I. SCOIL ĠAEḊEALAĊ.

Sula dtosnuiġṫear tiġ, léiriġṫear an talaṁ, baintear an fód, róṁarṫar go ḃfaiġtear bun daingean dlúṫ ⁊ cuirtear an ċloċ-ċúinne annsoin. Támuid-ne ag léiriuġaḋ na talṁan. Is gnó tairḃeaċ é ⁊ gnó trom. Támuid ag árduġaḋ tiġṫe leis aċt i n-ionad a gcloċa cúinne do ḋingeaḋ síos mar a ḃfuil an ċré ġlas ċruaiḋ is eaḋ is baoġlaċ go ḃfuilmíd 'gá gcur ar ṫalaṁ ḃog do ċriṫeann fá n-ár gcosaiḃ.

Tá bun is na ceanntraiḃ Gaeḋealaċa agus má ṡuiḋtear tiġ air sin ní réabfaḋ gaoṫ ġuairneáin na nIndiaṫa Ṫoir na tiġ sin.

Measaim gur ḃ'iascaire d'árduiġ an ċéad tiġ i mBaile-Áṫa-Cliaṫ i ḃfad ins na ciantaiḃ. Ní raiḃ aige ċuige aċt cleaṫaċa aḋmaid ċum fallaí, ⁊ scraṫ an tailṁ ċum dín a ṫiġe, aċt as an gcéad ṫosuġaḋ soin d'ḟás Sráid Uí Ċonaill mar a gcuireann Connraḋ na Gaeḋilge fúṫa indiu.

Cuirimís-ne leis tiġ ar bun—scoil Ġaeḋealaċ, i gceanntar Ġaeḋealaċ—is cuma cá mbeiḋ sí suiḋte, ṫiar, ṫuaiḋ nó ṫeas, aċt go mbeiḋ an áit Gaeḋealaċ. Caidé an cuma is fearr ċum a déanta? Is eól d'ár dtimṫirí an áit is oireaṁnaiġe le n-a leiṫéid do ċur ar bun aċt dála na cuma is fearr ċum an ġnóṫa do ċur ċum cinn ḃeinn buiḋeaċ do ċáċ a ċoṁairle ṫaḃairt dúinn.

Dar liom-sa tá an scoil curṫa suas ċeana agus ní ḟuil againn aċt a cruṫ d'aṫarruġaḋ. 'Sí an scoil Ḃéarlaċ úd í do ṫóg an sagart paróiste le caḃair an Ḃuird Oideaċais. Tá sé riaċtanaċ orainn ar dtúis cead an tsagairt agus cead tuismiḋe na leanḃ d'ḟaġáil agus an scoil do ċeannaċ ó'n mBord. Díolfaiḋ an bord í go mear má ḃeiḋ ḟios aca go ḃfuilmíd dáiríriḃ agus go ḃfágfamuis a scoil 'n-a foṫaraċ folaṁ aca ċum scáṫa ṫaḃairt d'uanaiḃ lá fearṫainne. Muna ḃfuil sí oireaṁnaċ d'ár ngnó ḋéanfainn ceann nuaḋ. "Cad do ḋéanfar leis an máiġistir mboċt atá annsúd?" adéarfaiḋ duine éigin. An méid seo go deiṁin. Má tá fios a ġnóṫa aige, sé sin má tá sé 'n-a ċumas Gaeḋilg is léiġeann maiṫ do ṁúineaḋ do'n aos óg, tógfar é ó smaċt an Ḃuird Oideaċais, taḃarfar tuarastal níos fearr dó ná tá aige agus coinġill freisin go ḃfuiġiḋ sé an tuarastal soin ar feaḋ a ḃeaṫaḋ aċt a ġnó do ḋéanaṁ go maiṫ ⁊ aire ṫaḃairt dó féin.

Déarfainn gur ḃ'ḟiú fear maiṫ tuarastal 200 púnt 'sa mbliaḋain, do ṁúinfeaḋ an leanḃ ó ṫosaċ i nGaeḋilg, ⁊ do ḋéanfaḋ clár oibre mar leanas:—

GARSÚIN IS GEARRĊAILLÍ I n-ÉINḞEAĊT AMUIĠ IS AMAĊ LE SÉ BLIAḊNA D'AOIS,

An ċéad ḃliaḋain:

Gaeḋilg aṁáin is Teagasc Crióstuiḋe.

An dara bliaḋain, ⁊ as soin go dtí an t-aonṁaḋ bliaḋain déag:

Gaeḋilg, Stair, Teagasc Críostuiḋe, Áireaṁ, léar-eólas, Béarla—gaċ níḋ múinte ṫre Ġaeḋilg.

An t-aonṁaḋ bliaḋain déag:

Ealaḋna eile, Tóṁas Cruinne, ⁊ Úclid.

Ó'n t-aonṁaḋ bliaḋain déag suas:

Caiṫfear bean-ṁúinte do ṡoláṫar do na cailíníḃ i dteannta an ṁáiġistir, do ṁúinfiḋ Fuaġáil, Cniotáil, Niġeaċán, Cócaireaċt is gaċ níḋ do ḃaineann le tiġ, is le héanlaiṫe.

Ba ċóir go ḃfuiġṫiḋe a leiṫéid sin de ṁúinteóir ar ċéad go leiṫ 'sa mbliaḋain ⁊ ar an oiread céadna fear do ṁúinfeaḋ míniuġaḋ talṁan do na buaċaillíḃ.

Caiṫfear trí acra do ċeannaċ cois na scoile i gcóir gaċ saġas míniuġaḋ talṁan do ṁúineaḋ ḋóiḃ ní aṁáin as leaḃraiḃ aċt as obair láṁ. Is leis na haosánaiġ toraḋ na talṁan soin ⁊ cuirfear i dtaisce ḋóiḃ a luaċ, mar díolfar ar an margaḋ na barraí.

Is é míniuġaḋ talṁan an t-eólas is oireaṁnaiġe d'ár ndaoiniḃ indiu. Níor múineaḋ fós dóiḃ é, agus tá a rian air, támuid creaċta ag tíorṫaiḃ deórata toisc naċ ḃfuil an t-eólas cruinn againn le soċar do ḃaint as an dtalaṁ. Deir fir eólaċa go mbainfiḋe a ċúig n-oiread soċair as an dtalaṁ so againn is baintear as indiu. Dá mbainfiḋe féin ba ḃeag an ḃriġ ḋúinn-ne é mar ḃeaḋ sé go dtí seo ag an bpéist sin an máiġistir talṁan. Tá breacaḋ an lae ċuġainn áṁ, agus is miṫid d'ḟeirmeóiríḃ na hÉireann iad féin do ġléasaḋ. Tá daoine eile lasmuiġ ag déanaṁ airgid as a gcuid talṁan agus ár dtír-ne ag dul ċum fiaḋantais.

Ṫall i nAlbain an t-am so de ḃliaḋain is gnáṫaċ le feirmeóirí na sciolṫáin do ċur i mboscaíḃ istiġ i dtiġṫiḃ agus iṫir is aoileaċ do ċur leó go séideann na bog-ġais ṫre ṡúiliḃ na sciolṫán soin. 'Sa ṁí seo ċuġainn sáiṫfear na sciolṫáin sin i dtalaṁ is beiḋ prátaí nua san Abrán atá ċuġainn aca súd. Ċonnac fiċe púnt dá ṫaḃairt ar ṫonna prátaí nua roiṁ Ḃealtaine i gcaṫair Lúnduin. Ní áiteóṁaḋ an saoġal orm 'ná go ḃfuil sé i gcumas feirmeóirí na hÉireann an rud céadna do ḋéanaṁ. Ṫáid siad ċoṁ gasta is ċoṁ críoċnaṁail leó súd ṫall, aċt aṁáin naċ ḃfuil eólas míniġṫe talṁan aca. Ní féidir leó dá réir sin ḋá ḃarra prátaí do ḃaint as an dtalaṁ i n-éin-ḃliaḋain aṁáin ⁊ an leasuġaḋ ceart do ċur ar n-ais ann gcás ná raġaḋ an talaṁ soin i ndísc.

"An as scoilín Gaeḋealaċ do ṁeasann tú an t-eólas soin do ṁúineaḋ do na feirmeóiríḃ?" adéarfaiḋ duine éigin, is é ag leaṁ-ġáiriḋe. Go réiḋ, a ḋalta. Ni ḟuil síol-ċnó na daire ċóṁ mór le méaracán, aċt féaċ ar ḃile na coille d'ḟásann uaiḋ, a ċeann go hárd, a ṗréaṁa go doiṁin, a ċaḃail ṫoirteaṁail, a ġéaga reaṁra, riġne. D'ḟás an crann uaiḃreaċ soin as beagán, ní raiḃ deaḃaḋ 'ná deiṫneas air, aċt níor staon sé riaṁ gur ḟás sé. Féaċ go cruinn air, is maċtnuiġ!

D'éis an ċéad scoil Ġaeḋealaċ do ċur ar bun ⁊ taiṫiġe ḃeiṫ againn ar an ngnó, is féidir linn scoileanna eile d'ḟaġáil mar a múinfear gaċ uile ċéird do ṫeastóċaiḋ uainn i nÉirinn, mar atá leasuġaḋ leaṫair, gréasuiḋeaċt, fiġeadóireaċt, táilliúireaċt, siúinéireaċt, ⁊ cearda eile. Cuirfear árdscoil ar bun i mBaile Áṫa Cliaṫ, nó gCorcaiġ, nó i nGailliṁ, le haġaiḋ gaċ ealaḋa ṫairḃeaċ do ṁúineaḋ as Gaeḋilg do'n aos óg do ṫoġfar as na scolaiḃ Gaeḋealaċa. Ċuir ár sinsir scoileanna na Teaṁraċ is Ċluana, Ḃeannċoir is Árdmaċa ar bun, ⁊ leaṫ a gcáil ar fuid an tsaoġail. Tá an ḟuil ċéadna ionnainne. Misneaċ, a ċlann ó! Is linn-ne tír ġeal-innseaċ na hÉireann, ⁊ is gearr go mbeiḋ sí againn le congnaṁ Dé.

Mar a gcuireann C. na G. fúṫa, where the G.L. put up (reside). Tuismiḋe, parents. Áireaṁ, Arithmetic. Léar-eólas, Geography. Tóṁas Cruinne, Geometry. Míniuġaḋ talṁan, Agriculture. Aosánaiġ, youngsters. Tíorṫa deórata, foreign countries. Sciolṫáin, "cut" potatoes for seed. Iṫir, earth-mould. Ní áiteoṁaḋ ⁊rl. The world would not persuade me. Críoċnaṁail, industrious. Síol-ċnó na daire (no daraċ), the seed nut of the oak, acorn.

CONÁN MAOL.