← Table of contents
La guerra dei pirati e la marina pontificia dal 1500 al 1560, vol. 1

NOTE:

Reading edition

Item, ibid. 110: «Morte mulctandos piratas si capiantur.» et p. 142: «Piratæ pœni captivum fecerunt Paulum Victorium.»

Isthuanfius, De rebus hungaricis, lib. XI: «Hariadenus princeps piratarum, ac mauri turcique prædones littora Hispaniæ atque Italiæ excursionibus atque rapinis reddunt infesta.»

Prudencio Sandoval, Vida y hechos del emperador Carlos V, in-fol. Pamplona, 1634, t. II, p. 143, A, in fin.: «Dragut no estava en las treguas; y era un pubblico ladron que andava a toda ropa.»

Malipiero Domenico, Annali Veneti, nell'Arch. Stor. Ital., VII, II, 648: «È sta fatto più volte querela a Costantinopoli dei danni che fa' i corsari alle cose nostre.... de può tutti quelli che sono andati a portar presenti al signor Turco, tutti ha habù provision, et è stà fatti so' capitani.»

Raynaldus, Ann. Eccl., 1501, n. 2: «Magna classis parabatur a Pontifice, Francorum Hispanorumque regibus, Venetis et Rhodiis, summo imperatore Petro Aubussonio, Apostolicæ sedis Legato.»

Raynaldus, Ann. Eccl., 1500, n. 10.

Pier Luigi Galletti, Inscriptiones romanæ infimi ævi Romæ extantes, in-4, 1760, II, class. x, n. 10.

«Amborum virtute olim tua littora, Tybris, Intacta a Mauris tuta fuere diu. Quin Mauros Turcasque trahis per flumina Victor, Dum properant fortes in fera bella duces. Nunc Mutinorum servas tu grata nepotes, Roma memor: decorant hi nova sæcla viri.»

Bosio Jacopo, Storia della sacra religione et illustrissima milizia di San Giovanni Gerosolimitano, in-fol. Roma, 1594-1602, II, 543, C, 548, B.

Idem, di Consalvo Fernando da Cordova, tradotta da Lodovico Domenichi, Firenze, 1550.

Geronimo Zurita, Historia del rey don Fernando el catholico, in-4. Saragozza, 1610, lib. IV, cap. XXV, p. 194.

Bembus Cardinalis, S. R. E. cit., 216: «Borgiæ perfidia et crudelitas.»

Muratori, Ann., 1502 in princ.: «Si rivolse l'iniquo Borgia ai tradimenti,... l'iniquissimo Cesare Borgia.»

Catalani Giuseppe, Prefazioni critiche al Muratori, (ufficiale censore dell'edizione romana) in-8. Roma, 1788, t. X, part. I, n. 5: «Del resto quanto dice il Muratori in questo e nei due anni seguenti contro Cesare Borgia, tutti glielo accordiamo.» Dunque impossibile lodarne i fautori. — V. app. nota 26.

Biagio Bonaccorsi, Diarî, in-fol. Venezia, 1568, — e Mss. alla Corsiniana di Roma, cod. 320, 321.

Vedi appresso la Lapida, nota 34.

Ammirato cit., II, 264.

Filippo Nerli, Comment., in-fol. Augusta, 1728, lib. V. princ.

Gio. Cambi, Stor. (pubbl. da Idelf. s. Luigi), 168.

Guicciardini, lib. V, post. init.

Anonimo, Vita di Rodrigo Borgia, Mss. Casanat., E, IV, 22.

Amoretti, Memorie storiche di Leonardo da Vinci. Milano, 1804, p. 95.

Milanesi e Pini, La scrittura degli artisti in fotografia. Firenze, 1869. — Di Leonardo: «Passando il duca Valentino di Toscana per andare a Piombino.... ebbe a' suoi stipendi Leonardo.»

Ferd. Ughelli, Bovio, Ciacconio, Bollandisti.

Civiltà Cattolica, 15 marzo 1873, p. 726, 732.

E qui le note 19, 21.

Ammirato cit., 265: «Il Papa arrivato a Piombino a' ventisei di febrajo con tre galere, tre fuste, tre brigantini, due galeoni, e un baloniere.»

Sebastiano Branca de' Tellini, Diario romano dal 1497 al 1517. Mss. — Cod. Vatic., 6388. — Cod. Capitol. cred. XIV, 7. — Cod. Barber. XXVIII, 22, n. 1103. — Breve scrittura, tuttavia inedita, notizie di Roma, e certezza di date.

Muratori, Ann., 1502.

Raynaldus, Ann. Eccl., MDII.

Sebastiano Branca dei Tellini, Diario romano dall'anno 1497 al 1517, citato sopra.

Petrus Aloysius Galletti, Inscriptiones Romanæ infimi ævi Romæ extantes, in-4. Roma, 1760, class. X, n. 10:

D . O . M . LUDOVICO . MUSCÆ . ÆQUITI . ROMANO PONTIFICIÆ . CLASSIS . PRÆFECTO QUI . CUM . A . LITTERIS . PŒNITENTIARIÆ . APOST. QUÆSTURAQ . ROM . ÆRARII . EGREGIAM . OPERAM . PONT . NAVASSET VIGOREMQ . PRISTINUM . ROM . SANGUINIS . PRÆSEFERRET AB . ALEX . VI . P . M . DURIS . ILLIS . TEMPORIBUS CUM . OMNIA . LATE . MARI . TERRAQ . ARMIS . FREMERENT MARI . OMNI . QUAQUE . PONTIFICIA . DITIO . PATERET . PRÆPOSITUS POPULINO . ILVAQ . QUO . ET . PONTIFICEM . IPSUM . VEXERAT . EXPUGNATIS AC . MAXIMA . SPE . OMNIUM . PRÆSERTIM . POPULI . ROM. AC . RERUM . ADPARATU . FLORERET ADVERSO . INTERCEPTUS OBIIT . ANNO . SALUT . MDII . DIE . XXIX . MENSIS . MARTII VIXIT . ANN . XXXVI . MENS . X . D . V EVANGELISTA . ET . FRANCISCA . INFŒLICISSIMI FILIO . DULCISSIMO . AC . BENEMER. POSS.

P. A. G., Marina del Medio èvo, II, 397, 403.

Raynaldus, Ann., 1502, n. 20: «Pontificia classis.... Jacobo episcopo paphensi præfecto, tresdecim tantum navium (cum viginti Alexander esset pollicitus per apostolicas litteras) Venetis se conjunxit.»

Bosio cit., II, 559, e; 543, e; 544, ult.

A. Emmanuele Cicogna, Le iscrizioni veneziane, in-4. 1830, III,269:

JACOBUS . PISAURUS PAPHI . EPISCOPUS QUI . TURCAS . BELLO . SEIPSUM . PACE . VINCEBAT EX . NOBILI . INTER . VENETOS . AD . NOBILIOREM . INTER . ANGELOS FAMILIAM . DELATUS NOBILISSIMAM . IN . ILLA . DIE . CORONAM JUSTO . JUDICE . REDDENTE HIC . SITUS . EXPECTAT VIXIT . ANNOS . PLATONICOS OBIIT . IX . KAL . APRILIS MDXLVII

Leon Guerin, Histoire maritime de France, in-8. Parigi, 1843, II, 405.

V. appresso la nota 49.

Bartholomæus de Bonis Hominibus anconitanus faciebat Anconæ 1570. Bellissima carta marina in pergamena, larga m. 0,93; alta m. 0,54, nobilmente miniata e conservata nell'Archivio Colonna in Roma. Grazie all'arch. Pressutti.

Atlante idrografico del Medio èvo, posseduto dal prof. Tammar Luxoro, pubblicato a facsimile ed annotato egregiamente da C. Desimoni, e L. T. Belgrano, in-8. Genova, 1867.

Francesco Ferretti, La pietra di paragone della vera nobiltà, in-4. Ancona, 1685, p. 135.

Giuliano Saracini, Notizie storiche della città di Ancona, in-fol. Roma, 1675, p. 506.

Idem, Città, fortezze, isole e porti principali d'Europa, in-fol. Venezia, 1689, tav. 155: «Fortezze della Prevesa e Santamaura.» — T. II, 238: «Forte di Santamaura», e tav. 260, «Santamaura.»

Tommaso Porcacchi, Le isole famose del mondo descritte, in-4. figur., Venezia, 1604, p. 75.

Anonimo, Isole, fortezze e terre famose, in-8. bislungo figurato. Venezia, senza l'anno. Bibl. Casanat., Oa, XIII, 3, p. 33, 34, 36.

Nicholas Bellin, Atlas maritime, in-4. figur. Parigi, 1764, IV, 116.

Cap. W. H. Smith, Jonian Sea, Santamaura Surveyed, an. 1825. — Carte dell'ammiragliato britannico: «The strong castle of Santamaura.»

Bassorilievo in Venezia, Chiesa di santa Maria gloriosa dei Frari; sulla base del monumento, scolpito da Lorenzo Bregno e da Baccio di Montelupo alla memoria del generale Benedetto Cappello, vedesi il prospetto della fortezza di Santamaura.

Petri Bembi, Rerum venetarum historiæ, lib. VI, in-4. Venezia, 1718, p. 212.

Guicciardini, Storia d'Italia, in-fol. Venezia, 1738, p. 404.

Bosio cit., II, 561.

De Hammer, Storia dell'impero osmano, versione ital., in-16. Venezia, Antonelli, 1828, VII, 135: «La flotta papale di venti galere, e la veneziana assediarono e conquistarono S. Maura.... Gli storici osmani passano perfino sotto silenzio la detta conquista.» Però anche il De Hammer procede confuso colle persone, coi luoghi e co' tempi, cose d'altronde chiarissime pei documenti che qui si citano.

Anonymo, Histoire de Pierre d'Aubusson grand Maître des chevaliers de Rhodes, mss. Casanat., X, VIII, 30, p. 463, 465.

Petrus Justinianus, Historia Venet., lib. X, in-fol. Argentina, 1611, p. 211.

Gabrielis Mauri, Oratio in funere Benedicti Pisauri ad Ducem senatumque Reipub. Venetæ, ext. ap. Lunig, Orationes procerum Europæ, in-12. Lipsia, 1713, p. 182.

Cicogna, Iscrizioni Veneziane, in-4. 1830, III, 269. Sulla tomba di Benedetto Pesaro: «Leucade . Expugnata . Aichio . Sævissimo . Pirata . Interfecto.»

De Hammer cit., X, 444.

Pardessus, Collection des Lois maritimes de tous les peuples, V, 70, 72, etc.

P. A. G., Marcantonio Colonna, p. 197.

Bart. Cartari, Lettera al duca di Ferrara. — Campori, Letter. Art., p. 1.

Luigi da Porto, Lettere storiche, 1.

Carlo Pini, La Scrittura degli artisti italiani riprodotta con la fotografia, in-4. Firenze, 1870. Dispensa quinta. Autografo di Francesco di Giorgio e notizie della sua vita: «Nato in Siena addì 23 settembre 1439.... morto nel mese di gennaio 1502.» Dunque di anni sessantadue, e non ottanta di vita.

De Hammer cit., VII, 138: «La principal condizione della pace era la restituzione di S. Maura, ritenendo in cambio i Veneziani Cefalonia.» e p. 264: «Aloisio Segundino, segretario di Venezia, mandato alla Porta per la pace, con istruzioni del 20 luglio 1503.»

Guicciardini, Stor., lib. X, ediz. di Ginevra, in-4. 1645, p. 594: «Papa Giulio aveva fatto venire da Civitavecchia il Biascia, capitano delle sue galere.»

Federici, Abecedario delle famiglie nobili di Genova. Mss. consultato per favore dal ch. cav. Cornelio Desimoni.

Diversorum, Codice dell'Arch. Genovese. Nominato: «Pellegrino da Blasia custode della darsena circa il 1432.»

Documento qui appresso, cap. XIV: «Johannes de Blaxia, nobilis januensis, præfectus et capitaneus generalis classis, S. R. E.»

Agostino Giustiniani, Annali di Genova, in-4, 1537, p. 266, M: «Et una galera del Papa, capitano Giovanni di Biassia.»

Item, C. 1666, p. 146: «Die secundo decembris magnifico Laurentio de Ægidiis, capitaneo triremium, ducatos 900, pro ejus provisione trium mensium.»

Archivio Municipale di Civitavecchia. V. Indice, voce Egidi.

Catasto ad Sancta Sanctorum. Mss. p. 203, anno 1510: «Hyeronimus Mutinus capitaneus trium remium, pro quo solvit Hyeronymus de Picchis florenos quinquaginta pro anniversario animæ ejus, sepultus in Ecclesia S. Augustini.»

Galletti, Inscript. Rom., Class. X, n. 7: «Laurentio Mutino.... in eamdem triremium præfecturam ab Julio II suffecto.»

Idem, Mense augusti et novembris MDVII.

Idem, Mense decembris, die XVII, MDVIII.

Archivio Secr. Vat., Memorie di artisti, estratte da Alberto Zahn, e inserite nell'Arch. St. It., ann. 1867, VI, i, 180: «Die XXIX decembris, Magistro Bramanti architectori, S. D. N. pro expensis per eum cum suis sociis factis et faciendis Bononiæ et in reditu ad Urbem.»

Vasari, ed. Le Monnier, VII, 133: «Andò Bramante ne' servizi di Giulio II a Bologna, quando ella tornò alla Chiesa.... Fece molti disegni di piante e di edifizi....» 139: «Lasciò suo domestico ed amico Giulian Leno, che molto valse nelle fabbriche de' suoi tempi.»

Du Mont, Corps universel diplomatique du droit des gens, contenant un recueil des traités d'alliance, de paix, de trève, de neutralité, de commerce, etc. in-fol. Amsterdam, IV, i, 113. — La Lega fu sottoscritta in Cambray tra Cesare, Spagna e Francia a' 10 dicembre 1508.

«Dilectis filiis antianis et consiliariis civitatis nostræ Anconæ. — Julius II, Dilecti filii salutem, etc. — Quando id quod semper optavimus et quæsivimus Dei benignitate est factum ut Reges et Principes christiani, sublato omnis discordiæ fomite, in mutuam pacem concordiamque convenirent, spesque major quam antheac unquam affluxerit valida expeditione contra perfidos Turchos et alios christiani nominis hostes arma sumendi, nosque ad tam sanctum et necessarium opus, opere et exemplo reliquos anteire velimus, et propterea statuerimus validam classem parare, sciamusque civitatem nostram istam peculiarem et dilectissimam opportunissimam esse triremibus fabricandis; idcirco sex triremes apud vos fieri volumus, quarum curam vos suscipere debeatis. Et trium ex sex triremium hujusmodi gubernationem et patronatum dilectis filiis Gabrieli de Bonarellis equiti, et Galeatio de Fanellis, el Melchiori Aquerio, oratoribus apud nos vestris, nam ii nobis peridonei visi sunt, motu proprio demandavimus. Hortamur igitur vos charitate paterna ut fabricandis hujusmodi triremibus exactissimam curam et diligentiam adhibeatis. Nos enim pro fabrica dictarum triremium vobis satisfieri curabimus; et insuper ut triremes ipsæ celeriter confici possint, pro incisione lignorum pro dicta fabrica facienda per dilectum filium Nicolaum Calcaneum istius provinciæ nostræ thesaurarium summam quingentorum ducatorum auri ad præsens vobis persolvendam volumus et mandamus. Dilectisque filiis, comunitatibus et hominibus Montis sancti, Sancti Elpidii, Civitenovæ, et castri Ficardi, terrarum nostrarum, expresse præcipiendo mandamus quatenus vobis et commissariis vestris in earum territoriis et districtu ligna, quæ fabricandis hujusmodi triremibus necessaria fuerint, cedere et inde asportare benigne permittant, omni excusatione et contradictione cessante.»

«Datum Romæ apud S. Petrum sub anulo Piscatoris, die XV januarii, MDIX. Pont. Nost. Ann. VI. — Sigismondus.»

«Datum Romæ apud S. Petrum, sub anulo Piscatoris die IV decembris, MDIX. Pont. Nri. Anno VII. — Sigismundus.»

Raynaldus, an. 1508, n. 27.

Bizarus cit., 426: «Non procul ab Ostia iidem Piratæ alteram triremem pontificiam facili negotio intercepere.... alteram vero in fugam conjecerunt.»

Giustiniani cit., 265, F.: «Mori e Turchi rovinarono in quest'anno 1509 la navigazione et in spiaggia romana pigliarono una delle due galere dalla guardia del Papa, l'altra se ne fuggitte.»

Raynaldus, Anno 1508, n. 27 (per errore di anticipazione come avverte il Manzi): «Id in anni sequentis æstatem 1509 referendum esse:»

Belcairus, Comment., lib. XI, in-fol. Lione, 1625, p. 332.

Bembus cit., lib. IX, prop. fin.

Guicciardini cit., lib. VIII.

Paolo Giovio, Vita di Alfonso da Este, in-12. Venezia, 1597, p. 25.

«Ebbe lungo spettacolo il fedele Vostro popol la notte e il dì che stette, Come in teatro, le inimiche vele Mirando in Po tra ferro e fuoco astrette: Che gridi udir si possono e querele, Ch'onde veder di umano sangue infette, Per quanti modi in tal pugna si mora Vedeste, e a molti dimostraste allora. «Nol vidi io già, ch'ero sei giorni innanti, Mutando ogni ora altre vetture, corso Con molta fretta e molta ai piedi santi Del gran Pastore a domandar soccorso. Poi nè cavalli bisognâr nè fanti, Ch'in tanto al leon d'or l'artiglio e il morso Fu da voi rotto, sì che più molesto Non l'ho sentito da quel giorno a questo. «Ma Alfonsin Trotti, il qual si trovò al fatto, Annibale e Pier Moro, e Ascanio, e Alberto, E tre Arïosti, e il Bagno, e il Zerbinatto, Tanto me ne contâr ch'io ne fui certo. Me ne chiarîr poi le bandiere affatto, Vistone al tempio in gran numero offerto; E quindici galèe che a queste rive Con mille legni star vidi captive.»

«Gittar fa in acqua i palischermi; e gente A salutar lo manda umanamente.»

Julii Pp. II, Capitula et conventiones in tractatu inscripto. Copia capitulorum factorum de anno MDX inter S. D. N. Julium secundum et Dominium Venetorum. — Mss. Casanat., X, IV, 47, p. 160.

Raynaldus, Ann., 1510, n. 2 et segg.

Senarega, S. R. I., XXIV, 601, e.

Belcairus cit., 329.

Guicciardini cit., 567.

Bembus cit., lib. X, p. 376.

Guicciardini cit., lib. IX, p. 590.

Belcairus cit., lib. XII, p. 343.

«E quivi una Caracca ritrovâro, Che per Ponente mercanzie raguna: Per loro e pe' cavalli s'accordâro Con un vecchio padron ch'era da Luna.»

Isidorus, XIX, i, fin. citato dal Forcellino; Carabus, i, m. e i Greci Κάραβος, ου, ό: «Navigii genus.»

Bartolommeo Crescentio, La nautica mediterranea, in-4. Roma, 1602, p. 526: «I Greci di oggi chiamano alla nave Caravi.» Dunque dal Pelasgo, comune ai Greci e ai Latini, Carabo; indi Caracca, e il diminutivo Caravella, senza bisogno di aspettare col chiarissimo Amari gli Arabi in Sicilia, I, 302, che singhiozzando ci dicano Karra-ka per nave incendiaria, fuor di proposito.

Bosio cit., III, 7, 22, 25, 88, 99, 108. Parla della nuova e della vecchia Caracca di Rodi, la prima delle quali costruita a Nizza.

Carta idrografica della Liguria per gli ufficiali e piloti della marina sotto la direzione del viceammiraglio cav. Giuseppe Albini. Incisa nello stabilimento di Niccolò Armanno, gran fol. Genova, 1854. — (Mette un seno dietro lo scoglio della Campana, ma non al caso nostro, perchè troppo vicino e soggetto alla piazza, e di poco o niun fondo. I Genovesi da me interrogati non conoscono questo seno, nè il nome di Villamarina.)

Mocenigo cit., 63.

Giustiniani cit., 266, 267.

Senarega, S. R. I., XXIV, 602, 605.

«E qual bombarda e qual nomina scoppio, Qual semplice cannon, qual cannon doppio. «Qual sagro, qual falcon, qual colubrina Sento nomar, come al suo autor più aggrada, Che il ferro spezza e i marmi apre e ruina E ovunqe passa si fa dar la strada.»

Bizarus cit, lib. XVIII, 427, 430.

Belcairus cit., lib. XII, 343.

Guicciardini cit., lib. IX, 598.

P. A. G., Medio èvo, II, 467.

«Capitula Capitanei triremium. — In nomine Domini, amen. Anno millesimo quingentesimo undecimo, indictione XIV, die vero decimoquinto mensis septembris pontificatus, SSmi in Xto patris et domini nostri, domini Julii divina providentia papæ secundi anno octavo. Cunctis pateat evidenter et sit notum per hoc præsens publicum instrumentum, quod infrascripta sunt pacta conventiones et capitula, inita facta firmata et stabilita inter rev. in Xto patrem et dominum Laurentium de Flisco epum Escalon. vicecamerarium, et in Camera aplica remi in Xto patris ad dni Raphaelis epi Ostien. car. s. Georgii dni Papæ camerarii locumtenentem, cum præsentia consensu et voluntate revm. patrum P. Orlandi electi Mazaren. præfati S. D. N. thesaurarii generalis, Ferdinandi Ponzetti decani, Philippi de Senis prothonotarii, Laurentii Pintii ejusdem S. D. N. datarii, Francisci Armellini, et Johanis de Viterbio, Cameræ aplicæ clericorum præsidentium, simul in uno loco audientiæ congregatorum et super rebus Cameræ aplicæ consultantium, et deliberantium, vice et nomine præfati S. D. N. et Cameræ aplicæ, speciali mandato ipsis a S. D. N. vivæ vocis oraculo super hoc facto, inter eos ex una, ac dominum Joannem de Blasia partibus ex altera, pro seipsis agentes stipulantes et capitulantes de et super custodia maris et splagiæ romanæ, solemni stipulatione interveniente per singula capitula repetita, videlicet.

»I. In primis quia præfatus rev. Dominus vicecamerarius et locumtenens de consensu et voluntate ac nomine supradictis conduxit præfatum dominum Joannem de Blasia custodiæ prcedictæ, scilicet a Terracina ad montem Argentarium, totam splagiam romanam includentibus et comprehendentibus, cum duabus galeis, qualibet vigintinque banchorum, et cum duobus brigantinis quolibet quindecim banchorum, in quibus sint homines ad minus quinquaginta pro qualibet galea, et triginta pro qualibet brigantino, liberi et expediti ad bellum navale, una cum nautis et ciurma ad id necessariis: et hoc pro duobus annis proxime futuris et deinde ad beneplacitum S. D. N. inchoandis a die qua faciet monstram in faucibus Ostiæ, seu ubi prefata Sanctitas sua voluerit, quod beneplacitum renovatum non censeatur nisi per quatuor menses posteaquam aliqua pars prædictarum a prædicta conducta discedere velle declarverit.

»II. Item prefatus Dnus vicecamerarius et locumtenens, quo supra nomine, promisit eidem Joanni pro ejus et prædictorum hominum et nautarum stipendio dare et consignare, durante dicta conducta, omnia emolumenta et introitus Directi, videlicet duorum pro centenario, quod impositum fuit et colligitur pro hujusmodi custodia, juxta consuetudinem et ordinationem desuper factam per Cameram aplicam, et ex nunc dictum Directum assignavit ei, currendum a die monstræ per eum faciendæ, quod possit exigere ad ejus voluntatem et petitionem, ultra quod pro dicto stipendio nihil aliud petere possit.

»III. Item præfatus R. D. vicecamerarius et locumtenens, de voluntate et nomine quibus supra, concessit eidem Joanni quod quandocumque contingat ipsum comprehendere aliquem conducentem granum extractum ex portubus et locis S. R. E. mediate vel immediate subjectis sine bulletta et licentia dohanerii tractarum aut ejus legitimi substituti per quam non indicaverit solvisse dohanerio vel substituto prædictis jura dohanæ, eo caso ipse Præfectus possit et sibi liceat levare et auferre dictum granum, et illius medietatem retinere pro se, et aliam medietatem fideliter consignare Cameræ apostolicæ et similiter et omnibus et singulis rebus bonis et mercantiis, quos in fraudem et contra prohibitionem ac contra bandum asportari deprehenderit.

»IV. Item promisit et concessit præfato Præfecto in predam omnes et singulos piratas, turbatores et alios mare ipsum infestantes cum eorum navigiis rebus et bonis ubicumque illos reperire invadere capere et habere poterit. Et si forte aliqui ex ipsis piratis et turbatoribus ad portus terras et loca prædicta S. R. E., ipso Præfecto eos persequente, et fugati ab eo, diffugerent, officiales et homines locorum eos capere et consignare debeant et teneantur in manibus ipsius Præfecti, et ad ejus arbitrium et potestatem.

»V. Item præfatus R. D. vicecamerarius et locumtenens, de volontate et nomine quibus supra, obtulit et promisit ei omne oportunum auxilium et favorem per quascumque terras et loca S. R. E. subjecta contra quoscumque ei et ejus genti adversantes; mandans ex nunc omnibus et singulis officialibus et personis dictorum locorum ut ad omnem ipsius Præfecti requisitionem oportunis sibi favoribus et auxiliis assistant.

»VI. Item præfatus R. D. vicecam. et locumt. ut supra concessit dicto Præfecto, quod si ipse insequeretur aliquem piratam, perturbatorem, et infestatorem predictum, qui receptarentur in aliquo portu seu loco extra terras et loca præfatæ S. R. E. ita quod eos capere non posset, et incolæ portus et loci illius ei consignare nollent, liceat ei exercere contra eos represalias, quas ex nunc eidem Præfecto concedit, donec illis qui a dictis piratis et infestatoribus damnum passi fuerint prius fuerit satisfactum, et de receptione et impedimento hujusmodi constare fecerit. Sed ipsas represalias exequi non possit, nisi prius ab eadem Camera apostolica concessum fuerit. Et quidquid ipse Præfectus vigore dictarum represaliarum cœperit et ad ejus manus pervenerit tam per mare quam per terram fideliter assignet in Camera apostolica pro satisfactione eorum qui damnum passi fuerint.

»VII. Et e converso supradictus dominus Johannes præfectus promisit cum duabus galeis et brigantinis duobus ad eum pertinentibus, ut præfertur bene armatis, custodire, tueri et defendere dictam splagiam, a prædicta civitate Terracinæ usque ad dictum montem Argentarium, ab omnibus et singulis piratis, latronibus, invasoribus et perturbatoribus, omnesque et singulos tam ad almam Urbem quam ad alia loca S. R. E. mediate vel immediate subjecta venientes, indeque recedentes cum eorum navigiis lignis bonis rebus et mercibus.

»VIII. Item promisit idem Præfectus solvere de suo omne damnum et robariam quæ in aliquo loco maris præfati quomodocumque evenerit, etiamsi ipse Præfectus in eo loco non adesset, dummodo locus ipse in terminis et finibus prædictis ex quacumque parte comprehensis existat; si piratæ et prædatores hujusmodi majorem numerum galearum et brigantinorum et armatorum in eis existentium non habuerint, ita quod ipse Præfectus propter majores vires ipsorum piratarum et depredatorum majorem numerum galearum et brigantinorum habentium eos invadere et aggredi rationabiliter non valuerit, ut cum illis congrediatur eo usque confligendo aut cum effectu insequendo: ita quod super hujusmodi damnorum refectione nullam aliam habeat excusationem nisi quod damna ipsa habentes majorem numerum galearum et brigantinorum perpetraverint, de quo constare debeat in præfata Camera, cujus judicio præmissa in eventu decidentur et determinentur.

»IX. Item promisit prænominatus Præfectus ad præmissum effectum retinere duas galeas, quamlibet vigintiquinque banchorum; et duos brigantinos quemlibet quindecim banchorum ad se pertinentes et de suo emptos sive fabricatos, in quibus, absque ciurma necessaria, sint ad minus quinquaginta homines in qualibet galea, et triginta, in quolibet brigantino, bene armati ad usum classis, videlicet cum bombardis, balistis, partesanis, ronchonibus, lanceis longis, ramponibus, rotellis, targonibus, cœterisque armis et armamentis ac munitionibus necessariis et opportunis tam ad defendendum quam ad offendendum, ac numerum dictorum hominum ad minus, qui sint et bene armati et in hujusmodi expeditione assueti, apti, et practici.

»X. Item promisit et se obligavit facere monstram toties quoties per præfatam Sanctitatem suam seu per Cameram apostolicam, et ubicumque requisitus fuerit.

»XI. Item promisit ponere in terram quinquaginta vel plures homines ad omnem requisitionem SSmi D. N. et Cameræ apostolicæ.

»XII. Item promisit et se obbligavit quod si contingat aliquem per prædictum mare navigantem, aut ejus navigia, a piratis cursariis et turbatoribus prædictis capi aut depredari aut impediri, ipse Præfectus omni diligentia curabit invasores et piratas hujusmodi per mare et loca quæcumque persequi, et prædam eripere, et ab eis prædam sic ereptam ac navigantes et nautas cum ea captos detinere et recuperare, illamque fideliter propriis dominis et patronis restituere, ipsosque captos et recuperatos hujusmodi ad locum tutum reducere, sine mercedis aut prætii alicujus receptione. Alias si recuperationem et restitutionem prædictas cum effectu non fecerit, omni excusatione cessante, sicut promisit et solemniter se obligavit, omnia damna illis qui in prædictis locis a piratis et aliis invasoribus, ut præmittitur, passi fuerint, de suo efficaciter reficere, ita ut damnum passis integre satisfaciat; et Camera apostolica a prædicto onere omnino sit libera, et ipsam a prædictis indemnem penitus præservare sit obligatus, nisi ipsi piratæ et invasores majorem numerum galearum et brigantinorum et armatorum in eisdem existentium habuerint, de quo constare debeat, ut in aliis primis capitulis expressum fuit in Camera prædicta.

»XIII. Item ipse Præfectus promisit, sub pœna duorum millium ducatorum, durante conducta prædicta, dictis galeis sive brigantinis pro vectura aliqua sive mercium sive rerum ad quemcumque locum devehendarum, aut pro aliquo naulo, non uti.

»XIV. Item promisit et se obligavit quod tam in æstate quam in hyeme statio sua erit apud portum Civitevetulæ, vel ad fauces Ostiæ, seu in aliis portubus et locis S. R. E. in mari prædicto, scilicet inter Terracinam et montem Argentarium, ad hoc ut promptius invadentibus prædicta loca obsistere, et ad almam Urbem venientes sive ab ea et ab alis locis prænominatis discendentes defendere possit.

»XV. Item teneatur dictus Capitaneus repræsentare dictas galeas et brigantinos suos ad omnem requisitionem SSmi D. N. vel Cameræ ad fauces Tyberiis vel ubi Sanctitas sua mandaverit, ita fulcitas sicut recepit sub pœna decem millium ducatorum, ad quam fidejussores expresse teneantur.

»XVI. Item promisit et se obligavit quod nec ipse neque alius de ejus comitiva et gentibus aliquid capiet a navigantibus, etiamsi dono offeratur, alioquin puniatur arbitrio Cameræ.

»XVII. Item promisit habere et tenere amicos Sanctitatis suæ et S. R. E. pro amicis, et inimicos pro inimicis, cujuscumque status, gradus, et præminentiæ fuerint.

»XVIII. Item sanctitas D. N. promisit eidem Præfecto consignari facere homines in terris Ecclesiæ damnatos ad mortem naturalem, prout Sanctitas sua eligi mandabit, qui sic electi et consignati solum per annum retineri possint in dictis galeis, nisi aliter de voluntate ejusdem Sanctitatis suæ fuerit decretum.

»XIX. Item prædictus Capitaneus sive Præfectus promisit et se obligavit quod si ei per sanctitatem D. N. vel per Cameram præfatam comodatæ fuerint galeæ prædictæ et brigantini, quas et quos retenturus est ad prædictam custodiam, illas et illos ad omnem requisitionem Sanctitatis suæ et Cameræ prædictæ illesas et integras, et prout erant tempore factæ accomodationis prædictæ restituere. Et nihilominus si tempore restitutionis prædictæ adhuc conducta sua duraverit, promisit et se obligavit habere duas galeas et duos brigantinos de suo fabricatos et ad prædictam custodiam bene instructos et armatos ut supra dictum est.

»XX. Item prædictus Capitaneus promisit et se obligavit dare sufficentem cautionem banchorum pro summa mille quingentorum ducatorum auri, qua emanata, reiterare et renovare ipsam cautionem pro refectione damnorum, et statim ad judicium ipsius Cameræ, pro observatione præmissorum et refectione damnorum illis qui ea passi fuerint, prout præfata Camera summarie et extrajudicialiter iudicaverit.

»XXI. Item si contingeret durante conducta præfatum Præfectum mitti per sanctitatem D. N. ad aliqua loca extra dictam splagiam, quod in prædicto eventu, eo non præsente in dicta splagia, non teneatur ad refectionem aliquorum damnorum quæ in dicta splagia fierent durante absentia dicti Præfecti sive Capitanei ex causa missionis SSmi D. N. dummodo ipse Capitaneus de destinatione præmissa in ipsa Camera clare constare facere teneatur.

»XXII. Item prædicti domini Vicecamerarius et Clerici præsidentes pro complemento armaturæ unius galeæ promiserunt præfato Capitaneo ducatos centum quadraginta auri de Camera pro stipendio singuli mensis septuaginta nautarum sive remigantium, una cum illis octuaginta quos habet paratos, donec commutati fuerint pro eis homines damnati ad mortem, vel ipse aliquos piratas capiat ut supra, quibus consignatis, dictum stipendium per Cameram solvendum cessare debeat pro rata cujuslibet consignati.

»Pro quibus, etc.

»Actum Romæ in domo habitationis r. p. d. Ferdinandi Ponzetti decani prælibati Cameræ apostolicæ sub anno, indictione, die, mense et pontificatu, quibus supra: præsentibus ibidem venerabilibus viris et dominis Johanne Phaleto et Johanne Emerici, clericis Alben. et Tolosan. diœcesis testibus.

»Melchior de Campania, Notarius rogatus.

»Joannes de Blaxia, nobilis januensis, Præfectus et Capitaneus generalis classis triremnium et brigantinorum S. R. E. pro custodia maris ejusd. S. R. E.

»Pro cautione ducatorum quingentorum, Barth. de Auria.

»Pro aliis quingentis, Sebastianus Sauli, januensis.

»Pro aliis quingentis, Augustinus Chisius, de Senis.»

Archivio di stato in Firenze, sezione Medicea, doc. inedit. Fabbrica e costo delle galèe, scrittura del principe di Piombino don Alfonso d'Appiano, al granduca Francesco, con data da Cavinana, 2 luglio 1574, etc. p. 130 e segg.

Biblioteca barberiniana in Roma, Mss. inedito, segnato LVIII, 19, e intitolato: «Nota di quanto costa una galea, ecc.» p. 12.

Item, cod. LV, 23: «Stipendî che al presente si danno agli ufficiali ed altra gente delle galere di Nostro Signore.»

Item, ibid.: «Provvisioni che si devono dare agli infrascritti delle galere di Nostro Signore. Data del 6 aprile 1622, firmato cap. Camillo Nardi, m. propr.»

Giorgio Viviano Marchese, La galeria dell'onore, in-4. Forlì, 1735, I, 438.

Giovanni Cambi, Le istorie, ap. P. Idelfonso di San Luigi, Delizie degli eruditi toscani, in-8. Siena, 1786, XXII, 142.

Guicciardini, Segni, Nardi, Varchi, Ammirato.

Bibl. Casant. M. II. 10, in CC.

«Due volumi di lettere a Paolo Vettori, capitan generale delle galèe del Papa;»

«Due altri volumi di lettere della Repubblica fiorentina a Francesco Vettori, nell'anno 1513;»

«Tre altri volumi della stessa al medesimo dall'anno 1514 al 1524;»

«Un volume di lettere di personaggi illustri ai Vettori dal 1513 al 1519.»

Varro, De L. L., IV, 31.

Vitruvius, Arch., lib. IV.

Crescentio, Nautica, 537, 539, 542.

Gaye, Carteggio di artisti, in-8. Firenze, 1839-41, II, 135: Lettera di Baldassarre Turini a Lorenzo de' Medici, scritta da Roma il 12 marzo 1514, «Maestro Bramante morì hiermattina.»

Schede Borgiane, cit., Musèo di propaganda.

Codice Vaticano, n. 8046.

Ant. Coppi, Schede ms., alla Casanatense.

Item, VII, 133. «Per il che Bramante meritò dal detto Papa Giulio, che sommamente l'amava per le sue qualità, di esser fatto degno dell'ufficio del Piombo.»

Item, XII, 233. «Michelangiolo messe innanzi e favorì volentieri Guglielmo della Porta.... e gli fece dare l'ufficio del Piombo.... il cardinal Farnese ordinò fare una gran sepoltura per le mani di esso Fra Guglielmo.»

Scipione Ammirato, cit., II, 335

Petrus Bembus, Epistolæ Leonis X, Pont. Max. nomine conscriptæ, inter Opera omnia, in-fol., Venezia, 1729, IV, 74, 85: «Johanni Blassiæ, classis prefecto, sub die xxx sept. MDXIV.... Eidem triremium prefecto, sub. die xxx maji MDXV.»

Rainaldus, Ann. Eccl. 1517 n. 92, 96.

Ammirato, cit., 317: «Non era il Pontefice senza sospetto, che il Re vittorioso non si volgesse contro Toscana e contro Roma.»

Rainaldus, Ann. Eccl. 1515, n. 20 e segg.

Item dal periodico di Roma, intitolato al Buonarroti, anno 1871. Agosto, p. 246.

«3 Ottobre 1520. A messer Filippo Argenti per conto del molo grande di Civitavecchia, et fundamento del Palazzo, a conto, duc. 500.»

Leo Pp. X, Prioribus et comunitati civitatis nostræ Tuscanellæ. Dat. ex villa nostra Manliana die XXVI aprilis MDXVI. — Nella Storia di Toscanella, di Secondiano Campanari in-8. Montefiascone, 1856, p. 283.

Angelus Fabronius, Vita Leonis X, in-4. Pisa, 1797, p. 73.

Roscöe, Vita di Leon X, pel Bossi, Milano 1817, VIII, 11.

Labbeus, Collect. concil., in-fol. Venezia, 1732, vol. XIX, p. 984: «De lateranensi Concilio et expeditione contra Turcas.»

Jacobi Sadoleti, Oratio in promulgatione induciarum, ibid. et int. op. ejusdem.

Andrea Navagero, Dedicatoria a papa Leone, premessa all'edizione di M. Tullio.

Guicciardini, Stor., lib. XIII.

Gio. Sagredo, Memorie dei monarchi ottomani, in-4. Venezia, 1573.

Registro cit., dei Mss. Torrigiani. — Lettere del 5 e 14 novembre 1517. — Arch. Stor. Ital., 1875, disp. seconda, p. 189-193.

«Leoni Papae X. Ergo age, arrectam Ausoniam et paratos Publica Europæ voca ad arma reges, Jamque spumosum videam latere Classibus aequor. Hoc avent omnes Itali exterique, Gestiunt cunctis animi, paratur Martis ad præclara opera et labores Pulchra juventus. Ipse ego, quamvis alia nitere Mens erat lauro, ardeo nunc amore Martis armorumque: tui relinquunt Phoebe calores.»

Docum. cit. sopra, nota 11, e qui appresso nota 37: «Sua Santità oltre al concorrere coi legni suoi.»

Giustiniani cit., 272.

Giovio, Bembo, Registri cit.

Ariosto, Furios. XLII, 20, 21, 22.

Giustiniani cit., 272, R: «Et Cortogoli con gran prestezza riparò et rifece l'armata sua, et navigò verso levante.»

«Mense januario MDXIV, Papa ivit ad Civitatem Veterem.

»Mense octobris die prima MDXV, post prandium Papa ab urbe discessit, versus Viterbium, Tuscanellam, et Centumcellas, seu Civitatem Veterem.

»Mense novembris, ante dominicam primam Adventus MDXIX, Papa ivit ad Manlianam, et inde ad ulteriora oppida per mensem....

»Mense novembris die septima MDXX. Hoc tempore Papa ivit spaciatum ad suburbana.

»Mense novembris die vigesima quarta MDXXI. Papa Leo ex Manliano, ubi erat solatii causa, accessit ad urbem....

«Mense aprilis die vigesima sesta MDXVI. Datum ex villa nostra Manliana....» v. sopra nota 26.

«Addì sette maggio 1519 a mastro Gio. Francesco de Santo Gallo per finire la Gabarra della Magliana, ducati 200.

«20 nov. 1519. Al med. Gio. Francesco da San Gallo per certi strumenti da misurare di architettura ducati due.»

Muratori, Annali, 1516, fin.

Roscoe cit., V, 160.

Crescentio, Nautica Mediter., 85, 94.

Docum. Toscan. cit., 95, 130, 132.

Docum. Rom. cit., per tot., — e qui allo specchio, p. 112.

Labat, Voyage. Parigi, 1730, IV, 294: «Le Gentilhomme de poupe a huit écus. On appelle ainsi celui qui sert de lieutenant au capitaine, qui porte ses ordres, fait ses commissions d'honneur, et qui l'accompagne quand il sort.... La Capitane du Pape a plus que les autres galères le double des gentils-hommes de poupe.»

D. O. M. PETRO . VICTORIO . PAULI . LEONIS . X . PONT . MAX. CLASSIS . PRÆFECTI . FILIO INDOLIS . OPTIMÆ . ADOLESCENTI . MORUM . PROBATISS. VITÆQUE . INTEGERRIMÆ QUAM . CUM . MAXIMA . OMNIUM . EXPECTAT . INTER . MORTALES . DUCERET HEU ABSTULIT . ATRA . DIES . ET . FUNERE . MERSIT . ACERBO VIXIT . ANN . XVII . ET . DIES . XVII OBIIT . ANNO . SALUTIS . M . D . XVII XVI . KAL . DECEMBRIS

Giustiniani cit., 273, D.

E tutti gli altri citati nelle cinque note prime di questo libro.

Bosio cit., III, 79, B: «Portondo Rodrigo, capitano delle galere di Spagna.... dal rais Cacciadiavoli era stato ucciso con perdita delle sette galèe che comandava.»

Giovio Paolo, Storia tradotta dal Domenichi, in-4. Venezia, 1608, II, 123.

Varchi, in-8. Firenze, 1842, II, 24: «Rodrigo Portondo.... nel ritornarsene in Spagna.... rotto e morto con otto galèe da Aidino delle Smirne, nominato tra gli altri corsali Cacciadiavoli.»

Archivio di Famiglia citato nella Serie de' Ritratti, nota 3.

Archivio Storico Italiano cit., VI, 270 e segg.

Pantero Pantera, Armata navale, p. 321, e anno 1519.

Crescentio, La Nautica Mediterranea, in-4. Roma, 1607, p. 71: «Non vi è altra differenza tra il galeone e la nave, che il galeone per la velocità del corso deve essere più lungo di colomba, et alquanto più stretto di piano: et per più pompa gli mettono due mezzane, oltre il maestro et trinchetto.»

Vertot, Histoire des chevaliers de Saint Jean de Jérusalem, etc. in-8. Parigi, 1737, III, 249: «A la prière de ce vigilant grandmaître le Pape envoya au secours de la religion trois gallions bien arméz.»

Dal Pozzo, Ruolo generale dei Cavalieri geros. della lingua d'Italia, in-fol. Messina, 1689, p. 20.

«Cap. V. Quam celerrime et occultissime.... exercitus Franciscum Sfortiam Mediolanum versus, et classis Adurnos Genuam deducat; ut utra manus celerius commissionem suam peregerit cum altera statim conjungatur ad opus celerius perficiendum, Gallosque extra Italiam penitus submovendos.»

Bizarus cit., Hist. Genuen., p. 450.

Belcairus cit., Rer. Gallic., 490.

Ferron, De Reb. Gallor., lib. V.

Freherus, S. R. G., III, 356.

Giustiniani, Ann. Gen., 274.

Folietta, ap. Burm., I, i, 722.

Raynaldus, Ann., 1522, n. 5, 16 e segg.

Paolo Giovio, Vita di Adriano VI, tradotta dal Domenichi, in-4. Firenze, 1549, p. 406.

N.B. Gli Atti ufficiali della Curia romana infino al presente gli assegnano il cognome di Florent; altri aggiungono Dedel Van Trusen.

Fanfani, Vocab. della lingua italiana, voce Dirotta.

Civiltà Cattolica, 1º luglio 1858, p. 133: «Ecco il battello pigliare celerissimo verso l'alto la rotta.»

Vitruvius, Archit., I, 2: «Sciagraphia, frontis et laterum adumbratio.»

Roffia col Pantera, Vocab. «Sia e Siare.»

Crescentio, Nautica, 142, coi Napolitani «Zia, e Ziare.»

Fanfani, Vocab. «Sciare.» Non registra Scia.

Carena, Veicoli, 96: «Scia, quella traccia, o solco, o striscia che lascia sull'acqua dietro di sè la nave che cammina.»

L. Fincati (cap. di vascello). Dizionario di marina, in-16. Genova, 1870: «Scia, traccia lasciata dalla nave nel fendere il mare nel suo moto progressivo. Sciare, vogare in dietro in modo da far progredire colla poppa. Sciavoga, avanti da un lato, e indietro dall'altro per girare.»

Fanfani, Vocab. dell'uso.

Cesare Magalotti, La legazione del cardinal Barberino nell'anno 1625. Mss. Casanat., XX, IV, 9, sotto il dì 22 marzo 1625, p. 31: «Al tocco dell'Avemmaria in ciascuna galera si cantavano le Litanie della Madonna insieme con altre preci. Di poi si domandava il nome alla Capitana, sì come si suol fare ne' luoghi pericolosi, acciocchè in caso di burrasca le galere possano essere unite ed ajutarsi l'una l'altra. Dal Comito reale, d'ordine di sua Eminenza fu dato il nome di san Giovan Battista.» — Sono certo di rinvendicare al cav. Cesare Magalotti giuniore l'opera predetta, quantunque anonima alla Barberiniana ed altrove; e da alcuni, col signor Lumbroso (Cassiano dal Pozzo, in-8. Torino, 1875, p. 15), attribuita per errore al predetto Cassiano. L'Autore, a p. 25, nominando Cesare Magalotti seniore, aggiugne Mio zio; ed a p. 353, afferma la sua ambasceria ai signori Lucchesi pel giorno 13 dicembre 1625. Ora nell'Archivio di Stato in Lucca, codice intitolato Libro visite di principi, Serie B, armadio 50, numero 13 pel detto giorno, mese ed anno, si riscontra Ambasciatore precisamente lo stesso cav. Cesare Magalotti: dunque il libro è suo. Così io alla Casanatense (quando ero bibliotecario) ho scritto sulla copertina del detto codice.

«Pervigil Arcadico Tiphys pendebat ab astro Hagniades; felix stellis qui segnibus usum Et dedit æquoreos, cælo duce, tendere cursus.»

Gregorio Cortese, Del sacco di Genova nel 1522, recato dal latino in italiano da G. B. Queirolo, in-8. Genova, 1845.

Giustiniani cit., 276

Bizarus cit., 454.

Bonanni, Numismata Rom. Pont., in-fol. Roma, 1699, I, 157: «Portus Centumcellæ — Julius Ligur Papa Secundus.» — «Julius Secundus Arcis Fundator. — Civitavecchia.»

Venuti, Numism., p. 51.

P. A. G., La Storia del Medio èvo, I, 6, 13, 58, 60.

Bosio cit., III, 40: «Il cardinal de' Medici et il Cesarino.... pregavano papa Adriano di voler mandare da Civitavecchia le galere et vasselli insieme colle genti che di Spagna condotto l'avevano.... a soccorrere Rodi.... Ma in Roma.... pel duca di Sessa, et per don Carlo di Lannoi, si mutò di parere.»

Giovio cit., Vita di Adriano, 417.

Belcairus cit., lib. XVII, n. 21.

Il Padre Barbarano, Annali di Vicenza, Mss. in quella città. (Narra l'istesso fatto del principe di Anhalt, riporta le medesime condizioni, e scrive Basilio della Scola.)

Ab. Antonio Magrini, Reminiscenze vicentine, in-8. Vicenza, tipografia di Gius. Staider, 1869, p. 47: «La caduta di Rodi mi porge il destro di rischiarare una reminiscenza vicentina nella persona di un architetto.... che è ancora quasi sconosciuto in patria.... È questi Basilio della Scola....» — (Esso pure Scola.)

Idem, Discorso dell'architettura in Vicenza, in-8. Padova, tip. del Seminario, 1845, p. 36: «Basilio della Scola che l'imp. Massimiliano presceglieva ad innalzare in Vicenza una cittadella.»

Vasari, ediz. cit., Michelangelo, XII, 206, 365, e segg.

Giulio Savognano. Mss. di fortificazione in Firenze alla Palatina, in appendice ai Mss. del Galilei.

Coronelli, Cosmografo di Venezia. L'Isola di Rodi, con piante e figure, in-8. Venezia, 1688. — Bibl. Corsini.

Idem, Piante di città e fortezze, due volumi in fol. Pianta di Rodi, I, 41. — Presso di me.

J. Baudoin, et Naberat, Histoire des chevaliers de Rhodes, in-fol. Parigi, 1659. — Pianta di Rodi, III, 53. — Casanatense.

O. Dapper, Les îles de l'Archipel, in-fol. Amsterdam, figur. 1703. — Città e porto di Rodi, cinque tavole, p. 89. — Item.

Sebastiano Paoli, Codice diplomatico dei Gerosolimitani, in-fol. Lucca, 1737. — Pianta di Rodi, II, 491. — Item.

Joannes Meursius, Opera omnia ex recentione J. Lami, in-fol. Firenze, 1744. — Pianta di Rodi, III, 685. — Item.

Joseph von Hammer, Topographische Ansichten gesammelt auf einer Reise in die Levante, in-8. Vienna, 1811. — Pianta di Rodi, p. 73. — Pel favore del baron C. Testa di Costantinopoli.

Bernard Rottiers, Monuments de Rhodes; dédié au Roi des Pays-Bas, in-8. Brusselles, 1828, p. 111, e le tavole dell'Atlante che ho innanzi per favore del chiariss. comm. Cialdi. — L'Autore, colonnello del genio, ha neglettato la pianta.

Victor Guerin, Voyage dans l'isle de Rhodes, in-8. Parigi, Durand, 1856.

Eugène Flandin, Histoire des chev. de Rhodes et description de ses monuments. Tours, chez Marne, 1867.

Et 458: «Fossa, vallo, muro, mœnibus, turribus, propugnaculis.»

Et 468: «Muro et promuro validissimo septum.... tresdecim turribus.... quinque maximis propugnaculis.»

Et 475: «Propugnaculi Cosquinensis, et Carrectani.»

Bosio, II, 293, E: «Baluardo d'Alvergna.... bastione d'Inghilterra.... bastion di Provenza.... baluardo d'Italia alla porta del molo.... baluardo di Castiglia.... piccolo baluardo di Cosquino.... piccolo detto san Pietro, che guarda la torre del Trabucco verso il molo di san Niccolò,» (cioè il Carrettano.)

Vertot cit., III, 290: «Rhodes étoit entourée d'une double, d'autres disent d'une triple enceinte de murailles, fortifiées par treize tours antiques dont il y en avoit cinq renfermées dans une espèce de ravelin ou de bastion, que les historiens du temps appellent des boulevarts.»

Ariosto, Furioso, XIX, 44:

«Castello e ballador spezza e fracassa L'onda nemica, e il vento ognor più fiero.»

Fontanus cit., 475, lin. 32.

P. A. G. Medio èvo, II, 417.

Bosio, 653, E: «Curtogoli piloto e conduttore dell'armata.»

De Hammer Giuseppe, Storia dell'imperio osmano, volgarizzata dal tedesco, e approvata dall'autore, in-12. Venezia 1828 e segg. IX, 33: «Flotta di trecento vele, diecimila soldati e guastatori, e centomila per terra.»

Le noble chevalier frère Jacques bastard De Bourbon, La grande et merveilleuse et très-cruelle oppugnation de la noble cité de Rhodes, imprimè l'an. 1526: esso conta così:

Galere sottili 103

Galere grosse 35

Maone 15

Trafurelle 20

Schirazzi 72

250

Più altri navigli venuti dalla Sorìa, e conclude: «durant le siège furent la plus part du temps au nombre de quatre cens voiles ou environ.»

Tiepolo, Relazione di Costantinopoli tra i Mss. del Sanuto, t. XXXIII: «Partì da Costantinopoli li 18 giugno 99 galìe sutil, 70 grosse, 40 palandarie, 50 fuste, brigantini et altri navigli fin in numero di 300 vele.»

Bosio cit., 651, C: «Nella mattina delli ventisei del detto mese di giugno l'armata alla volta di Rodi fu scoperta dalla sentinella.»

Bosio cit., 644. Nomi e cognomi di tutti i cavalieri, venturieri, capitani e marinari che si trovarono all'assedio.

Fontanus, 469, 13: «Quinquaginta millibus agrestium hominum.... excisæ sunt rupes durissimi silicis, campi montibus æquati, et complanata montium juga.»

Fr. Celestino da Bergamo (Colleoni). Storia di Bergamo. in-4. 1617, p. 512.

Donato Calvi, Campidoglio dei guerrieri ed altri illustri personaggi di Bergamo, in-4. Milano, 1668, p. 160.

Promis, II, 76. — Gabriele nato a Martinengo nel 1480, morto in Roma, 1544.

Fontanus cit., 467.

Bosio, 685, D.

Bosio, 637, A; 663, E.

Niccolò della Tuccia, Cronaca di Viterbo, ext. tra i Docum. pubblicati dalla Società di Storia patria per Toscana, Umbria, e Marche, in-4. Firenze, 1872, V, 202. (Suggerimento di una mina nel 1446 contro la città di Fermo.)

Laonicus Chalcondyla, De rebus turcic. edit a Clausero in-fol. Basilea, 1556, p. 121. (Per Costantinopoli.)

Leonardus Justinianus (Chiensis), De jactura Constant., editus a Lonicero, II. 86, 87. (Item.)

P. A. G., Medio èvo, voce Mina. — Qui p. 52 e segg. (Tutto il filo, fino alle ultime dimostrazioni, condotto da ingegneri italiani.)

Bosio, 668, C: «La maggior parte delle mine però non ebbe effetto per cagione delle contrammine dell'industrioso e vigilantissimo Martinengo.... stando continuamente ad ascoltare.... Si mettevano bacini da barbiero con sonagli dentro, e tamburi.... Molte trovate ne furono.... abbruciati e soffocati i Turchi con barili di polvere che il Martinengo stesso collocò nel pertugio.»

P. A. G., Medio èvo, II, da 35, a 51.

Francesco Sansovino, Volgarizzamento della guerra di Rodi. in-12. Venezia, 1548, p. 32.

Jacques de Bourbon, Le Siège de Rhodes, publié par Naberat.

Bosio cit., 657, A.

P. A. G., Medio èvo, II, 185, 186, 411.

P. A. G., Medio èvo. V, Indice voce Rimbalzo.

Bosio, II, 663, E: «Erano i detti mantelletti di grossi tavoloni.... e pieni di terra... dinanzi ai pezzi, con alcuni ingegni che chiudevano i portelli delle troniere.... gli aprivano, e subito sparato chiudevano.»

P. A. G., Medio èvo, I, 405, 408.

Bosio, II, 653, E: «La principale speranza dei Turchi era per via di mine.... avevano sessantamila picconieri e guastatori dalla Valacchia e dalla Bosnia.»

Fontanus cit., 473, 9.

Bosio, II, 670, C: «Segnalaronsi i cavalieri fr. Battista Orsino romano e fr. Francesco Tellez portoghese, che fecero prove mirabili e degne di eterna memoria.»

De Hammer cit., IX, 44: «Immensa la perdita degli assediatori, più che centomila di loro erano morti pel fuoco e per le malattie.»

De Bourbon cit., «Le Bascha jura sur sa foi et assura qu'il en estoit mort de mort violente plus de 64,000, et 40 ou 50 mille de maladie.»

Bosio, III, 4, A: «Curtògoli, famoso corsale, Beì, o sia governatore di Rodi e di tutto il dominio che era stato della Religione.»

Bosio, III, 18, A: «Il gran maestro seguì la galea che portava lo stendardo del Papa.... salutato da tutta l'artiglieria della città e della ròcca.... ricevuto da tutti gli ufficiali e nobili con grande onore.»

Vertot cit., III, 421: «Le grand-Maitre avec sa colonie arriva à Civitta-Vecchia.... Le saint Père lui fit dire qu'il se reposât.»

Bosio cit., III, 19, C; «Il Gran Maestro.... lasciò in Civitavecchia suo luogotenente generale l'ammiraglio fra Bernardino d'Airasca.»

Fontanus cit., 500, 33: «Sacræ militiæ apud Civitatem veterem, summo imperio delegato, nobilissimo æquite fratre Bernardino Araschæ, præfecto maris.»

«In nomine Domini, amen. — Per hoc præsens publicum instrumentum cunctis pateat evidenter et sit notum quod anno a nativitate Dni MDXXIII, die vero duodecima decembris, pontificatus SSmi D. N. D. Clementis divina providentia papæ VII, anno primo, constituti coram Rmo in Xto P. et D. Francisco Armellini, titulo S. M. in Transtyberim et S. Callisti, presbytero card. S. R. E. et SSmi D. N. papæ camerario; Rmo P. et D. Bernardo Rubeo epo Tarvisino dicti rmi Dni Camerarii Vicecamerario et almæ Urbis gubernatore ac reverendis DD. Philippo de Senis clericorum decano protonotario aplico, Joanne de Viterbio, Antonio Puccio epo Pistoriensi, Christophoro Barotio, Thoma Regis, et Nicolao de Gaddis electo Firman., clericis Cameræ aplicæ præsidentibus, ac Hieronymo Ghinutio epo Vigornien. causarum Cameræ aplicæ auditore generali, de mandato præfati SSmi D. N. Papæ vivæ vocis oraculo dicto Camerario facto, ac etiam sui camerariatus officio, sponte ac ex eorum certis scientiis et non per errorem sed cujuslibet eorumdem scientiis et spontaneis voluntatibus, vice et nomine ejusdem SSmi D. N. et Cameræ aplicæ, conduxerunt in Capitaneum triremium S. R. E. et SSmi D. N. nobilem virum Paulum Victorium de Florentia, constitutum coram praefato Camerario et Clericis prædictis, cum pactis et conventionibus, capitulis et modis infrascriptis, videlicet:

»I. Imprimis præfatus rmus D. Camerarius et Clerici præfati de consensu voluntate et nomine supradictorum SSmi D. N. et Cameræ A. conducunt præfatum Paulum in capitaneum duarum triremium et duorum brigantinorum S. R. E. pro custodia Splagiæ rom. videlicet a Terracina ad montem Argentarium inclusive et comprehensive in quibus tenere debeat ad minus homines viginti quinque pro qualibet triremi, et decem octo homines pro quolibet bergantino, liberos et aptos ad bellum navale: et hoc ad beneplacitum præfatæ Cameræ.

»II. Item præfati etc. promiserunt eidem Capitaneo pro ejus salario et præfatorum hominum et nautarum stipendio dare et consignare, durante dicta conducta, singulo anno pro expensis triremium et brigantinorum prædictorum ducatos octomilia auri in auro, de juliis decem pro ducato, videlicet singulo trimestri quartam partem, cum anticipatione primæ pagæ.

»III. Item præfati etc. concesserunt eidem Capitaneo quod quandocumque contingat ipsum deprehendere aliquem conducentem granum aut aliquod bladum vel merces extractas ex portubus et locis S. R. E. mediate vel immediate subjectis sine bullecta et licentia SSmi D. N. aut Cameræ, aut militum sancti Petri pro rata rerum dohaneris tractarum, aut ejus legitimi substituti, seu alterius ad id potestatem habentis, et talis extraneus et conductor non docuerit solvisse debitam tractam et dohanam deputatis ad illa recipienda, eo casu ipse præfatus Capitaneus possit et sibi liceat levare et auferre dictum granum et alia blada ex navigiis illa portantibus, et illius quartam partem retinere pro se, et alias tres quartas partes fideliter statim consignare Cameræ apostolicæ: et similiter de omnibus et singulis bonis et mercantiis, quas in fraude et contra prohibitionem et contra bandum asportari deprehenderit.

»IV. Item promiserunt et concesserunt præfato Capitaneo in predam omnes et singulos piratas, turbatores et alios mare ipsum infestantes, cum eorum navigiis rebus et bonis, ubicumque illos reperire invadere capere et habere potuerit: et si forte aliquis ex ipsis piratis et turbatoribus ad portus terras et loca prædicta S. R. E., ipso Capitaneo eos persequente et fugati ab eo diffugerent, ipsi officiales et homines locorum ipsos capere et consignare debeant et teneantur in manibus ipsius Capitanei ad ejus arbitrium et potestatem. Et si contingat tales piratas capere, quarta pars rerum inventarum in ipsis navigiis sit ipsius Capitanei, prout hactenus semper fuit observatum, etiamsi ipsi piratæ essent christiani.

»V. Item etc. obtulerunt et promiserunt præfato Capitaneo omne oportunum auxilium et favorem per quascumque terras et loca S. R. E., subjecta contra quoscumque ei et ejus genti adversantes: mandantes ex nunc omnibus officialibus et personis dictorum locorum ut ad omnem ipsius Capitanei requisitionem oportunis favoribus sibi assistant.

»VI. Item etc. concesserunt dicto Capitaneo quod si insequeretur aliquem piratarum perturbatorum infestatorum qui receptarentur in aliquo portu seu aliquo alio loco extra terras et loca præfatæ S. R. E., ita ut eos capere non possit, et incolæ portus et loci illius consignare nollent, liceat sibi exercere contra eos represalias, quas ex nunc eidem Capitaneo concedunt, donec illis qui a dictis piratis et infestatoribus damnum passi fuerint prius fuerit satisfactum, et de receptatione et impedimento hujusmodi constare fecerit: sed ipsas represalias exequi non possit nisi prius ab eadem Camera apostolica concessum fuerit. Et quidquid dictus Capitaneus vigore dictarum represaliarum ceperit, aut ad ejus manus pervenerit tam per mare quam per terram, fideliter assignet in Camera apostolica pro satisfaciendo damnum eorum qui passi sunt.

»VII. Item promisit dictus Capitaneus solvere de suo omne damnum et robariam quæ in aliquo loco maris prædicti quomodocumque, etiamsi ipse Capitaneus in eo loco non adesset, dummodo locus ipse in terminis et finibus prædictis ex quacumque parte comprehensis existat, si piratæ et prædatores hujusmodi majorem numerum triremium, et brigantinorum et armatorum in eis existentium non habuerint: ita quod ipse Capitaneus propter majores vires ipsorum piratarum et depredatorum majorem numerum triremium et brigantinorum et armatorum in eis existentium habentium eos invadere et aggredi rationabiliter non valuerit ut cum illis congrediatur eo usque confligendo aut cum effecto insequendo: aut quod dictus Capitaneus impediretur in Splagia hujusmodi confligendo aut fugando alios piratas et derubatores, aut in spalimando et dando carenam dictis triremibus et brigantinis occupatus esset, aut aliquo contagio infirmitatis considerabilis, quia epidemiæ morbus in ciurma sive hominibus obrepserit in triremibus et brigantinis residentibus: super quibus dictus dominus Capitaneus SSmum D. N. aut apostolicam Cameram certiorare teneatur: ita quod super hujusmodi damnorum refectione nullam habeat excusationem nisi quod damna ipsa habentes majorem numerum triremium et brigantinorum atque armatorum in eis existentium perpetraverint; aut, ut supra occupatus esset: de quo constare præfatus Capitaneus facere debeat in præfata Camera, cujus judicio præmissa in eventu decidantur et terminentur: et hoc dummodo mercatores rerum deperditarum eidem Capitaneo congruis loco et tempore satisfecerint adeo quod providere possit.

»VIII. Item promisit facere mostram toties quoties per præfatam Sanctitatem et Cameram et ubicumque requisitus fuerit.

»IX. Item promisit ponere in terram quinquaginta vel plures homines ad omnem requisitionem SSmi. D. N. et Cameræ prædictæ.

»X. Item promisit et se obligavit quod si contingat aliquem per predictum mare navigantem aut ejus navigia a piratis cursariis et perturbatoribus præfatis capi et deprehendi aut impediri, ipse Capitaneus omni diligentia curabit invasores et piratas hujusmodi per mare et loca quæcumque persequi, et ab eis prædam sic captam et navigia et nautas cum eis captos retinere et recuperare, illamque propriis dominis et patronis restituere, ipsosque captos et recuperatos hujusmodi ad locum tutum reducere, sine mercedis aut prætii alicujus receptione, dummodo per ipsum navigantem ipsi Capitaneo ut supra satisfactum fuerit. Alias si recuperationem cum effectu, si fieri potuerit, non fecerit, omni excusatione cessante promisit et solemniter se obligavit omnia damna illis qui in præmissis locis a piratis et aliis invasoribus ut præmittitur passi fuerint, de suo efficaciter reficere, ita ut damnum passis integre satisfiat, et Camera apostolica a præfato onere omnino sit libera, et ipsam a præmissis indemnem penitus præservare sit obligatus, nisi piratæ ipsi et invasores majorem numerum triremium et brigantinorum et armatorum in eis existentium habuerint; aut Capitaneus ut supra occupatus esset, aut contagio et infirmitate ut etiam supra laboraret. De quo constare debeat, ut in aliis primis capitulis expressum fuit in Camera præfata.

»XI. Item ipse Capitaneus promisit sub pœna duorum millium ducatorum, durante conducta prædicta, dictis triremibus ac brigantinis pro vectura aliquarum mercium sive rerum ad quemcumque locum devehendarum, sive undecumque advehendarum aut pro aliquo nauto, non uti, nisi de expresso mandato SSmi. D. N. aut Cameræ de quo constare debeat in scriptis.

»XII. Item promisit et se obligavit quod tam in æstate quam in hyeme statio sua erit apud portum Civitevetulæ aut ad fauces Ostiæ seu in aliis portubus et locis S. R. E. in mari prædicto scilicet inter Terracinam et montem Argentarium, ad hoc ut promptius invadentibus prædicta loca obsistere, et ad almam Urbem venientes seu ab ea et aliis locis prænominatis discedentes defendere possit.

»XIII. Item teneatur dictus Capitaneus repræsentare dictas triremes et brigantinos ad omnem requisitionem SSmi. D. N. vel Cameræ prædictæ ad fauces Tyberis, vel ubi Sanctitas sua, vel dictus remus Camerarius mandaverint, ita fulcitas sicuti ipsi Capitaneo consignabunt; necnon restituere infrascriptam arcem sub pœna decem millium ducatorum ac damnorum et interesse, ad quod fidejussores dare teneatur.

»XIV. Item promisit et se obligavit quod nec ipse nec alius de ejus comitiva et gentibus aliquid capiet a navigantibus, nisi tantum quantum eorum sponte sibi donabitur etiamsi dono offeretur, alioquin teneatur ad damnum arbitrio Cameræ.

»XV. Item promisit habere et tenere amicos Sanctitatis suæ et S. R. E. pro amicis, et inimicos pro inimicis, cujuscumque status gradus aut præeminentiæ fuerint.

»XVI. Item Sanctitas D. N. promisit eidem Capitaneo consignare facere homines in terris Ecclesiæ qui sunt condemnati vel condemnabuntur ad triremes, quos consignatos retinere possit in dictis triremibus nisi aliter de voluntate ejusdem Sanctitatis et Cameræ fuerit decretum, de quibus teneatur reddere rationem eidem Camerario quoties ab eo requisitus fuerit.

»XVII. Item dictus Capitaneus promisit et se obligavit dare sufficientem banchum pro residuo mille quingentorum ducatorum auri de Camera, qua summa evacuata pro refactione damnorum, reiterare et renovare ipsam cautionem teneatur idoneam statim ad judicium ipsius Cameræ pro observatione præmissorum et refactione damnorum illis qui illa passi fuerint, prout prædicta Camera summarie et extrajudicialiter judicaverit.

»XVIII. Item si contingeret, durante dicta conducta, præfatum Capitaneum mitti per SSmum. D. N. ad aliqua loca extra prædictam Splagiam, quod in prædictos eventus, eo non præsente in dicta Splagia, non teneatur ad refactionem aliquorum damnorum qui in dicta Splagia fierent durante absentia dicti Capitanei ex causa missionis SSmi. D N., dummodo dictus Capitaneus de destinatione præmissa in ipsa Camera clare constare faciat per litteras vel brevia SSmi. D. N.

»XIX. Item si contingeret, ut sæpius evenire solet, quod aliqui brigantini christianorum transirent per Splagiam romanam, et nautæ habentes barchas existimarent illos esse brigantinos piratarum eligerent ire ad terras versus, vel alias naufragari, quod in hujusmodi casu dictus Capitaneus ad restitutionem aliquorum damnorum non teneatur, facta legitima fide quod per dictam causam irent transversum.

»XX. Et similiter quando Capitaneus, sciens piratas esse in Splagia romana, significaret conducentes barchas quod non transirent Montem quousque aliud avvisaret, et hoc non obstante nautæ conducentes barchas transirent et caperentur, quod in hoc tali casu dictus dominus Capitaneus ad emendam sive restitutionem damnorum non teneatur, constito quod piratæ haberent majores vires quam ipse, ita ut non esset sufficiens traducere barcareccium.

»XXI. Et similiter idem SSmus D. N. pro majori conservatione et tuitione triremium et brigantinorum et armatæ maritimæ suæ Sanctitatis et S. R. E. concedit dicto Paulo capitaneo arcem novam Civitevetulæ per dictum dominum Paulum, quousque ejus officium capitaneatus durabit, tenendam utendam et fruendam cum oneribus salario et emolumento consuetis, videlicet sex ducatos de juliis decem pro ducatu mense quolibet, et ducatos decem de carolenis de anchoragiis navigiorum. Volens quod dictus Paulus pro cautione per eum ipsum danda occasione arcis, possit dare eumdem bancherium sive mercatorem qui pro eo cavebit de restituendis dictis triremibus et brigantinis ut supra SSmo D. N. vel Camerario aut Cameræ apostolicæ ex et pro eadem summa decem millium ducatorum, ita quod tam pro restitutione triremium et brigantinorum præfatorum quam dictæ arcis dictus dominus Capitaneus pro majori summa cavere non teneatur.

»XXII. Item quod prædictus Capitaneus teneatur et obligatus sit tenere unum librum in quo describantur et describi faciat omnia nomina et cognomina omnium et singularum personarum condemnatarum ad triremes quæ pro tempore ad illas mittentur; et si erunt condemnatæ in perpetuum vel ad tempus quando hoc sibi dicatur, et de his teneatur saltem bis in anno requisitus reddere certiorem Cameram apostolicam et nota in dicto libro fienda sit conformis mandato et libro consignantium, et Romæ in Camera apostolica consignato.

»XXIII. Item promisit dictus Capitaneus et se obligavit intra vigintiquinque dies constituere in Camera unum procuratorem, et illum tenere residentem in Curia ad effectum quod damna data illi notificari possint, et quod illo citato et non aliter contra eum procedi possit.

»XXIV. Item quod Capitaneus possit recipere quoscumque captivos sibi trasmissos de mandato quorumcumque judicum, de quo teneatur tenere et reddere computum Cameræ apostolicæ ut supra.

»XXV. Item quod dictus Capitaneus non possit locare seu pignorare alicui personæ collegio vel universitati directum duorum pro centenario, absque expressa licentia præfatæ Cameræ.

»XXVI. Item dicta conducta durare debeat ad beneplacitum SSmi D. N. et illo defuncto, ad beneplacitum Cameræ apostolicæ.

»Ita etc. die XII decembris MDXXIII.»

Gregorio Rosso, Storia delle cose di Napoli dal 1526 al 1537 scritta per modo di giornale, in-4. Napoli, 1635, p. 2.

Bizarus cit., 471.

Alberetto Genealogico dei Doria.

FRANCESCO, qu. CEVA Consignore di Oneglia m. Caterina Grimaldi, qu. Giovanni dei Signori di Antibo

Giovanni m. Luigia Doria, qu. Tedisio. Ceva m. Carocosa Doria, qu. Enrichetto Signore di Dolceacqua.

Tommaso m. Maria Grillo, qu. Lorenzo Signore di Lerma. Andrea n. 30 novembre 1466 creato principe di Melfi nel 1531 † 25 novembre 1560.

Giannettino m. Ginetta Centurioni-Oltramarino di Adamo, Marchese di Stepa.

Giannandrea n. 1539. Secondo principe di Melfi.

Caroli Sigonii, De Vita Andreæ Doriæ, libri duo. ext. int. op. omn. III, in-fol. Milano, 1733. — Genova, 1586.

Pompeo Arnolfini, Vita e fatti di Andrea Doria, tradotti dal latino di Carlo Sigonio, in-8. Genova, 1598. (Cito la traduzione.)

F. D. Guerrazzi, Vita di Andrea Doria, due volumi in-16. Milano, Guigoni, 1864.

Moreri, Ladvocat, Feller, De Chesnel, Biografia universale di Venezia, Dizionario degli uomini illustri ed. in Padova, e ogni altro Manuale storico e Dizionario di erudizione, tutti insomma parlano di Andrea, e fin qui niuno di Giannandrea. (Come ho detto così ripeto a' miei Critici.)

Agostino Olivieri, Monete, medaglie e sigilli dei principi Doria, in-8. Genova. tav. 1 e 2, e il suo testamento e codicilli, a p. 86.

Pini e Milanesi, Scrittura di artisti in fotografia, in-4. Firenze, 1870. — Sebastiano del Piombo.

Vasari, ed. Le Monnier, X, 12: «Bastiano ritrasse ancora Andrea Doria, che era nel medesimo modo mirabile.» XIII, 161: «Il Bronzino poco dopo a monsignor Giovio amico suo fece il ritratto di Andrea Doria.» XII, 29, 30, più IX, 10: «La statua di Andrea Doria fatta dal Montorsoli e da Alfonso Lombardi.»

Avv. Gaetano Avignone, Medaglie dei Liguri e della Liguria, in-8. Genova, 1872, pag. 84: «Andrea Doria.»

«Questo è quel Doria che fa dai pirati Sicuro il vostro mar da tutti i lati.»

Giovanni Cambi, Storie; tra le Delizie degli eruditi toscani, XXII, 282.

Gian Matteo Ghiberti, Lettera a don Michele de Sylva. Lett. dei principi, in-4. Venezia, 1575, II, 154.

Guicciardini, lib. XVII, ed. cit., p. 1169.

Varchi Benedetto, Storie fiorentine, lib. II.

Ammirato cit., II, 363.

Promis cit., II, 74, 300.

Luciano Banchi, I porti della maremma sanese durante la repubblica, narrazione storica con documenti inediti. Arch. Stor. It., in-8. Firenze, 1870, t. XII, parte II, disp. 4, p. 62, e docum. segg.

Guicciardini cit., 1190.

Ammirato cit., II, 359.

Sigonio cit., 54.

Cappelloni cit., 27.

Cappelloni cit., 27: «Il capitano Andrea con otto galere, con lo stendardo del Pontefice, andò a Portofino.... et sedici galere vinitiane.»

Giustiniani cit., 278: «Venne l'armata di Francia et ripigliò Savona.... si congiunsero quattordici galere dei Veneziani con sei del Papa.... in tutto trentasette galere.»

Guicciardini cit., 1220.

Carta idrografica del littorale della Liguria, scandagliata dagli ufficiali e piloti della regia marina sotto la direzione del vice ammiraglio c. G. Albini, gran-fol. Genova, 1834: «Promontorio di Portofino, punta della Chiappa.»

Cappelloni cit., 28.

Giustiniani cit., 278, Y.

Verdizzotti cit., II, 488.

Belcairus, Rer. Gallic., in-fol. Lione, 1625, p. 580.

Muratori, Ann., 1526, prop. fin.

Giustinianus, Rer. Venet., in-fol. Argentorati, 1611, p. 259.

Belcairus, Rer. Gallic., in-fol. Lione, 1625, p. 582.

Verdizzotti cit., II, 478.

Idem, Corrispondenza segreta col cardinale Agostino Trivulzio, decifrata e pubblicata dal marchese Filippo Gualtieri, in-8. Torino, 1845.

Cappelloni cit., 28: «Il Pontefice.... chiamò Andrea a Civitavecchia, il quale imbarcò.... alcune genti di guerra.... sotto il carico di Orazio Baglione.... e alla Fiumara di Roma monsignor di Valdimonte.» (Vaudemont.)

Guicciardini cit., 1242.

Muratori, Ann., 1527.

Raynaldus, Ann. eccl., 1527, n. 11.

Anonimo, Relazione del sacco di Roma, dato li sei di maggio 1527, e cavata da alcuni manoscritti di persone trovatesi presenti. Mss. Casanat., D, VI, 33.

Jacopo Bonaparte, Ragguaglio storico di tutto l'occorso giorno per giorno nel sacco di Roma, dove si trovò presente, in-4. Colonia, 1756.

Francesco Guicciardini, Il sacco di Roma, in-8. Colonia, 1758. — Ed Opere inedite, vol. IX.

Patrizio de Rossi, Memorie storiche dei principali avvenimenti politici d'Italia, durante il pontificato di Clemente VII, in-12. Roma, 1837.

Cæsar Glorierius, Historia expugnatæ et direptæ urbis Romæ, in-4. Parigi, 1538.

Adam Reisnerus, Comment. de vita et rebus gestis Georgii et Gasparis Frundsbergiorum, in-fol. Francoforte, 1568.

Anonymo, Dialogos de Mercurio y Caron.... en que se tratan las cosas acaecidas en Roma l'año 1527, in-4. perv. Sine nota loci et anni. Biblioteca Casanat Z, XIII, 31.

Documenti pub. dal Corvisieri, Roma, 1873.

Carlo Milanesi, Il sacco di Roma. Firenze, 1867.

Scipione Volpicella, Narrazione del Santoro, ec.

Enrico Narducci, Il poemetto del Celebrino. Roma, 1872.

Muratori, Annali, 1527, post. med.: «I capitani imperiali fecero accordo con obbligarsi il Papa a pagare.... e consegnare Castel Santangelo, e le rocche d'Ostia, di Civitacastellana, e di Civitavecchia.... Andrea Doria ricusò di consegnare Civitavecchia.»

Sigonio cit., 57: «Il Papa non potendo in questo tempo servirsi del Doria.... et saputo che gli erano offerti grandi partiti, perchè passasse al servizio dell'Imperatore.... lo sollecitò per secreti messi ad appoggiarsi di nuovo al re di Francia.»

Giovio, Rainaldo, Doria, e appresso alle note 45, e 46.

Varchi, ediz. fiorent., 1843, I, 590.

Varchi, Storie, ediz. fiorent., 1843, II, 50.

Filippo dei Nerli, Comment., in-fol. Augusta, 1728, p. 191.

Bernardo Segni, Storie, in-fol. Augusta, 1723, p. 76.

Bosio cit.. III, 80, C: «Tenore del privilegio della donazione di Malta, del Gozo e di Tripoli, donati alla Religione da Carlo V, tradotto dal latino nel volgar nostro idioma eccetera. Dato da Castelfranco presso Bologna addì 24 Marzo MDXXX, indizione terza, duodecimo dell'imperio.»

De Vertot cit., III, 509: «Le traité concernant les Chevaliers fut signé le 24 de Mars à Castelfranco, petite ville du Bolonois. L'Empereur y déclaroit.... qu'il avoit cedé et donne à perpetuité.... à la dite religion de St Jean, comme fief noble, libre, et franc les châteaux, places, et isles de Tripoli, Malthe, et Goze.»

«Poichè la fiera spada d'Oriente È quasi giunta a le Tedesche porte; E volto il tergo al già vinto Occidente Il mio signor post'ha suo petto forte Per farne scudo: e chiama all'alta impresa Italia, Francia, e la romana Chiesa.»

Paolo Giovio, Historie del suo tempo, tradotte da Lodovico Domenichi, in-4. Venezia, 1608, p. 271: «Le galèe del Papa col signor Antonio Doria, loro generale.»

Mss. Casanatense, segnato XX, IX, 8. Inedito.

Carta e caratteri del secolo decimosesto, senza data, ma certamente composto prima del 1548, perchè vi si parla di Barbarossa vivente. Sono quattordici pagine di scrittura piena, e comincia: «Havendo il Turco, come è manifesto a ciascuno, grandissime forze di danari, di gente, e di galere.... (finisce) Sborsi molta quantità di danari.»

Vedi sopra i docum. e lo specchio a p. 112.

Archivio di Stato in Firenze, come alla p. 113.

Codice Barberiniano cit., ivi:

Nota di quanto importa la razione di marinaro o di bonavoglia in un mese:

1. Pan fresco o biscotto libbre due al giorno, che in un mese sono libbre 60 a soldi 12 la decina scudi 0,72.

2. Una pinta di vino (sottosopra un litro), che a soldo uno e un terzo fa per mese 0,40.

3. Minestra once tre, che per mese sono libbre otto, a un soldo la libbra 0,08.

4. Libbra una di carne fresca, o mezza di salata, o di pesce, o di cacio 0,72.

5. Olio e sale 0,08.

scudi 2,00.

Nota delle spese di vestiario per ogni forzato o schiavo o bonavoglia, all'anno.

1. Giubba di stametto rosso palmi undici, a scudo uno la canna di palmi otto scudi 1, 37.50

2. Canavaccio per fodera palmi sei, a soldi quindici la canna 0, 11.25

3. Tela per due pantaloni, palmi diciotto, a soldi quindici la canna 0, 37.75

4. Tela per due camicie, palmi ventidue a soldi diciassette la canna 0, 46.75

5. Berretto rosso di panno 0, 08.—

6. Cappotto di albaggio in palmi ventuno, a scudi uno e soldi venti due e mezzo la canna 3, 21.33

7. Calzettoni di albaggio palmi tre, all'istesso prezzo di sc. 1.22 ½ la canna 0, 27.20

8. Un pajo di scarpe 0, 50.—

9. Spago per cucire il cappotto 0, 00.80

10. Filo per cucire ogni altra cosa, oncia una avvantaggiata 0, 02

scudi 6, 38.58

Avvisi di Roma, Cod. Urbin. sotto la data 2 marzo 1588.

Benedetto Varchi, Storie fiorentine, lib. II, in-8. Firenze, 1843, I, 72: «Piero Orlandini, come s'usa comunemente nella sede vacante.... aveva scommesso che il card. de Medici non sarebbe papa, e Giovammaria Benintendi di sì.»

SPECCHIO dell'armata navale e della sua forza nell'anno 1532.

Colonne:

S: Soldati — M: Marinari — R: Rematori — G: Galere — N: Navi — L: Legni min. — Cav: Cavalli — Can: Cannoni.

Contingente di PERSONALE MATERIALE

S M R G N L Cav Can

1. Roma 1200 720 1800 12 » 2 » 60

2. Genova 3600 1440 1800 12 12 5 100 348

3. Napoli 3000 1200 1500 10 10 6 100 290

4. Sicilia 1800 700 1200 6 5 3 100 160

5. Malta 800 240 450 4 1 1 » 65

6. Spagna 2400 1020 1500 10 7 4 100 218

Totale 12800 5320 8250 54 35 21 400 1141

Uomini 26,370

Legni 110

Cannoni 1141

Cavalli 400

De Hammer cit., IX, 211, lo chiama Ahmed-beg.

Giovio cit., 269.

Bosio cit., 114, C: «Spedì appresso Antonio Doria con sette galere spalverate, fra le quali andò la galera della Religione chiamata il Gallo.»

Bizarus, 492: «Antonium Auriam cum delectis septem triremibus, qui persequeretur, misit.»

Teatro delle guerre contro il Turco, dove sono le piante e le vedute delle principali città e fortezze di Morèa, ecc., in-fol. Roma, Giangiacopo de Rossi alla Pace, 1687, tav. 77, 78. — Bibl. Casanat., Y. I. 13.

Captain A. I. Mansell, R. N. West coast of Morea Koron's Anchorage, gran-fol. Londra, 1865, pubblicato dall'ufficio idrografico dell'Ammiragliato, e venduto da I. D. Potter, agente di detto ufficio, n. 31, Poultry, e n. 14, King Street, Tower Hill.

«Quot in ætera surgit Molibus, infernas toties demissa sub undas.»

Idem, I, 13. Parla del dipinto esprimente il fatto di Corone.

Sigonio, 148.

Giovio cit., 270.

Pantera, L'Armata navale cit., 310: «Facendo ammainare le vele e disarborare l'albero della maestra, e andar le galèe l'una dietro l'altra.»

Marco Guazzo, Storie, in-8. Venezia, 1549, p. 153: «Doria.... tolte seco sei galere del Papa.... che punto non parevano per essere dette galere disalberate.... et dipoi fece disalberare trenta altre galere.»

Jovius, Hist. in-fol. Basilea, 1578, p. 285: «Triremes rostratæ per acies tripartito agmine succederent, displosisque tormentis, sequentibus locum darent.»

Raynaldus, Ann., 1535, n. 50: «Auria disposuit ut rostratæ sibi per vices tripartitæ succederent, displosisque tormentis, cederent locum sequentibus.»

Marco Guazzo cit., 247: «Le galèe a quattro a quattro dovevano battere, e poi voltarsi a dar luogo alle altre, e così di mano in mano.»

Giovio cit., 271: «Ma le galèe del Papa al dirimpetto, richiedendo ciò Antonio Doria, tennero il corno destro.»

Giovio cit., 272: «Fu il primo un giovane sbarbato genovese della nave Grimalda.... il quale piantò lo stendardo su la muraglia dei nemici.... appresso un soldato del galeone d'Otranto e Lamba genovesi ambedue.»

De Hammer cit., IX, 210: «Trecento soldati italiani perirono dalla parte di terra, più di mille furono feriti: ma più felici furono i soldati delle galere papali che, dalla così detta Isola, penetrarono nella città.»

Bosio cit., 116, C.

Coronelli, Piante di città e fortezze, tav. 52, 122, 134, 169: «Bocca del golfo di Lepanto, Dardanello di Grecia da Mezzogiorno. Dardanello Molicrèo. Golfo di Patrasso. Dardanelli di Lepanto. Dardanello di Rio.» — P. A. G., Giornali di viaggio, Mss.

Raynaldus, Ann., 1532, n. 39, 46, 51.

Antonio Doria, Compendio cit., 48: «Fu presa la città di Patrasso e le Castella, che guardavano quel golfo, del qual danno parve che il Turco si sbigottissi molto.»

Paolo de Mochis, gentiluomo romano, in una lettera a Pier Luigi Farnese duca di Parma, narra come testimonio di veduta la fedeltà dei trenta gentiluomini poveri, provvisionati da Cesare Borgia duca Valentino, che soli gli restarono fedeli, e lo salvarono dalla furia del popolo romano dopo la morte del Papa. — Lettera pubblicata dal Ronchini nel giornale perugino del 1872, intitolato: Erudizione Artistica.

Vertot cit., IV, 244.

Paolo Giovio cit.

Collenuccio, Roseo, e Pacca, Storia di Napoli, in-4. Venezia, 1613, II, 113: «Occorse di giugno che i soldati vecchi spagnuoli abbottinatisi per conto delle paghe havevano occupato Aversa, et saccheggiatala; et fatto di gran danni ad altri luoghi in Terra di Lavoro.»

Sigonio cit., 160.

Jovius cit., lib. XXXI.

Bizarus cit., lib. XX.

Bonfadius, lib. II.

Andreas Maurocenus, lib. IV.

Raynaldus, Ann. Eccles., 1533, n. 93.

Belcairus cit., lib. XX.

Guicciardini cit., lib. XX.

Varchi cit., lib. XIV.

Raynaldus, Ann., 1533, n. 78.

Regole per le guardie, armamenti, saluti, e competenze delle galere e navi di Nostro Signore. — Codicetto in-fol. par. presso di me.

Idem, p. 26.

Idem, p. 820: «Autre relation manuscrite des mismes entrées que dessus.»

Antoine de Ruffi, Histoire de Marseille, in-fol. 1642, p. 215.

Sebastiano Fantoni Castrucci, Istoria della città d'Avignone e del contado Venesino, in-4. Venezia, 1678.

«Dilecto filio Bernardo de Salviatis priori Urbis, et nostrarum triremium præfecto, Clemens papa VII. Dilecte fili, salutem etc. De tua virtute, fide, diligentia, et prudentia confidentes, te castellanum arcis et commissarium terrae Civitævetulæ cum honoribus et omnibus jurisdictionibus, paghis, salariis, et emolumentis consuetis ad beneplacitum nostrum, cum primum illuc appuleris incohandum, auctoritate apostolica, tenore præsentium deputamus. Mandantes moderno castellano dictæ arcis ut tibi, vel missis a te, arcem etc. consignet. — Datum Romæ apud sanctum Petrum, sub anulo Piscatoris, die prima septembris MDXXXIII. Pont. Nori anno decimo. — Blosius.»

«Die XVI aprilis MDXXXIV. R. D. frater Bernardus de Salviatis prior prioratus almæ Urbis, Ordinis sancti Joannis hierosolymitani, et triremium SSmi D. N. Papæ ad custodiam maris Thirreni dispositarum Generalis capitaneus, sua sponte etc. per se etc. dixit et declaravit, et palam publice confessus fuit in tribus triremibus et brigantino, quorum ut præfertur capitaneus existit esse omnes et singulas munitiones et furnimenta infrascripta Cedula inferius registrata, et ejus manu et subscriptione munita, contenta et annotata. Quæ omnia una cum prædictis galeis et brigantino præfatus D. Bernardus capitaneus restituere et consignare promisit, juxta formam capitulorum dictæ conductæ omni exceptione remota. Pro quibus etc. se obligavit etc. — Actum Romæ in palatio familiæ de Medicis, prope Agonem, nunc habitationis ipsius D. Bernardi etc. — Tenor dictæ Cedulæ.:»

Item, p. 173, D: «I Veneziani accomodassero il Pontefice dei Buchi che ricercati avesse per fare il numero di galere.»

Item, p. 849, E: «S. Santità havuti in prestito dodici buchi di galere dai Venetiani, armare gli fece alle sue spese.»

Vedi sopra p. 43.

«Pagina 220: Civitavecchia, navi e galere pontificie, cui sono, state poi surrogate le Barche guardacoste.

»Tomi dodici delle materie attinenti alle galere e navi dal 1652 al 1789.

»Altri tre come sopra, di seguito.

»Altri due di relazione storica dei fatti concernenti l'assento delle galere, navi, e fregate, cui sono succedute le guardacoste, scritta dall'ab. Sperandini allora sostituto commissario.

»Altro volume di materie risguardanti la costruzione delle antiche guardacoste.

»Armamento di due galeotte corsare per guardare la spiaggia dell'Adriatico dal 1737 al 1754.

»Scritture per la causa agitata avanti la congregazione dei conti fra la R. C. A. e l'impresario della costruzione delle nuove guardacoste, sulla pretensione del Bonifico delle spese oltre al convenuto, e suo rescritto in fine.

»Altri tomi risguardanti le navi di alto bordo e le fregate san Pietro, san Paolo, san Clemente e san Carlo.

»Strumenti, cause, promozioni, processi, assentisti, arsenali, torri, navigazioni, Tevere, passonate, tiro, ec. ec., sino ai volumi segnati 775, 797.»

De Hammer cit., X, 444.

De Hammer cit., IX, 32. (Kurdôgli.)

Mambrino Roseo, Storie del Mondo, in-4. Venezia, 1598, parte III, p. 154.

De Hammer, X, 466: «Sinàm rinegato ebrèo, difensore della Goletta.» — Vedi p. 262; e l'Indice. (Synàm, Ciefút.)

Bizarus cit., 485.

Bosio, III, 79, B; e gli altri a p. 162.

Calvetus Stella, De Afrodisio Capto, ed. a Clausero, De rebus turc., in-fol. Basilea, 1556, p. 629: «Cum nominis christiani hoste atrocissimo Cahìs, cognomine Diabolus.»

De Hammer cit., X, 460: «Un altro chiamato dagli storici europei Cacciademonio, dagli italiani Cacciadiavoli, dai francesi Chassediable, dagli olandesi Knuppeldiewel, e da Eutrobio Cassiadiabolus. Probabilmente Cassia e Caccia sono Kasim o Quâsim.»

Adrien Richer, Vie de Barberousse, in-12. Parigi, 1781.

Brantôme, in-16. Leida, 1666. Capit. étrang. II, 79.

Cornelius Scepperus, Collect. rer. turc., in-4. Anversa, 1554.

Schardius, Collect. rer. german.

De Hammer cit., X, 444. — Barbarossa nella sua autobiografia tace, come convenivagli, la primitiva religione di suo padre, asserita nondimeno da tutti i contemporanei: e nomina gli altri due fratelli Isacco ed Elia.

Giovio, Richer, aliiq. Nota 79.

Raynaldus, Ann., 1534, n. 60: «Barbarossa Citrarium incendit, et septem triremes adhuc imperfectas cremavit.»

Antonio Doria, Compendio cit., 53: «Barbarossa bruggiò al Cetrano sei corpi di galèe.»

Hammer cit., X, 452: «Barbarossa assalì San Lucido, prese 800 prigionieri, e lo bruciò. Egual sorte ebbe il Cetraro insieme con diciotto galere.»

Annibal Caro, Lettere famigliari, in-8. Padova, 1742. I, 47, 58, 315, 338. Parla della stessa.

Ariosto, Orlando Furioso, XLVI, 8:

«Giulia Gonzaga, che dovunque il piede Volge, e dovunque i sereni occhi gira, Non pure ogni altra di beltà le cede, Ma come scesa dal ciel dèa l'ammira.»

Raynaldus, Ann., 1534, n. 60.

Roseo, III, 165.

Contatore, Storia di Terracina, 146.

De Hammer cit., X, 453.

Raynaldus, Ann., 1534, n. 68.

Sansovino, L'istoria di casa Orsina e degli uomini illustri della medesima, in-fol. 1565, II, 25.

Gamurrini, Genealogia delle famiglie toscane ed umbre, in-4. Firenze, 1671, II, 22.

Imhoff, Genealogia viginti illustrium in Italia familiarum, in-fol. Amsterdam, 1710, p. 332.

«Paulus papa III, dilecto filio Gentili Virginio de Ursinis, Anguillariæ comiti, nostrarum triremium capitaneo generali. — Dilecte fili, salutem etc. — Nobilitas generis et animi tui, singularisque fides et devotio tua ergo Nos et sanctam apostolicam Sedem, cuius nobilis es subditus, merito nos inducunt ut tua opera fidelitate ac diligentia in nostris et dictæ Sedis servitiis libenter utamur. Itaque sperantes quod in rebus tibi commissis tuo inclyto generi et nostræ in te fiduciæ respondebis, te, qui etiam consanguineus secundum carnem noster existis, nostrarum triremium tam præsentium quam fabricandarum generalem Capitaneum, nec non in portu et oppido Civitævetulæ nostris commissarium nostrum, cum omnibus et singulis honoribus, oneribus, jurisdictionibus, facultatibus, et emolumentis ad generales triremium Capitaneos ac dictorum oppidi et portus Commissarios pertinere solitis et consuetis; salario vero in capitulis inter dilectum filium Augustinum, tituli sancti Apollinaris presbyterum cardinalem nostrum et S. R. E. Camerarium, quæ nos confirmamus et observari debere decernimus, a te initis specificando, auctoritate apostolica ad nostrum beneplacitum, facimus, constituimus et deputamus per presentes. Quapropter tam dictorum oppidi et portus ac triremium hominibus, quam totius Status et ditionis S. R. E. præsertim littoralium locorum Tyrrheni et Hadriatici maris communitatibus, populis et particularibus personis, eorumque gubernatoribus in virtute sanctæ obedientiæ præcipimus ut tibi tamquam Capitaneo generali triremium et commissario nostro, prout consueverunt et tenentur, obediant, foveant et assistant, et ad quos spectat de consuetis et debitis respondeant. Contrariis non obstantibus quibuscumque. Volumus autem quod antequam officium hujusmodi ineas juramentum et alia, juxta tenorem capitulorum præedictorum a te adimplenda, in manibus prædicti Camerarii præstare, promittere et adimplere tenearis.»

«Datum Romæ, die vigesima novembris, MDXXXIV, anno primo: — Blosius. — A. card. Camerarius.»

»Actum Romæ in burgo S. Petri, in palatio residentiæ præfati Card. Camerari die, mense, et anno, ut supra.»

Archivio conventuale dei Domenicani in Civitavecchia, codici intitolati Ricordanze tre volumi in-fol. parv. segnati A. B. C., e codice intitolato Campione, in-fol. e l'altro intitolato Memorie, p. 50: «Paolo terzo fece fare nove galere in Genova, alle quali aggiunse le tre galere che erano solite di guardare la spiaggia, e delle dodici galere fece generale il sig. Virginio Orsini.»

Colecion de documentos ineditos para la historia de España. ed. Navarrete, in-8. Madrid, 1843. III, 545: «Carta de Carlos V a la imperadriz, del Caller 12 junio 1535: »Vinieron las tres galeras de Su Santidad con otras nueve que armò en Jenua.»

Alfonso Ulloa, Vita di Carlo V. in-4. Venezia, 1566, p. 137: «Il papa fece armare nove galere oltre alle tre che aveva prima, dandovi per capo Virginio Orsino.»

Idem, p. 3, A; et p. 6, E; etc.

Girolamo Fantini, I successi di Roma e di tutta l'Italia, coll'apparecchio dell'armata contro Barbarossa, in-4. Roma, 1535.

Antonio Doria, Compendio cit., 56; «Il marchese del Vasto s'haveva da imbarcare con Antonio Doria, con ordine di raccorre l'armata d'Italia e condurla sino a capo di Polla di Sardegna, dove s'haveva a congiungere con la di Spagna. E così raccolte sei galèe di Papa Paolo Terzo sotto il governo di Gentil Virginio Orsino, tre della Signoria di Genova, et alcun'altre armate di nuovo nel regno di Napoli, et altre di Sicilia.... con molti nobili, e soldati, con le munizioni et vittuaglie.»

Gonzalo Illescas, Jornada de Carlos V a Tunes: «Papa Paulo offreciose de ayudar a Su Majesdad con doce galeras.... los señores y republicas de Italia todos acudieron.»

Joannes Franciscus Firmanus, Socius præfecti. in Diariis ut sup. Bibl. Casanat. XX, III, 17. «Mense aprili MDXXXV. Pontifex Centumcellis triremes benedixit, et quarto calendas majas Romam reversus est.»

Mambrino Roseo cit., III, 169: «Queste genti imbarcate in Genova e distribuite sopra quaranta navi grosse.... Antonio Doria fece la scorta con 22 galèe.... Questa armata capitò in Civitavecchia, dove era il Papa.... Che la benedì tutta, et diede lo stendardo a Virginio Orsini capitano delle sue galere.»

Raynaldus, Ann. Eccl., 1535, 43, 44.

Archivio de' Domenicani cit., (alla nota 5.) Volume intitolato Memorie, p. 50: «Paolo III con il clero dei sacerdoti benedisse l'armata in effetto da un'alta Torre, quale è la torre di Roccha.»

Prudencio Sandoval, Historia de Carlos V, in-fol. parvo. Pamplona, 1634, II, 112.

Marco Guazzo, Storie, in-8. Venezia, 1549, p. 151.

Giovio cit., 356.

Cav. Pietro Manzi, Stato antico ed attuale del porto, città e provincia di Civitavecchia, in-8. Prato, 1837, p. 46: «Il naviglio pontificio, composto ed equipaggiato dai nostri, fu tratto alla spedizione di Egitto, e recò colà quel celebrato generale Desaix, che io conobbi personalmente, perchè in quella circostanza alloggiò nella mia casa paterna.»

Baron Parrilli, Le più celebri battaglie navali, in-8, figur. Napoli, 1871, p. 25: «Cinque convogli riuniti nei porti di Marsiglia, Tolone, Genova, Civitavecchia ed Aiaccio, sommanti in uno a dugentotrentadue vele.... ventiquattro mila fanti, quattromila cavalli, tremila cannonieri, sessanta artiglierie da campo;» e p. 27: «Bonaparte costeggiò per riunirsi ai convogli di Ajaccio e di Civitavecchia.»

Antonio Lissoni, Storia militare italiana, in-8. Torino, 1844, p. 22.

Item. Anno VI, fascicolo 2, feb. 1873, p. 345: «Naufragi di bastimenti mercantili nazionali: a Vado.... a Catania.... alla Follonica.... ad Anzio.... a Terranova.... ec.»

Item. Anno VI, fasc. V, giugno 1873, p. 489.

Item. Giugno 1873: «Tre bastimenti rotti gli ormeggi e calati a fondo nel porto di Oneglia; due naufragati al Marzocco del porto di Livorno; otto naufragati a Sestri di Levante; tre naufragati a Lerici; uno a Porto Empedocle; uno presso Sanremo; uno alla Torre di Fogliano; uno sul Molo san Vincenzo di Napoli, ec.»

PAULUS . III . ROM . CAROLI . V . IMPERATORIS . CLASSEM AD . TUNETUM . OCCUPANDUM . PARATAM EXPIAVIT . AB . EXCELSA . TURRI . CIVITATIS . CENTUMCELLARUM UBI . VIRGINIUM . URSINUM GENERALEM . ECCLESIÆ SACRO . FOEDERIS . VEXILLO . INSIGNIVIT ARCEMQ . A . JULIO . II . INCHOATAM . ABSOLVIT AN . MDXXXV .

Bonanni Philippus, Numismata Rom. Pont. a Martino V, etc. in-fol. figur. Roma, 1699, ad Paulum III, in tabula, n. 32.

Rodulphinus Venuti, Numismata Pont., in-4, figur. Roma, 1744, p. 84:

(Nel diritto) PAULUS . III . PONT . MAX .

(Nel rovescio) BENEDICTIO . DOMINI . SUPER . VOS

«ARCEMQUE A JULIO II INCOHATAM ABSOLVIT.»

Manzi cit., 46: «Opera di Michelangelo però può asserirsi che sia il maschio.... che fu fatto edificare posteriormente da Paolo III.»

Annovazzi, p. 265.

Condivi, Vita di M. A. in-fol. Roma, 1553; Firenze, 1746, p. 39: «Paolo III se ne venne a trovare Michelangelo a casa.... lo prese al suo servigio.... gli fece fare infinite cose, che da me dette non sono.»

Alfonso Ulloa, Vita di Carlo V, in-4. Venezia, 1566, p. 137: «Novantuna galera.... ducento e due navi grosse.... in tutto trecento e settantuna vela.»

Antonio Doria, Compendio cit., 56, 57: «Tre galèe della Signoria di Genova.» (Niuno nomina il Capitano.)

Arnoul cit., (p. 351): «Armer de Mores avec de colliers et poignets d'argent, non plus que les chaînes de deux premieres bancs qui sont d'argent à celles d'Espagne.»

Sigonio cit., 174: «Si rallegrarono della buona fortuna di Cesare.»

Cappelloni cit., 60. (Non dice verbo di ciò.)

Raynaldus, Ann., 1535, n. 49.

Nicholas Du Bellin, Atlas maritime, in-4. Parigi, 1774, III, 71: «Côtes de Barberie; 81, Golphes de Tunis; 82, Plan de la ville de Tunis; 83 Plan du fort et canal de la Goulette.»

Thomas A. Hull, R. N., Bay of Tunis, in-fol. Published at the Admiralty, June, 1st 1867, Sold by J. D. Potter Agent of Admiralty charts, 31, Poultry et 11, King Street, Tower Hill.

William, H. Smith, Mediteranean, 92.

Bosio, 143, D: «Era la Goletta, quando Barbarossa la prese, una sola, ma buona e grossa torre ritonda ed alta.... Barbarossa l'aveva fatta circondare di bastioni e di fianchi.... La torre in mezzo a guisa di gran cavaliere.... numero grandissimo di pezzi d'artiglieria.»

Marco Guazzo, Storie, in-8. Venezia, 1519, p. 153: «Doria.... tolte seco sei galere del Papa.... che punto non parevano per essere dette galèe disalborate.... e da poi fece disalborare trenta altre galere.»

Antonio Doria, Compendio cit., 60: «Acciocchè ricevessero minor danno.... le galèe avevano disarborato.»

V. sopra p. 316.

Raynaldus, Ann., 1535, n. 50: «Auria disposuit ut rostratæ naves sibi per vices tripartitæ succederent, displosisque tormentis, cedendo sequentibus locum darent.»

Joannes Etrobius cit., 553: «Naves longæ, eæque ingentes, omnibus rebus ad bellum accomodis instructissime munitæ, a beatissimo patre summo Pontifice missæe, quibus preærat, genere clarus tum factis strenuus, Virginius Ursinus Anguillariæ comes.»

Bizarus cit., lib. XXI.

Jovius cit., lib. XXXIV.

Joannes Etrobius cit., 568: «Convocato concilio.... sententiis variatum est.... aliis suadentibus, ut quasi re perfecta in Hispaniam redeat, aliis e contra reclamantibus etc.»

Antonio Doria, Compendio cit., 60: «Alcuno dei principali del Consiglio mostrava all'Imperatore assai difficoltà e manifesti pericoli.... di combattere Tunigi.»

Bosio cit., III, 153, C: «Tunisi saccheggiato.... non perdonando a sesso nè ad età.»

Bartolommeo Sereno, Commentari, in-8. Montecassino, 1845, p. 341.

CAROLUS . V . IMPERATOR TUNETO . EXPUGNATO VECTEM . ET . SERAM . HANC BEATO . PETRO OB . INSIGNEM . VICTORIAM TRANSMISIT.

Sandoval cit., II, 215: «El rey de Francia despacho sus ambaxadores al Turco.... a pedir a Solyman que embiase contra el Emperador su armata.»

Jovius cit., lib. XXXVI, princ.

Belcairus cit., in-fol. Lione, 1625, p. 686.

Mambrino Roseo cit., III, 190.

Baudrand, Lexicon geographicum, in-fol. Parigi, 1670, p. 173: «Castrum Minervæ nunc Castro, urbs fuit Salentinorum in provincia Hydruntina in ora littorali maris Jonii, alias male habita a Turcis, nunc utcumque reparata et munita.»

Bosio cit., 170, B: «Sollecitato il Doria dal Papa e dal Vicerè a mettere insieme l'armata.... mandandogli il Pontefice a quell'effetto sei galere sue, benissimo armate.»

Mambrino Roseo cit., 192: «Il Doria incontrò molti schirazzi che da Alessandria all'armata di Solimano.... Questi pensavano che le galere del Doria fossero di Barbarossa.... presi tutti, messi al remo, la preda sull'armata, bruciati i vascelli.»

Bosio, 170, D: «Il Doria s'incontrò in quattordici schirazzi, caricati di munizioni e d'armi al soccorso dell'armata turchesca.... tutti si rendettero, presero le robe più pretiose, tutti i vascelli abbruciati.»

Antonio Doria, Compendio cit., 70; «Andrea Doria.... presso a Corfù prese tredici schirazzi con circa ottocento Turchi e deliberò abbruciare i legni.»

Jovius cit., 331.

Mambrino Roseo cit.. III, 192.

Andreas Maurocenus, Hist. Ven.

Pietro Giustiniani, Storia Veneziana.

De Hammer, Storia cit., IX, 215: «Junis-beg.»

Antonio Doria, Compendio cit., 71: «Andrea trovò la sera vicino a Terraferma all'incontro dell'isola del Paxso et aspettatole dietro il capo, essendo la luna in quintadecima, che rendeva la notte chiarissima, le investì le dodici galere.... combattute dalle due ore di notte, fino a più d'una di sole: et al fine superate restarono prese.... morirono di loro e furono feriti 2500, e di Christiani trecento morti, e mille dugento feriti.»

De Hammer cit., X, 471, 474, 546: «Comandante delle dodici galere Ali Celebi, Kiajà di Gallipoli.»

Bosio cit., 172, A: «Il principe Doria, havendo partito il bottino colle galere del Papa e della Religione, se ne andò al Pacsù.»

Mambrino Roseo cit., III, 194: «I Veneziani mandarono al presidio di Zara Camillo Orsini col conte Giulio di Montevecchio, che frenarono il grande ardire dei Turchi.... Camillo assaltò con gran vigore e prese Ostrovizza, luogo forte dei Turchi.»

Paulus . Tertius . Pont . Max.

Explore with AITake your curiosity a little further.

Reading settings