Note 2) letten — JACOB CATS

Dat (soo het schijnen magh) als in het wilde leeft, Maer des al niet-te min syn vaste wetten heeft. Het laet sich over-al den naem van Heydens geven, En leyt, al waer het koomt, een wonder selsaem leven; Het roemt sich dattet weet uyt yders hant te sien, Wat iemant voor geluck of onheyl sal geschien. Majombe was het hooft van dese rouwe gasten, Die staêgh op haer bevel en op haer diensten pasten, Sy was loos, vals, doortrapt, en slim in haer bejagh, Soo veel als eenigh wijf op aerden wesen magh; Sy quam veel tot Madril of in de naeste steden, Want mitse kluchtigh was, soo wertse daer geleden. Sy had in haer gevolgh al menigte gau verstant, Soo datse gunst en hulp by al de jonckheyt vant. Sy stal eens seker kint te midden opter straten, Dat uyt een edel huys daer eensaem was gelaten, Het was een aerdigh dier, maer jongh en wonder teer, En 't is maer twee jaer out, of slechts een weynigh meer. De meyt, wiens ampt het was hier op den dienst te passen, Die gaf de buert een praat, en liet het wicht verrassen: Majombe was verblijt, niet om het geestigh kint, Maer datse rijck gewaet ontrent sijn leden vint. Sy geeft haer metten buyt in onbekende vlecken, En waer het onguer heir genegen is te trecken: Doch wat de moeder socht, en waer de vader schreef, Men hoort niet hoe 't haer gingh, of waer het meisje bleef. Hoe nau daer wort gevraeght, hoe nau daer wort vernomen, Men weet niet wat geval het kint is over-komen: Waer dat men immer sont, of waer men vragen kan, 'T is al om niet gepooght, geen mensch en weet'er van. Majombe liet het kint verscheyde dingen leeren, Waer mede dat het mocht syn teere jeught vereeren, Eerst singen na de kunst, oock springen op de maet, En wat na 's lants gebruyck een vrijster geestigh staet. Het kint wast onderwijl, en leerde vreemde saken, En grepen na de kunst, en veelderhande spraken, En selsaem hant-gespel en ick en weet niet wat Waer van schier niet een mensch de rechte gronden vat. Het was van schoone verw, en vrolick in het wesen, Daer is een diep vernuf in sijn gelaet te lesen: Het had een wacker oogh, en swart gelijck een git, Syn aensicht even-wel is uyter-maten wit. Het kon sijn frissche jeught, syn wel-gemaeckte leden Tot alderley gedans en alle spel besteden; In voegen dat het volck, en wie het maer en sagh, Sich van het aerdigh dier als niet versaden magh. Noch kan de jonge maeght geen kleyne lust verwecken, Als sy met haer gesangh de sinnen weet te trecken: Men vint dat hare stem een yders herte steelt, Wanneerse maer een reys een aerdigh deuntjen queelt Maer des al niet-te-min sy wil geen vuyle dingen, Sy wil geen dertel jock, geen slimme rancken singen; Haer mort is wonder heus, haer oir en sinnen teer, Al wat oneerlick luyt en singhtse nimmermeer. Des heeftse by haer volck soo veel ontsagh gekregen, Dat sy het menighmael geleyt in beter wegen: En schoon dat hun de mont tot vuylheyt is gewent, Men hoort geen dertel woort als sy'er is ontrent. En of oock al het rot tot stelen is genegen, Sy straft het vuyl bejagh en isser heftigh tegen: En mits sy wonder veel met sangh en spelen wint, Soo is Majombe selfs tot stelen niet gesint. Doch sood'er eenigh dingh by wijlen is genomen, Sy doet 'et aen den dagh en voor de lieden komen; Maer al door sneegh beleyt en met een loosen vont, Soo datter niet een mensch en weet den rechten gront. Sy riep een van den hoop, en liet hem vaerdigh draven, En liet, wat iemant stal, in eenigh velt begraven, En dat of by een boom, een hooght of kromme bocht, Ten eynde men het pant by teyckens vinden mocht. En wertse dan gevraeght op 't gunt'er is gestolen, En wie het heeft ontvremt, en waer het is verholen, Soo maecktse voor het volck een wonder vreemt verhael, In woorden sonder slot in onbekende tael Maer seyt dan op het lest, dat onder gene linden, Of aen den naesten bergh het goet is uyt te vinden: En als men dan het kraem daer uyter aerden track, Soo wast dat al het lant van hare wonders sprack. Doch sy wist boven al haer saken aen te leggen, Om aen de losse jeught geluck te konnen seggen; Het schijnt dat sy den gront van alle zielen kent, En schier wat yder mensch in syn gedachten prent. Sy wist al wat'er loopt op in de hant te kijcken, En hoe dat iemants aert kan uyt het wesen blijcken, En wat een kleyn, een groot, een puntigh hooft beduyt, En wat men uyt een oogh of ander lit besluyt. Oock uyt den neus alleen soo kanse gronden trecken, Waer heen dat yemants lust of gulle sinnen strecken Want isse plomp, of scherp of hoogh, of bijster plat, Sy heeft van stonden aen syn aert daer uyt gevat. Sy wist, als op een draet, na mate van de jaren, Wat yder over-koomt en plagh te wedervaren, En wat een teere maeght in haer gewrichte voelt, En wat een jonge wulp ontrent den boesem woelt. Sy weet, gelijck het schijnt, de gangen van de sterren, Waer in het kloeckste breyn by wijlen kan verwerren: Sy weet en wat de Son en wat de Mane dreyght, En waer toe sich het jaer en al den Hemel neyght. Een wie haer openbaert wanneer hy is geboren, Dien weetse by gevolgh syn leven na te sporen: Nu spreecktse wonder breet van druck en ongeval, En of'er yemant arm of machtigh werden sal. Sy weet den levens-streep in yders hant te wijsen, Daer uyt een vremt gevolgh en groote dingen rijsen; Want is de liny recht en sonder krommen tack, Soo roemtse stage vreught en nimmer ongemack. Maer valtse dickmael scheef en in verscheyde bochten, Soo wort hy dien het raeckt met droefheyt aengevochten. Indiense somtijts rijst, en dan eens neder koomt, Soo dient'er voor gewis een swaren val geschroomt. Sy gaet hier bijster hoogh, sy kent een yders wesen, Sy kan oock rijcken selfs uyt hant of vingers lesen: En somtijts groot verlies, en somtijts grooten schat, En somtijts wel een galgh, of oock een schendig rat. Sy wijst een vrijer aan, wanneer hem staet te paren, Een vrijster ofse veel of luttel heeft te baren. En ofse by den man sal wesen liefgetal, Dan of hy buyten haer syn lust gebruycken sal. Dit meynt schier al het volck alsoo te moeten wesen; Soo dat haer laegen naem gansch hooge was geresen, En al vermits sy breet in desen handel weyt, En van het naer geheym soo klare reden seyt: Genaeckt men eenigh dorp daer weetse flucx te vragen, Hoe sich in haer bedrijf de meeste lieden dragen, En wie sigh daer ontgaet in lust of dertel bloet, Doch meest wat over al de losse jonckheyt doet. En als sy gasten vint daer iet op valt te seggen, Soo weetse na de kunst haer saken aen te leggen; Sy maeckt aen yder mensch syn feylen openbaer, Als of uyt syn gesicht het quaet te vinden waer. Wat sy van iemant weet dat veynst sy als te lesen Of uyt het oogh alleen, of uyt het ander wesen: En dit noch al-te-mael met soo een gauwen streeck, Dat oock de sneeghste man verwondert stont en keeck. Als haer een Juffer vraeght, wat man haar staet te trouwen, Sy kan het nieusgier volck gansch aerdigh onderhouwen; Sy spreeckt als door een wolck en noyt met open mont, En al haer gansch beleyt dat heeft een loosen gront. Hoe oyt de sake valt sy kan het al verdrayen, Sy kan de gauste selfs met schijn van reden payen; En alsse dan een reys de rechte gronden treft, Dan isset dat men haer tot in de lucht verheft. Men hielt dat sy gestaegh een geest met haer geleyde, Die haer als in het oir verholen dingen seyde: En mits dit al geschiet door soo een jonge maeght, Soo isset dat het spel hun des te meer behaeght. 't Geviel om desen tijt dat in dien eygen lande Een jongh een aerdigh dier door jeught en liefde brande, En hy die haer het breyn en oock den geest besat, Was even als de maeght met hare min gevat, Maer daer en was geen raet om oyt te mogen paren, Vermits sy niet gelijck in goet of staet en waren; De Juffer is te rijck, als maer een eenigh kint, Soo dat haer droeve vrient voor hem geen troost en vint. Giralde lijckewel die bleef tot hem genegen, En is om synent wil als sieck te bed gelegen; Maer seyt het niet een mensch wat haer van binnen schort, Soo datse menighmael veel droeve tranen stort, Of schoon een ander lacht, sy kan geen vreughde rapen, Sy kan haer in den nacht niet geven om te slapen, Sy klaeght, en, zoo het schijnt, sy voelt gestage pijn, En desen onverlet sy wil geen medecijn. Haer vader niet-te-min die liet een doctor halen, Maer die gingh even-staeg als in het wilde dwalen; Hy weet niet wat'er schort, hy weet niet wat te doen, Hy weet voor hare quael geen sap of heylsaem groen; Hy staet als buyten spoor, en is geheel verlegen, En al wat hy begint dat zijn bekaeyde wegen: Dies seyt hy, dat het quaet een langer tijt behoeft, En siet, hier is het huys ten hooghsten in bedroeft. Iuyst op dien eygen tijt soo quam'er Preciose, Op datse daer ontrent een goede plaets verkose Voor haer en haar gevolgh, en voor het gansche rot; Dies wortse veel gesien ontrent het naeste slot. De vrouwe van het huys, bewust van hare saken, Wou door het aerdigh dier haer dochter wat vermaken; En daerom sents'er om, en leytse voor het bedt, En seyde: "Niemant weet wat dese vrijster let. Ghy, siet eens wat haer schort, en soo ghy weet te seggen Hoe wy dit selsaem stuck behooren aen te leggen, Mijn gunste, soete maeght, die sal u zijn getoont, En ghy van mijner hant ten hooghsten zijn geloont." Daer vingh het geestigh dier de vrijster aen te spreken Met wonder soet beleyt en ongewoons streken; Het queelt een geestigh dicht, het speelt een aerdigh liet; Maer wat het immer doet ten baet de siecke niet. Als dit Constance merckt, sy gaet sich naerder setten, Sy gaet in meerder ernst op alle dingen letten, Sy bid, dat al het volck wil uyt de kamer gaen, En sprack de siecke maeght in dese woorden aen: "Ey lieve, segh een reys (ick dien het toch te weten) Hebt ghy ontijdigh fruyt of harden kost gegeten, Of is u swacke maegh met suycker overlast, Of hebje by geval te langen tijt gevast? Of is u 't lijf verdraeyt van op de jacht te rijden, Of door een harden val gebracht in bitter lijden? Of is uw bloet verhit door al te langen dans? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Een maeght magh aen een maeght wel seggen haren noot. Spreeckt ront gelijck het dient van uw verholen wesen, Ghy sult door mijn behulp in korten zijn genesen; Ick weet wat aen de jeught by wijlen kan geschien, En schoon al ben ick jongh, ick hebbe veel gesien." Giralde seyde neen op al haer snege vragen, Dies gaet Constance voort en opent nieuwe lagen; "Hoort," seytse, "kenje niet een hups en aerdigh quant, De schoonste van de stadt, jae van het gansche lant. Hebt ghy hem menighmael niet geestigh hooren praten, Of door een gunstigh oogh tot in het hert gelaten? Waerom doch soo geveynst, dat ghy soo langen tijt Hem in bedencken hout en niet te wil en zijt? Ey lieve, zoo je meent den vryer oyt te trouwen, En wilt hem niet te langh in angst en twijffel houwen. Een die syn tanden breeckt als hy een note kraeckt, Diens vreught is niet te groot schoon hy de keren smaeckt." Giralde kreegh een blos, en werf geheel ontsteken, Als sy dit geestigh dier van vryen hoorde spreken; En schoon sy veynsen wou, haer bloet is boven haer, Dat maeckt haer innigh hert ten vollen openbaer. Haer geest is op den loop, haer pols begon te jagen, En al met vreemt gewoel van ongelijcke slagen. Constance wederom: "Nu sie ick wat'er schort; Ghy, wat ick bidden magh, en doet u niet te kort. Spreeckt soo de reden eyscht, en laet uw moeder weten, Wat voor een edel geest u sinnen heeft beseten: Want hoe ghy langer swijght, en meer u sieckte deckt, Hoe dat'et uwe jeught tot grooter hinder streckt." De siecke vrijster sucht, en al haer leden beven, Haer sinnen even-selfs die worden om-gedreven: "Nu sie ick," sprack de maeght, "wat kunst en wijsheyt doet; Ghy weet, gelijck het blijckt, den gront van mijn gemoet, Des wil ick nu voortaen in geenen deel verswijgen, Waer na te deser uyr mijn jonge sinnen hijgen. Wat dient'er meer geveynst? ick ben van liefde kranck, En dat heeft nu geduert wel seven maenden lanck. Wilt dit nu met beleyt mijn ouders openbaren, En raet hun acht te slaen op mijn bedroefde jaren. Want soo ick dien ick min niet haest genieten magh, Soo is de gront geleyt van mijnen lesten dagh. My sal geen spruyt of kruyt, geen sap of pap genesen; Ick sal begraven zijn, ick wil begraven wesen, Indien ick niet en krijgh hem die mijn hert bemint, En sonder wien mijn ziel geen rust op aerden vint." Terstont na dit gespreck soo stortse duysent tranen, Die met een stage voor haer teere wangen banen. Constance troost de maeght, en geeft haer goede moet, En stremt, door soet gespreck, haer gullen tranenvloet. Hier op is, des versocht, de moeder in-gekomen, Die had tot haer behulp een doctor met-genomen; Constance gaet'er by, maer trat bezijden af, Daer sy haer met bescheyt het stuck te kennen gaf. Het speet de medecijn, dat sy de rechte gronden Van dese maeghde-quael had kunstigh ondervonden; Te meer, vermits hy weet dat oock de kloeckste man Die uyt geen herte-slagh of ader voelen kan. Maer als hy in gespreck met haer began te treden, Doen gingh Constance ront, en gaf hem dese reden: "Een maeght van achtien jaer, af-keerigh van genucht, Die veeltijts sonder slaep geheele nachten sucht, Die, als men slechts begint van vrijers iet te spreken, Verandert in gebaer en laet haer woorden steken, Die staegh wil eensaem zijn, en nimmer uyt en gaet, En, schoon al isse jongh, het soet geselschap haet, Die geel en deerlick siet, en leeft als sonder eten, Wat soo een vrijster schort dat heb ick wel te weten: Ick segge, dat geen salf haer oyt genesen kan, Maer dat haer stil gebreck vereyst een rustigh man. Hier by koomt dat ick sie haer oogen in-gesoncken, Maer vierigh even-wel, gelijck als helle voncken, Haer pols geweldigh ras, haer water bijster root; Hoe! kan dit anders zijn als enckel minne-noot? Voor my ick stel het vast. Ghy mooght het overleggen, Uw dochter even-selfs sal u de waerheyt seggen, Soo ghy haer recht bevraeght; want, na haer saken staen, De noot die roept om hulp, daer is geen veynsen aen." De doctor laet de spijt, na dese woorden, varen, En prijst het rijp verstant in soo onrijpe jaren; Soo dat hij naderhant haer niet als eer bewees, En met een vollen mont haer snege vonden prees. Of nu het listigh dier iet van den handel wiste. Dan of het na de kunst en schijn van reden giste, En stel ick niet te vast; doch hoe het immer was, De vrijster kreegh een man, en hare koorts genas. Soo haest de jonge maeght haer vont te zijn genesen, Soo wou sy metter daet beleeft en danckbaer wesen: Sy let hoe 't Heydens volck gansch sober is ge-kleet, En 't is haer teere jeught een innigh herten-leet. Sy sprack haer moeder aen: "Van iemant gunst ontfangen Doet stracx een billick hert met alle vlijt verlangen, Om weder-gunst te doen. Vrou moeder, 't is bekent In wat een droeven stant mijn ziele was belent; Nu ben ick (Gode lof!) gesont in al de leden, Ghy, toont een danckbaer hert, dat leert de wijse reden; Dit heir is wonder naeckt, ghy, kleet het schamel rot, Dat sal haer dienstigh zijn, en lief aen onsen God. Voor al en dient by ons de vrijster niet vergeten, Die u van mijn verdriet de gronden leerde weten. Indien ick iet vermagh, soo weest toch hier beleeft; Al wie den naeckten kleet ontfanght meer als hy geeft." De moeder wederom: "Dit zijn gansch rouwe menschen, Die om geen prachtigh kleet, en min om rijckdom wenschen; Sy dwalen even-staêgh, dat is haer oude wet, Het gelt dient haer tot last, een kleet maer tot belet. Dus schoon ick haer een kleet wou om de leden hangen, Ick houd'et voor gewis men soud'et niet ontfangen." "Ké moeder," seyt de maeght, "ghy zijt my wat te taey, Ey lieve, schencktse wat, al waer'et enckel baey. Laet haer doch uwe gunst om mijnent wil verwerven, En laet my des te min, wanneer ghy komt te sterven." De moeder loegh'er om, en prees de goede ziel, Maer soo dat van de gift of niet of weynigh viel. Als iemant naer een quael bekoomt syn vorigh wesen, En dat een jonge wulp van krevel is genesen, En dat een schippers gast sich op het drooge siet, Dan smelt een danckbaer hert wel licht tot enckel niet. Giralde lijckewel, nu onder echte wetten, Beschonck het geestigh dier met hondert pistoletten, Een bruyt-stuck voor den dienst. Daer loegh het gierigh wijf, En vont in dit verhael een aerdigh tijt-verdrijf. Dit maeckt de jonge maeght vermaert in alle steden, Mits sy de vrijsters kent tot in haer diepste leden, En 't bracht aen 't gansche rot geen kleyne baten in; Want daer Constance quam daer was'et al gewin. Majombe die sich liet haer beste-moeder noemen, En laet geen vremde mans ontrent haer nichte koemen, Sy neemt haer even-staêgh met al de sinnen waer, En waer de bende reyst, sy slaept benevens haer. Daer was ontrent Madril een buyten-hof te vinden, Bevrijt met boom-gewas van alle sture winden, Hier viel om desen tijt een openbare feest, En daer bewees de maeght haer uyt-gelesen geest. Daer is een prijs geset voor die met aerdigh singen, Daer is een prijs geset voor die met luchtigh springen Sou sweven boven al; en 't is de snege maeght Die aen het nieusgier volck in beyde meest behaeght. De knopjens van yvoir die aen haer vingers waren, Gaen boven alle spel en boven alle snaren; Want als s' haer soete stem en rasse vingers roert, Soo wort al wie het hoort door lusten om-gevoert. 't En is door geen gespreck de menschen uyt te leggen, 't En is, na mijn begrijp, met woorden niet te seggen, Wat schoonheyt al vermagh. De kunst is lief-getal, Maer koomt'er schoonheyt by, soo gaetse boven al. Daer was om desen tijt een Ridder in den velde, Die meest het kleyne wilt met snege bracken quelde: En t'wijl hy in de jacht sich al te besich hout, Soo raeckt hy buyten spoor te dolen in het wout. Hy weet geen jagers meer, hy weet geen snelle winden, Hy weet in al het bosch syn paegjen niet te vinden: Maer t'wijl hy eensaem dwaelt, verneemt hy nevens hem Een wonder soeten galm, een onbekende stem. Hy staet een weynigh stil tot by hem is vernomen Van waer het soet geluyt tot hem was afgekomen, En daer op trat hy voort, en met een stillen gangh Soo quam hy in het dal van waer men hoort den sangh. En mits hy tot de plaets nu dichte quam genaken, Soo gaet hy door het loof een open ruymte maken, Ten eynd' hy mochte sien wie in het naeste gras Soo wonder aengenaem van sangh en stemme was. Twee vrijsters aen den bergh die pluckten versche rosen, Die sy tot haer vermaeck uyt al de velden kosen, En wat ter zijden af, ontrent een groenen bocht, Daer sat een jonger maeght die rose-kransen vlocht. Een wijf van vreemt gelaet, geseten aen der heyden, Dat quam, gelijck het scheen, het jonge rot geleyden; En schoon sy mede pluckt, of rosen over-draeght, Soo heeftse staêgh het oogh ontrent de jonge maeght. En t'wijl men besich is ontrent de versche bloemen, Vernam Don Jan het volck dat wy Heydinnen noemen, En siet, de jonge spruyt die in het groene sat, Heeft op den staenden voet hem door het oir gevat, Hem door het oogh verruckt. Hy siet haer geestigh wesen, En hoort haer soete stem, en heeft'et bey gepresen. En t'wijl hy staet en dut en op de vrijster siet, Soo hief sy weder aen, en songh een ander liet: