimo
Seven tujoh ijo tujoh jo
Eight lapan mahi delapan mahi
Nine sambilan pire sambilan pire
Ten sapuloh sapuloh sapuloh samoong
Waist punggong apakng pinggang kupong
Navel pusat pusat pusat pesud
Knee pala paton tukung tuut bakorob
Foot kaki kaja paha po, on
Heel tumbit tigak tumit tiga
Skin kulit kurit ku, it kulit
Bone tulang turakng tuang tulang
Flesh isi insin isi daging
Sinew uhat uhat urat at
Milk susu susu susu sisun
Heart ati ate hati atin
Spleen kuha kura kura kura
Gall umpadu umpadu padu podun
Brains untak untuk otak otuk
Blood daha daya darah daya
Spittle di lioh rayakng ai uja royang
Snivel insak buduk edoh dok
Tears ai mata pain matu ai mata eu boton
Perspiration peloh adas pau das
Dandriff daki dunuk dati ing
Pus nana penunu nana penona
Face mua bahas muha jawin
Dumb bisu awa awa
Deaf bengal bagi banga bangam
Blind buta buta buta buta
Dimness ulon kabor kabor kabor
Stammer kat mah awah awah
Silly budon bagah bagah budoh
Mad gila gila gila gila
Cough batok mukut batok mukud
Boil bisul tampusu bisoan perkis
Sea laut laut laut kirekng
Sun matahari matoano mata ari mata nanu
Moon bulan buran buan bulan
Star bintang bintang bintang bintang
Light trang tawas tarang java
Darkness petang petakng petang mapong
Heat panas jara darang putek
Cold chelap panut dingin modud
Cloud remang rahu niga gening ayong
Lightning kilat kilat elak kilat
Thunder guntoh guntor guntor dudu
Rainbow unggoaja meraje antu ai berengan
Mankind manusia sok manusia nyaah
Man ohang laki areh angaki nyaah dadari
Woman ohang indoh mahu ang bini dayung
Body tuboh ungan tuboh genan
Hair bok abok bu, uk bok
Head pala abak kapala bak
Forehead dahi kaning kaning uru
Temples pisan kingkek tangengeng ponyip
Eyebrow bulu keneng bulu rimin bulu ramang kening
Eye mata matu mata botun
Ear pendeng rajak tere, nyek kajip
Nose idong dudukng idong nogong
Cheek pipi kuko koko panig, ng
Mouth mulut baba mulut beba
Tongue dila rata jia jera
Lip mulut bibih bibir bibin
Teeth gigi japu gigi jupon
Neck hakong jangok tegeh tungoh
Chin dagu rākng jago rang
Back blakang rutuk ba, ikang punok
Feet kaki kaja paha po, on
Hand langan barekng angan tangan
Chest dada sadoh dada sodo
Finger tunjok terinyo kukot terinyo
Nails kuku siru kuku sirun
Stomach prut putukng parut tain
Fire api api api apoi
Smoke asap asup asap asu
Rain hujan hujan hujan jan
Wind angin nyaru angin sebak
Storm bahat tupan nyaru ribut
Sand paseh krasik krasik sumat
Stone batu batu batu batu
Mountain bukit mungu bukit doron
Hill munggu muton muton motang
Mud reboh paya ochak rapak
APPENDIX B.
The following vocabulary is compiled from materials furnished me by the late Mr. Brereton. The Sea Dayak language is spoken by the aborigines on the Batang Lupar and all its tributaries, the Seribas, Kalaka, and the streams which flow to the left bank of the Rejang. The Bugaus, who live in the districts bordering the great Kapuas river, speak the same language. There are local variations, but they are of minor importance. The Malau is the language of the aborigines living at the very interior of the Kapuas, and, it is said, not many days’ walk from the great mountain of Tilong.
—— MALAY. SEA DAYAK. MALAU.
Straight lurus rurus mupi
Crooked bengkok bingkok, simpin kong kong
Square ampat persagi ampat bersgi kuata
Round bulat bulat sagala ga gulun
Long panjang panjai ba lankei
Broad lebar besai broh
Thick tabal tabal
Thin nipis nipauh, mipis nipis
Deep dalam dalam ba jalam
High tinggi tinggi ba lankie
Short pandak pondak
Without deluar de ruai tanga sauh
Within dedalam dedalam
Light (in weight) ringan lumpong
Heavy brat brat
Above deatas datas de asit
Below debawa de baroh de yaum
Behind deblakang deblakang
Before demuka demua de roka
Between antara antara dua
Here sini kitu, ditu loku
There sana kinu duinyin ke mangeh
Far jauh jauh
Near ampir dampi ampensop
Where mana nei iya di selananu
At de de
To ka ka
From deri arri
All samoa samoa aus
Many baniak meio byu
Few sidikit mimit tetopit
Small kechil mit keh kih
Large Besar besai brah
Like rupa boka si bangun
Now sakarang kamiyatu anindehen
When apabila kamiya endisi
Then kamudien kamiyania
To-morrow besok pa gila balik mina
Yesterday kulmarin ka mani malam
Old tuah tuai tuah
New bharu bharu obas baruh
Slow lambat lobah ba laun
Rapid pantas jumpat ba riah
Strike pukul dadat malun tongi
Break patah patah kru poloh
Open buka telengah ilakkeinih
Shut tutup tutup, tikup tulopu
Lift angkat katon angkat
Throw kibar tampalon keiniko
Wet basah basah
Dry kring rankai kumbat tor
Light trang tawas tumpak manara
Darkness glap petang raun
Black itam chilum an tarun
White putih burak uteh uteh
Red merah mansoh di darah
Yellow kuning kuning tantu mūūn
Blue biru biru biru
Green ijau ijo
Country negri benua
Earth tanah benua
Stone batu batu
Gold mas mau mas
Silver perak perak perak
Iron besi besi besi
Mountain gunong bukit bukit
Valley lembah darong lengkap lengkap
Cave guah lobang batu long batu
Hill bukit bukit bukit
Plain padang padang padang
Island pulau pulaū pulau
Water ayer ai danum
Sea laut tasik rong jawa
River suñgei suñgēi suñgai
Wind angin ribut ribut
Hurricane ribut ribut bungat
Cloud awan niga dom
Rainbow pulangi anakraja
Rain ujan ujan
Lightning kilat kilat suran
Thunder guntur guntur dolok
Day ari ari asoh
Night malam lamai
Morning pagi pagi kau ko
Sun matahari matahari mat asoh
Noon tangah hari tiñgari
Sky lañgit lañgit suan
Moon bulan bulan bulan
Star bintang apei andau bintang
Hot panas panaa panas
Fire api api si siak
Burn bakar tunoh tuton
Smoke asap asap rimbu
Ashes abu abus kutu au
Cocoa-nut nior buah miniakunjor
Plantain pisang pisang buah unti
Paddy padi padi asseh
Rice bras brauh brauh
Pumpkin labu antakai parangi
Yam ubi abuk miah
Seed benih banih, igi, tulang ah
Tree pokoh pohn akak kaya
Root akar randah, urat, banarun
Leaf daun daun daunah
Flower buñgah bungai bukas
Fruit buah buah buārah
Raw mantah matah mutoh
Ripe masak mansoh sasak
Deer rusa rusa piang
Bear bruang jugam
Cow sapi chapi, banting
Goat kambing bedus kambin
Dog anjing uduk, ukuè asu
Hog babi jani bawi
Monkey kra kra
Cat kuching maiau sih
Mouse tikus kechil chit
Rat tikus chit balau
Squirrel tupei tupei but
Bird burong burong
Domestic fowl ayam manok manok
Duck itek itek riri
Kite alang menaul bau
Sparrow pipit pipit duñgus
Swallow layang layang lelayang
Crow gagak kak
Cage kurong krukor
Snake ular ural ruar
Frog katak rinkak rarigu ba ningar
Fish ikan ikan lauk
Crab katam katam
Prawn udang undai undan
Butterfly kupu kupu maniah
Bee lebah manyik
Fly lalat lalat lalas
Mosquito niamok niamok
Louse kutu kutu
Ant semut semut sinsam
Spider laba laba ampelawa
Horn tandok tandok tunjan
Tail ikur iku inkuah
Feather bulu bulu
Wings sayap sayap sapa
Egg telor tuloh turoh roh
Honey madu ai manyik danum muani
Wax lilin lilin
Body tuboh tuboh mantuan
Head kapala pala ulu
Hair rambut bok rambut
Face muka muah lindoh
Ear telinga pending telinga
Eye mata mata mata
Nose idong idong ingar
Cheek pipi kayuh tampilik
Mouth mulut mulut baba
Lip bibir bibir kulit baba
Tooth gigit gilit n’li gisi
Tongue ledah delah lilah
Hand tañgan jari tañgan
Finger jari tunjok unjok
Thumb jari ibu tunjok indu unjok tangan
Nail kuku kukut kuku
Belly prut prut pārut
Foot kaki kaki
Bone tulang tulang
Flesh daging isi
Skin kulit kulit
Fat gamok gamok manbin
Lean krus kurus dejankat
Blood dara dara
Saliva ludah ludah lasu
Sweat peluh peluh
Hard kras kriang
Soft lambut lemeh aloeh
Hot panas añgat
Cold sejok chilap barasam
Thirsty aus rankei rekon niawar akar
Hungry lapar rapah mosi bertanka
Sour masam masam
Sweet manis manis mamis
Bitter pait pait
Smell bau bau
Fragrant wañgi añgit, nyamei
Stinking busok but jaii
Sick sakit padis, tabin meka
Dead mati parei mateh
Eat makan makai, dumpah ankan
Drink minum irup minum
See lihat mada meta
Laugh tatawa tatawa
Weep menangis niabak nangis
Kiss chium sium chisum
Speak kata jaku men janum
Be silent diam diau la lako
Hear dañgar niñgar lingar
Lift angkat angkat
Walk jalan jalai lambar
Run lari rari belanda lari
Stand berdiri berdiri kadin
Sit dukuk duduk duduh
Climb panjat niki mumbit
Sleep tidor tindok tindoh
Awake bañgun dani sadin
Recollect iñgat iñgat
Know tau nemu temu
Forget lupa na iñgat
Ask tania tania ketu anan
Answer saut saut
Understand mengarti nemu udi
Yes iya au, bisi oh
No tidah ingai, nadei nanok
Beautiful elok bajik, badas mam
Ugly rupa jahat nda badas, jaii
Pleased suka gagot hati sa sau niawa aku
Sorry susah tusut, tusah hati sakanutin
Afraid takut takut, rawan
Shame malu malu bawa
Love kasih kasih, rindu
Hate binchi na’ndu nanak meh nia
Anger marah riñgat babu julu
Wish mau dekah menioh
Right betul amai
Wrong salah salah
Good baik badas mam
Bad jahat jain jauh
True benar amai, benda topat
False dusta bula
Wait nanti netu ako akoh
Come mari datai
Go pergi nurun, pegi andor
Meet temu temu
Hide tapok belalei sunyān kolu ko
Search chari gigah men ari
Find dapat ulih kuleh
Give kasìh anjong, unjok anlat
Take ambil ambi taloh
Bring bawa bai iawa
Take away angkat angkat tangkong
Kill bunoh bunoh dunoh
I aku aku tak
Mine aku punia akum puh tak ampunah
Thou angkau nuan ikon
Thine angkau punia nuan puh ikon ampunah
He, she, it iya iya ninan
His, &c. dia punia niam puh
We (_inclusive or absolute) kita kita
Our (inclusive) kita punia kitampuh
We exclusive or relative) kami kami
Our (exclusive) kami punia kami puh
You kau nuan
Your kau punia nuanpuh
They iya iya
Their iya punia iyampah
This ini itu
That itu nin, nia
Who siapa sapa
What apa nama, kati
Food makanan makai, enkaiu
Rice, boiled nasi asi
Sugar gula gula
Oil miniak miniak
Milk ayer susu ai tusu
Flesh daging isi
Boil rebus sumei
Broil panggang ganggang
Salt garam garam
Clothes pakayan kain
Earring antin antin gronjong, tiñga
Chawat chawat sirat kin paroh
House rumah rumah sauh
Wood kayu kayu
Posts tiang tiang pra kayu
Door pintu lāan pintu
Ladder tangga tangku
Bed tampat tidor penindok
Mat tikar tikai alik
Box peti peti
Road jalan jalai
Bridge jambatan jamban
Spear tombak sankoh relis
Sword pedang pedang
Chopping knife parang duku basi
Boat prahu bangkong prauh
Canoe sampan bidok bidup
Spirit antu antu
Man orang laki laki orang laki ber bakar
Woman perampuan indu berbeneh
Husband laki laki
Wife bini bini arineh
Father bapa apai amah
Mother ama indai indu
Grandfather nenek aki, nineh piang
Child anak anak
Old tuah inai, tuai
Young muda muda
Boy budak biak
Girl anak dara n’dun
BALAU NAMES.
MEN. WOMEN.
Linggi Rata
Jelapiang Salima
Nangga Salam
Moramat Saripa
Janting Itau
Anggi Sarika
Musit Chula
Jisang Rabi
APPENDIX C.
Languages of Tribes betweeen the Rejang and Baram.
—— MILANAU. KAYAN. PAKATAN.
Straight tigah tuto mato’
Crooked piko, pikok kauwi kaliong kaliong
Square ampat papak, pak tepahak lipat, liñgit
Round gulong biliong atup
Long lalau aruh ijé
Broad aiyoh berang uñgei
Thick kapal, kapan kapan kapan
Thin dipis ngipi meliring
Deep tumal, tebun delum melolom
Shallow té
High regau bo mauo
Short dadit, kadit biek ujo
Without auīr, kauīr auwa api, lipo
Within wang, kadalum amin lalum
Light (in weight) paiying nian melang
Heavy bahat bahat mawat
Above amau, mamau usun mau o
Below ibah idah lué
Behind buta, likut baleh api lauo
Before jau-ai talatan tobata
Between patas, gahut hang gat
Here kidé, idai teni iti
There kidūn, inun tenan iri
Far mĕjū su moju
Near segah jelang deteri manjo
Where gua-an, hahn santeno pahen
At gnau to
To tūgūn
From kūman, keman man to maia
All gruh limlin hing gaké
Many dida, bunah mahum uñgat
Few jimit, sisit okedok mari
Small gomit, sisit ok isi
Large ay-ung, ayoh ayah uñgei
Like sama, pesoh chepiah jabalu
Now ahālu, nahu krehini ah
When pidang heran lipa
Then sunĭ para
To-morrow lesung, laumasuk jima lamasok
Yesterday sabi, lau mai dahalum alommalom
Old melai, garu-puhun lumeh matui
New jakin, uba maharing uwa
Motion lakau tepanau
Slow melai, luhuei tepat malia
Rapid jūk, seli nian maro
Strike pŭr nukal bek
Break pesa’, pelak brong mota
Open kab, ukah lueh ukah
Shut tabūn kap jinut
Lift makat amju akat
Throw galang, barang buht ting
Wet basah basah basoh
Dry mūang, bahung megaang adang
Sound señgau, serau nau hau
Light tahung malah dan alau
Darkness padam, kelam ledam sigalup
Black bilam pitam horommorom
White putih borah buak
Red sat, sak belah arang arang
Yellow kunyit jemit
Blue biru using
Green gadong gadong ujang arang arang
Country tăd bila
Earth tanah tanah tanoh
Stone sanau, bato bato bato
Gold mas mah
Silver perak perak
Iron bisi titau malat
Mountain tugong ngalang tong
Valley deta, pating akeng gatong
Cave lubong lubang bok bobang
Hill tagah ngalang ok tong malui
Plain lalang nha data
Island sah busong palui
Water anūm atah danum
Sea dāt, sabung ngeoh kala
River sungei ungah bila
Wind pañgai, bario bahoi balu
Hurricane buñgas, bario lagah mengah balu makokop
Cloud mabat, duruoh langat aun
Rainbow iang añgan, jajiling lingyating bukang
Rain ujan usan langut
Lightning skilit kilat bali
Thunder litū, prah barareh bali
Day lau dau alau
Night lemui malam malam
Morning tumu, masu niup alau
Sun matalau matadau matalau
Noon kedang lau dau nagrang alau marapuru
Sky lanyit lungit lañgit
Moon bulan bulan bulan
Star betohun lauing letuen
Hot lesu anit dau melahu
Fire apui apui apui
Burn tinū, sidap tutong asik
Smoke anūs, tugun lesun sun
Ashes abo aroh au
Cocoa-nut nyoh nyoh tuporu
Plantain balak uteh jusang
Paddy padai pareh pari
Rice bahar baha benai
Pumpkin labo tinun aloh entakei
Yam obei oveh ubi
Seed bahah wang bah
Tree basoh keioh karing
Root akai akah oka
Leaf duhun itun daun
Flower bedak idang buñgo
Fruit buah buah buah
Raw tah letah ata
Ripe sak sak ak
Tiger koleh koleh
Bear makop bruang makup
Horse kudah
Buffalo karbau kaleo karbau
Cow sapi marau
Goat muh kadeng
Dog asau aso asu
Hog babui baboi bauwi
Monkey bedok kuyal kiat
Cat ngau cheng maiau
Mouse belabau chit
Rat belabau pagong lavoh belauo
Squirrel bap telih sirik
Bird manōk manok purit
Domestic fowl siaū niap siap
Duck itek
Kite kimīū kang niau niau
Sparrow gerit tegih purit
Swallow kalau pisan, salar belini
Crow kah purit aromarom
Cage sakar bakah lakit
Snake dīpa, peñganan nipa asei
Frog bekūrek, wak wak buja
Fish jen masih bajo
Crab gatām, tekeh nitiké
Prawn padak orang suat
Butterfly belabāng, selababang
Bee añge’, señgut iñgat siñgut
Fly lañg au lañgo lañgo
Mosquito krias amak niamok
Louse kutaū butoh kutu
Ant udap kalirang ula
Spider berūmong, belakawa kalawa
Horn ohun hoñg uwong
Tail ikui ekoh ikui
Feather bulau buloh bulu
Wings kalapayang, bebui kapayang ilap
Egg telūi teloh telur
Honey jūrū telang danum siñgut
Wax lilin laha lilin
Body apa, biuh luhong kuñga
Head ūlaū kahong ulok
Hair bok bok belutok
Face jaueī nang ba
Ear liñga apang bakit
Eye mata matang mato
Nose udong arong urong
Cheek pipei bah ba
Mouth bah bawa
Lip bujul, bujun liñgil bawa
Tooth nyipan ipan lañgoli
Tongue jilah jilah jela
Hand agam, pang usuh loñgo
Finger brañgau ikeng tuju
Thumb brañgau poh ikeng ayah inan tuju
Nail silau eloh ilu
Belly nai, tenaheng butit puong
Foot betis, pahuh udak bati
Bone tulang tulang
Flesh sīn sin oyi
Skin kulit kulit
Fat maniak, piong madong mapiong
Lean mās megaeh niyang me’
Blood darah niyang dah dah
Saliva lujah lurah danum jela
Sweat sinak umah peloi
Hard saiēk maing makokop
Soft dūmūi, lemeik lemah meluko
Hot lasu lasu lua
Cold siñgūr, siñganiam ngam mañgen merarum
Thirsty krañg laveh agang
Hungry jilă laoh mitil
Sour masam masam masom
Sweet ngialiang leng mamis
Bitter byis paieh mapeit
Smell būn bun bun
Fragrant jueh bun boaram (bauarum) jan bun
Stinking bun madam laiyu bun jot bun
Sick băjī, madam prah maparo
Dead kabas, kebeh mateh makabo
Drink tūtang kuman niup
See nădīang, ngiang ngiang mipo
Laugh paglam keseng mohong
Weep nañgi nañgi
Kiss anak, manak marak meñgaruk
Speak oba, pubah tanaran pelabu
Be silent kadap, sarawan meloh koring
Hear tuyang, ta’ah ngring kariñgo
Lift makh juh akat
Walk sibal, lakau panoh makiap
Run buraū lap mago
Stand kadang bitih manakaring
Sit kudu teñgoh muruk
Climb tīkūd, nikad nakar menikit
Sleep tedūi, melut tuduh matarui
Awake pega, makat maaur matia
Recollect iñgat tedoh katom
Know tehu jaieh matiwo
Forget lelū adoh jakunak
Ask klabaū, nalabau metang jajam ipo
Answer ūlang, mulang niuneh tañgok
Understand tahau jahm
Yes iyu, niuh aieh oso
No năbe, enam jan di
Beautiful dau, jiuh wah saiyu jan
Ugly batau jahat, jehek wah jahak jut bawa
Pleased luh, agen ikum luko
Sorry susah brah
Afraid mamo, bout takut maut
Shame mīah tahih meñgala
Love tilang masih ilo
Hate bĕsī jan ikum maparu
Anger mūras busak lohoi
Wish luh ikum lu
Right tiga marong mato
Wrong salah jan marong mela
Good jīā saiyu jan
Bad jehek jahak jut
True atang, senau lan mato
False pemūde, selbeh sakwe’
Wait ati, lulau kavoh iyo
Come lebib, kahai nenih labi
Go mule, luwat kakah ane
Meet batopoh sabong pasăba
Hide plim, sihok nyok molim
Search iniang, nginoh ilu ipo
Find kena ala
Give bih maieh tuja
Take alap, apan apih apen
Bring īgīh grih itong
Take away igih, agah grih kap apen
Kill benūh itih kabo
I ako’ akui hok
Mine ako bin akui pun hok laket
Thou kawan, ikah kalunan ko
Thine ikah bin hih pun ko laket
He, she, it. idūn, ngiah ikah ero
His, &c. ngiah bin ikah itih pun ero laket
We (_inclusive or absolute_) telut itam ta
Our (_inclusive_) telut bin itam pun ta laket
We (_exclusive or relative_) kami kami kai
Our (_exclusive_) kami pat kami pun kai laket
You ikah ikah
Your ikah bin
They sepat
Their sepat bin
This īh ini muto
That idun inéh mona
Which han inoh
Who iya saih inoh ik hi
What wanau inoh hawa
Food kūn kanih ñgoku
Rice boiled (_nasi_) naseh kanan asi
Sugar gula jatan
Oil nīūh telang, usun nio
Milk soh u
Flesh sin nahang oi
Boil isak, midah taring
Broil sirai, bahang sehe aling
Salt siah niah ijo
Clothes asak, sungup davan oñgup
Earring tading isan subang
Chawat bai bah bai
House lebūh umah lau labu
Wood kayo kayoh
Posts dirih jeheh patun
Door abusukud bataman kobuko
Ladder tagá sahn ojan
Bed kadau tudūi ideh tilong lakid maturui
Mat jalī brat jálí
Box kaban peteh
Road arū, sawah ulan anun
Bridge jaman palang ojan
Bow
Arrow
Spear bakit bakir bañgoñg
Sword pedang pedang
Chopping knife tui, barogah malat butut, garoja
Boat tamui
Canoe tūnan, salūi arok alui
Spirit taū toh otu
Man tulai, tanawan lakeh ale
Woman marau doh oro
Husband lai, sawah lakeh doh alé
Wife maraū doh dah oro
Father ama’ ameh aman
Mother ina’ indeh inan
Grandfather ipo’, akeh ukuh aki
Child ugut apang
Son anak lai anak lakeh anak alé
Daughter anak marau anak doh anak oro
Brother janak lai, tatat lai aren lakeh naken alé
Sister janak marau, tatat marau aren dob naken oro
Old lake’ dab muku toké
Young jemanak dah niam iyong
Boy jemanak lai makeh iyong isi
Girl jemanak lūas or marau nyen doh iyong oro
I must draw attention to the letter represented by ng in English. In pronouncing the words in these vocabularies, it must be remembered that, whether marked or not, the Malay letter has the sound of the ng in “singing,” and that the g must not be pronounced with the following syllable.
APPENDIX D.
Languages of Northern Borneo.
—— IDA’AN. BISAYA. ADANG (MURUT).
Numerals:—
One iso, san sabulang
Two duo dua
Three telo telo
Four apat ampat
Five limo lima
Six anam anam
Seven turo turo
Eight walo walu
Nine siam ewa
Ten opod pulo
Eleven opod dam iso pelud cha
Twenty duo nopod pelud dua
A hundred atus, san atus
Day adau, tadau adau chaw
Night sedap mentiong potong rachăm
Morning suab nakapia bukatadau kamuka
Evening tawañg-an
Yesterday kăniab kiniab seladi
To-morrow suab suab napā
Day after do. suab dina
Light okalub miang machang
Name naran
Use guno (muni)
The same bagal
Food takanan akanakan
Rice ogas, wagas nubur (nasi)
Kaladi gual
Yam kaso
Kribang wei
Fowl manok lahal
A cock piak
Salt silan uson
Plaintain punti ba’ong
Cocoa-nut piasau bua butan
Flesh ansi ansi wang
Fat lambon, lunak lunok lumo’
Tobacco sigup
Fish sada sada lawid
Arrack tuak bahar talak tinamul
Padi parei parei pade’
Milk gatas
Oil umau umau
Water waig aig pa
Fire apui apui apui
Smoke lisun lisun rapun
Ashes ahun a’u
Egg antalun lampuni
Price arga
Charcoal tahun
Tree guas, puhn kaya puhn pohun
Branch rahan
Leaf rahun daun daun
Flower usak usak usak
Bark kulit
Root gamut amut war
Gutta pulut
Fruit uah buah buah
Seed linso umi ilong
Plants tanaman
Pitcher do. kaku anga
Rattan tuei
Bambu ragup
“Batang” trunk wabañgan
Moss rañgilut
Thorn rugi
Pinang lakang
Young do. lugus
Country pagun pagun bawang
Earth tanah tanah tanah
Stone watu batu batu
River bawang bawang pa
Mountain bukid bukid turud dita
Valley parong aroi
Cave luang luang lobang
Plain kapayan gana balad
Sea rahat laut pa nawap
Island pulau pulau penulong
Wind ibut loñgos bario
Storm tañgus
Rainbow meluntong melintong takang
Rain rasam rasam mudan
Lightning kadumaat kaduma’at, longganit lalam
Thunder garut sengkarut, lalam lugo
Sun matadau mata-adau chaw
Sand oggis
Moon ulan bulan bulan
Stars rambituan bintang gatuan
Road ralan
Forest talunan
Lake ranau
Deer tambang tambang priau
Bear buhuang
Horse kuda
Buffalo karbau
Cow cattle sapi
Goat kambing
Dog asu asu okaw
Hog bakas bau-hi barak
Wild hog ramo baka’
Cat tuñg-au using kuching
Monkey kara kara koyad
Rat ikus tikus
Snake lanut lanut mampa’
Butterfly galamambang kalabang berăpang
Beetle anggiloung
Domestic bee kalulut
Bee tañgiñgat mutit sikan
Mosquito sisit kalias tokong
Sandfly ritak
Ant kilau kilau dra
Horn sungu nga
Hair ulu
Tail tiku iku iyor
Feather alad
Egg antalu lampuni
Honey paha leng duro
Wings tulut alan ilad
Half siñggaran
Trade bilian
A “dustar” sigar
House lamin, walei alei
Wood seduan
Posts trigi rigi
“Ataps” (mats) tahap
Door sesuanan kārbon
Ladder tukat tukad
Window tatiga-an
Fireplace dapu-an
Bed (sleeping mat) tikam modop lubok
Mat tikam ikam
“Priok” pot kuran
Hut sulap
A measure tuñgap
Pillow roei
White man kambura
Man kadayan mianei
People suang
A man kusei, ngulun mianei
Woman tandu kimo
Husband kusei ano’
Wife sawa, sau sau-o
Father ama yama
Mother ina indu
Grandfather adu aki yaki
Grandmother adu
Child anak
Virgin samandak
Kiss siñgud narokadong
Cloth umut
“Chawat” santut sirot
Spear andus bangkau
“Parang” dañgol madi
Knife peis
Shield taming
Sword pedang
A spirit ragun lematei
Iron besi
Brass wire saring
“Bidang” ganap
Earring anting anting
Needle dalat
Jacket rasuk-garong
Sheet ramut
Body inan inan burur
Head ulu ulu ulu
Hair tabuk abuk bok
Face turas rabas monong
Ear teliñgo teliñgo
Eye mato mato
Eyebrow kirei
Nose tadong adong
Mouth kabang kabañg tang
Lip munong
Tooth nipun ipun lipan
Tongue lelah lelah lebah
Cheek piñgas ilan piñg-it
Neck lio
Shoulder liawa
Armpit pakilok
Hand palad loñg-on tichu, palad
Finger tentuduk buatichu
Thumb malahing indu loñgon tuju tapo
Nail sandulu siñg-ilu selon
Breasts susu
Belly tenai tenai batak
Navel pusat
“Kamaluan” m tali
“Kamaluan” f tato tata’
Thigh paw
Knee atud
Calf dakud
Foot lapak atis palad kukud
Bone tulang
Blood raha ra
Flesh ansi ng’giri wang
Fat lambon lunok lumo
Skin kulit kubil
Saliva luja jimpi aka
Sweat tumus umos pana
Elbow siku
Fathom dapo
String, &c. toggis
To roll up lapiau
Cover, lid sompon
Thief penakau
Good rañggoi munsi
Bad arahat rat
Right rañggoi, ingka bunoi
Wrong sala’
Tall kawas
Long naro auad rawir
Short sariba riba benua
Sweet momis mamis
Nice wasi
Bitter pait pait
Sharp taram
Blunt amo, katagu
Old (tuah) lai-ing (lai-ag?) kako
Young mulok tari
Old (lama) laid, kilo laid, matuo maun
New wago ago baro
Hot lasu lasu
Cold sagid sagit tenab
Wet eiapas masah bah
Dry magintu kala’ takaring
True ranggoi bunor
False udut bawa
Ugly arahat rat
Pretty osonang monsei
Large gaio, kagaio gaio raya
Small koré diok madi
Heavy magat, bagat [wagat, ogat magat brat
Light gan gan rahan
All timong sañgai abiabi
Many gamo, sapo suang mulamula
Few koré-koré diok sesut
Like bagal (“mirad”) sama paras pahad lea
Different suei
Slow boei boei dadan
Rapid gompas deros mauwar
Heavy as rain gompas
Thirsty tuhan kalalio
Hungry losun mitil
Striking buntong
Sick sagid duol
Dead matei matei
Sorry susah gagau
Angry magulau siau
Straight tulid tulid sŭn
Crooked brakilong belengkok kelo’
Square apat, persagi ampat pensagi lepingpat
Round urud taburor
Broad kalab lebah raya
Thick kapah kapah kapal
Thin mipis nipis nipi
Shallow tutun
Deep ralam lalum
Black eitom hitom mitam
White purak purak buda
Red ragang ragang sia
Yellow silau chilau berar
Sore owal
Raw matah’ matah matah
Ripe mansak mansak lak
Dirty amut
Clean aro’k
Hard kadau kodau tua
Soft lumi lembut leia
Enough ganap
“Korang” wanting amo, karuñgut
Pregnant betian
Slippery lamau, lamo
Clever tutun
Quick jajaran
Right ganan
Left gibang
Rough sanilu
Bold and brave siau
I or we yeho, yai dugu jami
You dia ikan
He or they idia iyo
Who sei iseo
What nono a’an
This iti tio
That ina sulo
Here diti ditio dini
There ilo, dilo sulu dŭng-a
Where nambo domboi dapei-a
Far sadu sado madi
Near sămak, sămok somok monăng
Without saribau ribau lemela’
Within saralam selalam metakap
Above kawas ribau duñgeilun
Below sariba sua meilena
Behind likud likud katad
Before dibrus derabas lepa monong
Between palatan rang
To ka
Previously gahulu
From masunut
Not yet eiso po
Yes aw awe
No eiso ŭnjob
Now kirakira kila năpŭ
When sañgira memburo idan
Afterwards turi, tahuri turi muchi
In this way inka’, pinka’
In that way inka-i
How many sangkora, gamo
Presently ruhei
More aro
To eat mengakan
To see magintong lintong
To drink menginum
To laugh magirak girak
To weep miad giad
To kiss maniñgud narokadong
To speak boras betuntut
To be silent mada gorom
To hear makinañgo koroñgo
To lift kakatan teñgañgo
To walk manau manau
To run magidu midu
To stand mindahau kakat
To sit mirikau koko
To climb midakud nakod
To sleep modop modop
To awake tumanag, tuñgag tidong
To recollect insam
To know pandei, mila pandei
To forget aliwan kalamuan
To ask for makiano
To wait magandad ninteo
To come sikei mikot
To go mañgai, pagidu midu
To meet bertemu
To hide lisuk mensusut
To search magi-om yumo
To give noan menak
To bring oito mito
To kill sañgat, meniangat metai-o
To wound suhat
To sow memambri
To plant meñgasuk
To fight meñgulan, merasang
To trade berdagang
To buy bili
To sell taranan
To cheat menipu
To steal menakau, menikus
To marry menasawa
To bear children berganak
To grow samuni
To shout meniangkis
“Ada” warah
“Habis” awi, ei, nei
To shade osorong
To swim samadoi
To arrive korokod
To wash miñg isu
To bathe madsiu, padsiu
To want saga
Don’t ada
To burn tutud
“He says” kadsio
To play berunsei
To tie kagus
“Gurau” bersibak
“Amput” berkiu
To hug gapus
To lay hold of migit, makahei
To desire saga’
To return sagulei
To take a wife kasawa
„ husband memañgat
High sau-at dita
To strike pudo mapar
To break petul motul
To open bika ngukab
To shut beno nutub
To lift tenañg-o năkang
To throw menokon mapat
To sound katab buri
Darkness potong racham
Green
Iron basi belawan
Hill bukid diok turud, murud
Hurricane tañgus ribut buri mawar
West surapadau
East matadayau
Cloud laput
Noon tampakadau topud chaw
Sky adau
To burn tudo sensuli menunoh
To smoke lisun lisun rapun
Rice agas, wagas agas brah
Pumpkin tawadak belabu
Yam kaso ubi
Mouse ikus labaw
Squirrel niamo
Bird manok suit
Kite kanio kanio
Sparrow pirit pirit
Swallow senkalayang kalua
Crow mangkak brengkak
Cage kuruñgan
Frog sei sit
Crab kuyu kra
Prawn tentudik
Fly pañgat
Spider senkalang
Wax ulih
Thirsty kalalio pring
Hungry mitil lau
Smell kiabau mau
Fragrant munsei
Stinking buntong mutong
Dead matei matei
Answer sumbarau
Pleased nako
Afraid lemakak
Shame mikum
Love ngako
Hate baji
Wish ngako
Right bunor
Find malak
Take lapo
Boil sunsam
Broil sinalau
Earring subang
Road langgaio
Bridge pentaran
Boat padas
Canoe padasdiok
Son mianei
Daughter kimo
Brother sitari
Sister sitari kimo
Girl anak agu
Shallow (as water) tutun
Tin simara’
Sweet potato wei
Kaladi gual
A cock piak
Ask for makiano
APPENDIX E.
Though this list was given me by an educated Lanun, I doubt whether the blanks I have left should be filled up with the Malay word, as he said, because it is very possible that, as he had had little intercourse with his countrymen for many years, he may have forgotten the words.
—— MALAY. LANUN.
Straight lūrūs matidu
Crooked bengkok becōg
Square ampat persagi „
Round bulat „
Long panjang melendu
Broad lebar maulad
Thick tabal makapal
Thin nipis manipis
Deep dalam madalam
High tiñggi mapuro
Short pendek mababa
Without deluar segămau
Within dedalam sisedalam
Light (in weight) riñgan demaugat
Heavy brat maugat
Above de atas sekapruan
Below de bawa sekababa-an
Behind de blakañg selikud
Before de muka sesuñguran
Between antara „
Here sini sika
There sana ruka
Far jauh muatan
Near dekat maubé
Where mana autuna
At de „
To ka a
From deri si
All samoa lañgunyen
Many baniak madākal
Few sedikit meitu
Small kechil meitu
Large besar mala
Like serūpa magīsan
Now sakarañg amei
When bila
Then kamudien maŭri
To-morrow besok amag
Yesterday kulmari dua gua i dĕn
Old lama matei dĕn
New bharu bagu
Slow lambat malūmbat
Rapid laju magā-an
Strike pukul basal
Break pechah maupak
Open buka
Shut tutup
Lift angkat sepūat
Throw lontar pelāntig
Wet basah moasah
Dry kring magañgu
Sound bunyi uni
Light trañg malīwānug
Darkness glap malībutăng
Black hitam māhitam
White putih maputih
Red merah marega
Yellow kuning bināning
Blue biru
Green ijau
Country negri iñgud
Earth tanah lupa
Stone batu watu
Gold mas bulāwan
Silver perak
Iron besi putau
Mountain gunong palau
Valley lembah
Cave guah pasu
Hill bukit gunoñg
Plain padang
Island pulau
Water ayer aig
Sea laut kaludan
River sungei
Air udara
Wind añgin ūndū
Hurricane ribut
North utara
West barat
South salātan
East timor
Cloud awan
Rainbow palañgi datu bagua
Rain ujan
Lightning kilat
Thunder tagar gūntūr
Day hari gau-ī
Night malam magabī
Morning siañg mapīta
Sun matahari
Noon tañgah hari
Sky lañgit
Moon bulan ulan
Star bintang bituan
Hot panas mai-au
Fire api apūī
Burn bakar pegīau (ăngka)
Smoke asap bŭl
Ashes abu
Cocoa-nut kalapa nīūg
Plantain pisang saging
Paddy padi ilau
Rice bras bĕgas
Pumpkin labū
Yam ubi
Seed biji
Tree puhn
Root akar
Leaf daun raun
Flower buñga
Fruit buah
Raw mantah mélau
Ripe masak mialütū
Elephant gajah
Tiger rimau
Deer rusa seladŭng
Bear bruang
Horse kuda
Buffalo karbau
Cow sapi betina sapi babai
Goat kambing
Dog anjing asu
Hog babi babūi
Monkey munyit
Cat kuching bédŏng
Mouse (kechil) tikus ria (maitū)
Rat (besai) tikus dumpau
Squirrel tupei
Bird burong papanok
Domestic fowl ayam
Duck itek
Kite alang
Sparrow pipit papanok
Swallow layang layang lelāyang
Crow gagak
Cage sangkar kuroñgan
Snake ular nipai
Frog katak babak
Fish ikan seda
Crab katam leăgan
Prawn udang
Coral karang buñga
Butterfly kūpū
Bee lebah tabūan
Fly lalat
Mosquito niamok
Louse kuku
Ant semūt
Spider laba laba
Horn tandok
Tail ikur ikug
Feather bulu bumbul
Wings sayap
Egg telur urak
Honey madu
Wax lilin taru
Body badan gināu-a
Head kapala ulu
Hair rambut bok
Face muka biyas
Ear teliñga
Eye mata
Nose idong ngirong
Cheek pipi
Mouth mulut ngari
Lip bibir
Tooth gigi ngipan
Tongue ledah
Hand tañgan lima
Finger jari kamai
Thumb ibu jari
Nail kuku
Belly prūt tian
Foot kaki ay
Bone tulang tulun
Flesh daging sapu
Skin kulit
Fat gumok masăbūa
Lean krus megăsā
Blood dara rugu
Saliva ludah
Sweet peluh ating
Hard (as a stone) kras matagas
Soft lunak melemak
Hot panas mai-aū
Cold sejūk matănggan
Thirsty aus kaur
Hungry lapar megūtan
Sour masam
Sweet manis
Bitter pait
Smell bau
Fragrant harum mapīa bau
Stinking anyir maratai bau
Sick sakit masakit
Dead mati matai
Eat makan kuman
Drink minum
See lihat ilai
Laugh tertawa
Weep tañgis semăgŭd
Kiss chium
Speak kata taroh
Be silent diam gūmănŭg
Hear duñgar makănŭg
Lift angkat sepuat
Walk jalan lumalakan
Run lari melagui
Stand dīri tumatindug
Sit duduk muntud
Climb panjat pamusug
Sleep tidor tūmūrūg
Awake bañgūn
Recollect kanal
Know tau kataūan
Forget lupa kalipatan
Ask preksa
Answer saut sŭmbŭg
Understand mengarti matau
Yes iya
No tidak da
Beautiful elok mapia
Ugly rupa jahat marāta
Pleased suka mesūap
Sorry susah
Afraid takut kaluk
Shame malu kaya
Love kasūka-an masūat
Hate binchi
Anger marah membuñgūt
Wish man kiūgan
Right betul metidū
Wrong salah masalah
Good baik mapīa
Bad jahat marāta
True benar
False dusta būkŭg
Wait nanti gūmaganŭg
Come datang makōma
Go pergi sŭmong
Meet temu
Hide bunyi(s)tapok tapok
Search chari pengileī
Find dapat makūa
Give kasih begai
Take ambil kūa
Bring bawa sepūat
Take away kaluarkan gūmaū
Kill bunoh
I aku sakŭn
Mine aku punia quon sakŭn
Thou angkau sekā
Thine angkau punia quonka
He, she, it diya gīa
His, &c. diya punia quon gīa
We (_inclusive or absolute_) sakŭn
Our (_inclusive_) quon akŭn
We (_exclusive or relative_) sakŭn
Our (_exclusive_) quon akŭn
You angkau sekā
Your angkau punia quon kā
They diya gīa
Their diya punia quon gīa
This ini
That itu
Which iang
Who siapa antāwa
What apa antūna
Food makān-an
Rice, boiled nasi băgās
Sugar gula
Oil miniak lanah
Milk susu
Flesh daging sapu
Boil rebus
Broil goring
Salt garam timūs
Clothes pakei-an
Earring krabu
Chawat chawat bilad
House rumah wali
Wood kayu
Posts tiang (rumah)
Door pintu
Ladder tangga
Bed tumpat tidor tūrūgan
Mat tikar dŭmpas
Box peti kaban
Road jalan malakau
Bridge jambātan
Bow panah
Arrow anak panah
Spear tombak bangkau
Sword pedang
Chopping-knife parang puduk
Boat prahu awang
Canoe sampan
Spirit hantu
Man lakilaki mama
Woman perampuan babai
Husband laki karūma
Wife bini karūma
Father bapa ama
Mother ma ina
Grandfather nenek
Child anak wata
Son anak lakilaki wata mama
Daughter anak perampuan wata babai
Brother sudara lakilaki pegari mama
Sister sudara perampuan pegari babai
Old tuah lukus
Young muda meñguda
Boy budak wata
Girl anak dara raga
THE END.
London: Printed by Smith, Elder & Co., Little Green Arbour Court, Old Bailey, E.C.