Note 29 — De objecten

Steinthal29 b.v. noemt een groot aantal gevallen op, waarin gedacht wordt zonder woorden. Hij wijst op het bestaan van denkende wezens die geen taal tot hunne beschikking hebben, nl. de dieren, en wat een nog treffender voorbeeld is: doofstommen. Doch ook normale menschen kunnen denken zonder woorden; in droomtoestand wordt gephantaseerd—hetgeen ook een intellectueel handelen kan worden genoemd—zonder spreken; waarnemingen van kunstwerken of van ingewikkelde samenstellen als machines, bouwwerken, enz., waarbij wij een groot aantal aesthetische of technische bijzonderheden in ons opnemen en met elkander in verbinding brengen om van het voorwerp onzer beschouwing een goed begrip te krijgen, geschieden eveneens zonder hulp der taal. Nog wijst hij op de cijfers en algebraïsche teekens, die in de wiskundige redeneeringen de taal kunnen vervangen en op het Chineesche schrift, waarbij het meer aankomt op het zichtbare teeken dan op het klankbeeld, welk laatste de Chineezen soms zelfs niet eens schijnen te kennen. Het denken—schrijft Steinthal—moge ons met behulp van woorden gemakkelijker vallen, dit komt dan hierdoor; „weil wir an diese Krücke gewöhnt sind”30.