Note 653 — Chapter V

Footnote 653:

(return)

Owing to the importance of the matter we shall give several Christological and trinitarian disquisitions from the work "de trinitate". The archaic attitude of this Christology and trinitarian doctrine is evident from the following considerations. (1) Like Tertullian, Novatian asserts that the Logos was indeed always with the Father, but that he only went forth from him at a definite period of time (for the purpose of creating the world). (2) Like Tertullian, he declares that Father, Son, and Spirit have one substance (that is, are 'ομοουσιοι, the homoousia of itself never decides as to equality in dignity); but that the Son is subordinate and obedient to the Father and the Spirit to the Son (cc. 17, 22, 24), since they derive their origin, essence, and function from the Father (the Spirit from the Son). (3) Like Tertullian, Novatian teaches that the Son, after accomplishing his work, will again become intermingled with the Father, that is, will cease to have an independent existence (c. 31); whence we understand why the West continued so long to be favourable to Marcellus of Ancyra; see also the so-called symbol of Sardika. Apart from these points and a few others of less consequence, the work, in its formulæ, exhibits a type which remained pretty constant in the West down to the time of Augustine, or, till the adoption of Johannes Damascenus' dogmatic. The sharp distinction between "deus" and "homo" and the use that is nevertheless made of "permixtio" and synonymous words are also specially characteristic. Cap. 9: "Christus deus dominus deus noster, sed dei filius"; c. 11: "non sic de substantia corporis ipsius exprimimus, ut solum tantum hominem illum esse dicamus, sed ut divinitate sermonis in ipsa concretione permixta etiam deum illum teneamus"; c. 11 Christ has auctoritas divina, "tam enim scriptura etiam deum adnuntiat Christum, quam etiam ipsum hominem adnuntiat deum, tam hominem descripsit Iesum Christum, quam etiam deum quoque descripsit Christum dominum." In c. 12 the term "Immanuel" is used to designate Christ as God in a way that reminds one of Athanasius; c. 13: "præsertim cum animadvertat, scripturam evangelicam utramque istam substantiam in unam nativitatis Christi fœderasse concordiam"; c. 14: "Christus ex verbi et carnis coniunctione concretus"; c. 16: "... ut neque homo Christo subtrahatur, neque divinitas negetur ... utrumque in Christo confœderatum est, utrumque coniunctum est et utrumque connexum est ... pignerata in illo divinitatis et humilitatis videtur esse concordia ... qui mediator dei et hominum effectus exprimitur, in se deum et hominem sociasse reperitur ... nos sermonem dei scimus indutum carnis substantiam ... lavit substantiam corporis et materiam carnis abluens, ex parte suscepti hominis, passione"; c. 17: "... nisi quoniam auctoritas divini verbi ad suscipiendum hominem interim conquiescens nec se suis viribus exercens, deiicit se ad tempus atque deponit, dum hominem fert, quem suscepit"; c. 18: "... ut in semetipso concordiam confibularet terrenorum pariter atque cælestium, dum utriusque partis in se connectens pignora et deum homini et hominem deo copularet, ut merito filius dei per assumptionem carnis filius hominis et filius hominis per receptionem dei verbi filius dei effici possit"; c. 19: "hic est enim legitimus dei filius qui ex ipso deo est, qui, dum sanctum illud (Luke I. 35) assumit, sibi filium hominis annectit et illum ad se rapit atque transducit, connexione sua et permixtione sociata præstat et filium illum dei facit, quod ille naturaliter non fuit (Novatian's teaching is therefore like that of the Spanish Adoptionists of the 8th century), ut principalitas nominis istius 'filius dei' in spiritu sit domini, qui descendit et venit, ut sequela nominis istius in filio dei et hominis sit, et merito consequenter his filius dei factus sit, dum non principaliter filius dei est, atque ideo dispositionem istam anhelus videns et ordinem istum sacramenti expediens non sic cuncta confundens, ut nullum vestigium distinctionis collocavit, distinctionem posuit dicendo. 'Propterea et quod nascetur ex te sanctum vocabitur filius dei'. Ne si distributionem istam cum libramentis suis non dispensasset, sed in confuso permixtum reliquisset, vere occasionem hæreticis contulisset, ut hominis filium qua homo est, eundum et dei et hominis filium pronuntiare deberent.... Filius dei, dum filium hominis in se suscepit, consequenter illum filium dei fecit, quoniam illum filius sibi dei sociavit et iunxit, ut, dum filius hominis adhæret in nativitate filio dei, ipsa permixtionem fœneratum et mutuatum teneret, quod ex natura propria possidere non posset. Ac si facta est angeli voce, quod nolunt hæretici, inter filium dei hominisque cum sua tamen sociatione distinctio, urgendo illos, uti Christum hominis filium hominem intelligant quoque dei filium et hominem dei filium id est dei verbum deum accipiant, atque ideo Christum Iesum dominum ex utroque connexum, et utroque contextum atque concretum et in eadem utriusque substantiæ concordia mutui ad invicem fœderis confibulatione sociatum, hominem et deum, scripturæ hoc ipsum dicentis veritate cognoscant". c. 21: "hæretici nolunt Christum secundam esse personam post patrem, sed ipsum patrem;" c. 22: "Cum Christus 'Ego' dicit (John X. 30), deinde patrem infert dicendo, 'Ego et pater', proprietatem personæ suæ id est filii a paterna auctoritate discernit atque distinguit, non tantummodo de sono nominis, sed etiam de ordine dispositæ potestatis ... unum enim neutraliter positum, societatis concordiam, non unitatem personæ sonat ... unum autem quod ait, ad concordiam et eandem sententiam et ad ipsam charitatis societatem pertinet, ut merito unum sit pater et filius per concordiam et per amorem et per dilectionem. Et quoniam ex patre est, quicquid illud est, filius est, manente tamen distinctione ... denique novit hanc concordiæ unitatem est apostolus Paulus cum personarum tamen distinctione." (Comparison with the relationship between Paul and Apollos! "Quos personæ ratio invicem dividit, eosdem rursus invicem religionis ratio conducit; et quamvis idem atque ipsi non sint, dum idem sentiunt, ipsum sunt, et cum duo sint, unum sunt"); c. 23: "constat hominem a deo factum esse, non ex deo processisse; ex deo autem homo quomodo nou processit, sic dei verbum processit". In c. 24 it is argued that Christ existed before the creation of the world and that not merely "predestinatione", for then he would be subsequent and therefore inferior to Adam, Abel, Enoch etc. "Sublata ergo prædestinatione quæ non est posita, in substantia fuit Christus ante mundi institutionem"; c. 31: "Est ergo deus pater omnium institutor et creator, solus originem nesciens(!), invisibilis, immensus, immortalis, æternus, unus deus(!), ... ex quo quando ipse voluit, sermo filius natus est, qui non in sono percussi aeris aut tono coactæ de visceribus vocis accipitur, sed in substantia prolatæ a deo virtutis agnoscitur, cuius sacræ et divinas nativitatis arcana nec apostolus didicit ..., filio soli nota sunt, qui patris secreta cognovit. Hic ergo cum sit genitus a patre, semper est in patre. Semper autem sic dico, ut non innatum, sed natum probem; sed qui ante omne tempus est, semper in patre fuisse discendus est, nec enim tempus illi assignari potest, qui ante tempus est; semper enim in patre, ne pater non semper sit pater: quia et pater illum etiam præcedit, quod necesse est, prior sit qua pater sit. Quoniam antecedat necesse est eum, qui habet originem, ille qui originem nescit. Simul ut hic minor sit, dum in illo esse se scit habens originem quia nascitur, et per patrem quamvis originem habet qua nascitur, vicinus in nativitate, dum ex eo patre, qui solus originem non habet, nascitur ..., substantia scilicet divina, cuius nomen est verbum ..., deus utique procedens ex deo secundam personam efficiens, sed non eripiens illud patri quod unus est deus.... Cuius sic divinitas traditur, ut non aut dissonantia aut inæqualitate divinitatis duos deos reddidisse videatur.... Dum huic, qui est deus, omnia substrata traduntur et cuncta sibi subiecta filius accepta refert patri, totam divinitatis auctoritatem rursus patri remittit, unus deus ostenditur verus et æternus pater, a quo solo hæc vis divinitatis emissa, etiam in filium tradita et directa rursus per substantiæ; communionem ad patrem revolvitur."