Note 12 — De Donkere eeuwen.

Het merkwaardige verhaal van “Pausin Johanna” (la Papessa Giovanna) ligt buiten het gebied van de vaststaande feiten, maar valt niet buiten het gebied van de historie, want de geschiedenis moet geen mogelijkheden verwerpen en evenmin een geloof negeeren, dat invloed heeft gehad op den gang der gebeurtenissen; en dit verhaal, ofschoon het waarschijnlijk eerst in de dertiende eeuw ontstaan en misschien verzonnen is door eenige van de vele heftige vijanden van het Pausdom, in het bijzonder van Paus Bonifacius VIII, werd eeuwen lang, zooals Gregorovius ons mededeelt, geloofd door kroniekschrijvers en door bisschoppen, ja zelfs, door Pausen en verder door iedereen. Hoe krachtig dit geloof was, wordt bewezen door het feit, dat twee eeuwen lang (1400–1600) het borstbeeld van “Johannes VIII, femina ex Anglia”, tusschen de borstbeelden van de Pausen in de Kathedraal van Siena stond12.