Note 1 — BESLUIT.

„Kritiek” is al zó dikwels voorgezegd (en nagezegd).… zonder resultaat, dat ik eens gepoogd heb, tegelijkertijd „kritiek” voor te doen, dus te geven, inzonderheid ook in de Opmerkingen, la critique en action. Al was die last mijn lust, daardoor heb ik meer dan mij lief was, naar inhoud en stijl, moeten schoolmeesteren—hier docerend en corrigerend daar—tot verontwaardiging van die specialiteiten, die ge persoonlik beledigt in hun leer—en tot geringschatting van die hogere middelmatigheid, die slechts respekteert, wat haar begrip te boven gaat en allang en beter wist, wat ge haar leert.1 Maar daardoor mag ik hopen, voor menigeen begrijpelik te hebben gemaakt, wat hem tot dusver onbegrijpbaar was voorgekomen. Om te begrijpen zal de lezer ook hier nog de moeite van aandachtige studie, van eigen nadenken zich moeten getroosten, maar daarvoor zal hem dan ook in betrekkelik korte tijd de vrucht ten deel kunnen vallen van die andere moeite, waaraan de schrijver zelf tal van zijn beste jaren met graagte gegeven heeft. Men kan met de kennisleerproblemen, als met alles, zijn spel drijven. Maar alleen wie er mee geworsteld en voor zijn deel overwonnen heeft, geniet het voorrecht ook anderen over hun zelfde moeilikheden heen te kunnen helpen. En altijd zullen er blijven, voor wie die moeilikheden onoverkomelik zijn. Maar het is, naar Kant’s woord uit de Einleitung van zijn Prolegomena ook „eben nicht nötig, dass jedermann Metaphysik studiere”, in de wetenschappelike zin der kritiek. Want van de kunst moge de bekende versregel gelden: „La critique est aisée et l’art est difficile”—in metaphysicis geldt veeleer omgekeerd: „Est difficile la critique et l’art aisé”.