XIV

HET KOMEN VAN DEN NIEUWEN VORM

De verhouding van het opbloeiende Humanisme en den afstervenden geest der Middeleeuwen is veel minder eenvoudig, dan wij geneigd zijn, ons haar voor te stellen. Ons, die die beide cultuurcomplexen scherp gescheiden zien, schijnt het, alsof de ontvankelijkheid voor de eeuwige jeugd der Ouden en de verloochening van den ganschen versleten toestel der middeleeuwsche gedachtenuitdrukking gekomen moet zijn als een openbaring. Alsof de geesten, ten doode vermoeid van allegorie en flamboyantisme, plotseling moeten hebben begrepen: neen, niet dit, maar dat! Alsof de gouden harmonie van het klassieke hun opeens als een redding voor oogen moet hebben gestraald, alsof zij de Oudheid hebben moeten omhelsd met de vervoering van wie zijn heil heeft gevonden.

Maar zoo is het niet. Midden in den tuin der middeleeuwsche gedachte, tusschen de welige woekering van het oude gewas, is het klassicisme van lieverlede opgegroeid. Eerst is het enkel een formeel fantazie-element. Een groote nieuwe bezieling wordt het eerst laat, en de geest en de uitdrukkingsvormen, die wij als de oude, middeleeuwsche plegen te beschouwen, sterven ook dan nog niet af.

Om dat alles goed te zien, zou het nuttig zijn, uitvoeriger dan hier geschiedt, het komen der Renaissance gade te slaan, niet in Italië, maar in het land, dat de vruchtbaarste bodem was geweest voor alles, wat den heerlijken rijkdom der echt-middeleeuwsche cultuur uitmaakte: Frankrijk Wanneer men het Italiaansche quattrocento beschouwt in zijn glorieuze tegenstelling tot het laat-middeleeuwsche leven elders, dan begaat men licht deze vergissing: men houdt de signatuur van het quattrocento: de blijheid, de vrijheid, het serene en het sonore, voor die van den nieuwen tijd, en zegt: daar waar het leven in dien toonaard klinkt, daar is de Renaissance. Doch is het niet veeleer de signatuur van den Italiaanschen geest, is zij niet reeds evenzeer aanwezig in het Italië der dertiende eeuw? Men komt altijd weer terecht, of bij de absurde consequentie, om de Renaissance steeds hoogerop in de Middeleeuwen te verlengen, of bij de erkentenis, dat de Renaissance met haar Italiaanschen verschijningsvorm volstrekt niet volledig is getypeerd, en dat het begrip Renaissance slechts één aspect vertegenwoordigt van de bonte cultuur der eindigende Middeleeuwen.

Midden in de oude levensopvattingen en levensverhoudingen komen de nieuwe, klassicistische vormen op. Voor het aannemen van volkomen ontwikkelde humanistische uitdrukkingsvormen is niet anders noodig, dan dat een geletterde kring zich wat meer dan gewoonlijk bevlijtigd op zuiver latijn en klassieken zinsbouw. Zulk een kring bloeit omstreeks 1400 in Frankrijk; zij bestaat uit eenige geestelijken en magistraten: Jean de Monstreuil, kanunnik van Rijssel en koninklijk secretaris, Nicolas de Clemanges, de beroemde woordvoerder der reform-gezinde geestelijkheid, Gontier Col, Ambrosius de Miliis, vorstelijke geheimschrijvers evenals de eerstgenoemde. Zij wisselen fraaie en deftige humanistenbrieven, die voor de latere producten van het genre in niets onderdoen: de holle algemeenheid van gedachte, het gewild gewichtige, de gewrongen zinsbouw en ondoorzichtige uitdrukking, en ook het behagen aan geleerde beuzelingen. Jean de Monstreuil maakt zich druk over de spelling van "orreolum" en "scedula", met of zonder h, over het gebruik van de k in latijnsche woorden. "Als ge mij niet te hulp komt, waarde leermeester en broeder,—schrijft hij aan Clemanges—,^[992] ben ik mijn goeden naam kwijt en als des doods schuldig. Daar heb ik bemerkt, dat ik in mijn laatsten brief aan mijn heer en vader, den bisschop van Kamerijk, in plaats van den comparativus "propior", overhaast en slordig als de pen is, "proximior" heb gezet! Verbeter het toch, anders zullen onze bedillers er schotschriften op maken." ^[993]—Men ziet, de brieven zijn voor de openbaarheid bestemd, als geleerde letteroefeningen. Echt humanistisch is ook zijn bestrijding van zijn vriend Ambrosius, die Cicero van tegenstrijdigheid beschuldigd had, en Ovidius boven Vergilius stelde.^[994]

In een der brieven geeft hij een gemoedelijke beschrijving van het klooster Charlieu bij Senlis, en het is opmerkelijk, hoe hij, nu naar middeleeuwschen trant eenvoudig weergevend wat daar te zien was, opeens veel leesbaarder wordt. Hoe de musschen meeëten in het reefter, zoodat men zou twijfelen, of de koning de prebende voor de monniken of voor de vogels heeft ingesteld, hoe een winterkoninkje doet, alsof het de abt was, hoe de ezel van den tuinman den briefschrijver verzoekt, ook hèm in zijn epistel niet te vergeten; het is alles frisch en bekoorlijk, maar niet specifiek humanistisch.^[995] Herinneren wij ons, dat Jean de Monstreuil en Gontier Col dezelfden zijn, die wij als geestdriftige vereerders van den Roman de la rose leerden kennen, en als leden van den Cours d'amours van 1401. Geeft het niet te verstaan, welk een uiterlijk levenselement dit vroege Humanisme nog is geweest? Het is eigenlijk niet dan een versterkte werking van de middeleeuwsche schooleruditie, en verschilt weinig van die oplevingen van klassieke latiniteit, die Alcuin en de zijnen tijdens Karel de Groote te zien geven, en de Fransche scholen der twaalfde eeuw opnieuw.

Hoewel dit eerste Fransche Humanisme nog, zonder onmiddellijke voortzetters te vinden, uitbloeit in den kleinen kring der mannen, die het gekweekt hadden, zit het toch reeds vast aan de groote internationale geestesbeweging. Petrarca is voor Jean de Monstreuil en de zijnen reeds het illuster voorbeeld. Ook Coluccio Salutati, de Florentijnsche kanselier, die in het midden der veertiende eeuw de nieuwe Latijnsche rhetoriek in de taal der staats-acten had ingevoerd, wordt herhaaldelijk door hem genoemd.^[996] Petrarca is evenwel, als men het zoo zeggen kan, in Frankrijk nog opgenomen in den middeleeuwschen geest. Wanneer inderdaad, gelijk Paulin Paris vermoedde,^[997] Machaut's Peronne d'Armentières bij haar zucht naar een dichterlijk liefdesverkeer niet enkel door het voorbeeld van Heloïse, maar ook reeds door dat van Laura bezeten is geweest, dan levert Le Voir-Dit een opmerkelijk getuigenis, hoe een inspiratie op het werk, waarin wij vooral den advent van de moderne gedachte zien, toch weder een zuiver middeleeuwsche schepping kon opleveren.

Het was overigens niet als Laura's dichter, dat Petrarca buiten Italië zijn naam verworven had. Hij is voor Jean de Monstreuil de "devotissimus, catholicus ac celeberrimus philosophus moralis."^[998] Ook als zoodanig wordt hij nog opgenomen in de echt middeleeuwsche gedachte. Er is sprake van betrekkingen tusschen Petrarca en Geert Groote. Jean de Varennes, de geestdrijver van Saint Lié,^[999] ontleent voor een nieuw gebed, dat hij samenstelt, den tekst aan Petrarca: Tota caeca christianitas. Hij roept diens gezag in, om zich te vrijwaren voor de verdenking van ketterij.^[1000] Dionysius de Kartuizer neemt uit Petrarca's De Vita solitaria een klacht over om het verlies van het heilige graf; "maar omdat de stijl van Franciscus rhetorisch en moeilijk is, zal ik liever den zin dan den vorm van Franciscus' woorden aanhalen."^[1001]

De schoone geesten in Frankrijk werden nog tot een bijzonderen ijver in hun klassieke letteroefeningen geprikkeld, om den schimp van hun bewonderden Petrarca, dat buiten Italië geen redenaars en dichters te zoeken waren,^[1002] te logenstraffen. Nicolas de Clemanges en Jean de Monstreuil komen tegen zulk een uitspraak in verzet.^[1003]

Evenals Petrarca is ook Boccaccio om zijn moraliseerende geschriften vermaard, als de beschrijver van het lot der beroemde mannen, "le docteur de patience en adversité". Voor Chastellain^[1004] is messire Jehan Bocace een soort impresario der Fortuin geworden; Le Temple de Bocace betitelt hij een zeer barok tractaat over allerlei tragisch lotgeval van zijn tijd, waarin de geest van den "noble historien" wordt aangeroepen, om troost in haar rampspoed te schenken aan Margareta van Engeland.

Terwijl de geleerde auteurs den klassiek Latijnschen briefstijl reeds beheerschen met volkomen vaardigheid, vertoonen de wereldlijken, bij al hun bewondering voor de Oudheid, somtijds nog een diepe onwetendheid. Machaut (hoewel geestelijke geen geleerde en wereldsch als dichter) verhaspelt de namen der zeven wijzen op de wanhopigste manier. Chastellain verwart Peleus met Pelias, La Marche doet het Proteus en Pirithous. De dichter van Le Pastoralet spreekt van "le bon roy Scypion d'Afrique", de schrijvers van Le Jouvencel leiden "pollitique" af van[greek: polyt] en een gewaand Grieksch "icos, gardien, qui est à dire gardien de pluralité."^[1005]

Toch wil bij hen midden in hun middeleeuwsch allegorischen vorm af en toe de klassieke visie doorbreken. Een dichter als van dat verwrongen herdersspel Le Pastoralet geeft in een beschrijving van den god Silvanus en een gebed aan Pan even een glimp van den schijn van het quattrocento, om dan weer voort te sukkelen in de uitgesleten sporen van zijn oude pad.^[1006] Evenals Jan van Eyck soms klassicistische architectuurvormen aanbrengt op zijn zuiver middeleeuwsch geziene tafereelen, zoeken de schrijvers, louter formeel nog en ter versiering, antieke trekken te verwerken. De kroniekschrijvers beproeven hun kracht op staats- en krijgsredevoeringen, contiones, in Liviaanschen trant, of vermelden wonderteekens, prodigia, omdat Livius het ook deed.^[1007] Daar waar de verwerking der klassieke vormen met den ouden geest het onvolkomenst uitvalt, leeren wij het meest omtrent de wording der Renaissance. De bisschop van Chalons, Jean Germain, beproeft het vredescongres van Atrecht in 1435 te schilderen in den dringenden, gemarkeerden stijl der Romeinen; het valt uit als een middeleeuwsch kalenderblad.^[1008] Het gezicht op de Oudheid is nog buitengewoon bizar. Bij de lijkplechtigheid van Karel den Stoute te Nancy komt de jonge hertog van Lotharingen, Karel's overwinnaar, het lijk van zijn vijand de eer bewijzen in een rouwgewaad "à l'antique", dat wil zeggen, hij draagt een langen gouden baard tot op den gordel, waarmee hij een der negen "preux" voorstelt,^[1009] en zijn eigen zegepraal viert. Zoo vermomd bidt hij een kwartier lang.^[1010]

Het antieke wordt voor de geesten in Frankrijk omstreeks 1400 gedekt door de begrippen "rhétorique, orateur, poésie". Zij zien de benijdenswaardige volmaaktheid der Ouden bovenal in een gekunstelden vorm. Al deze dichters der vijftiende eeuw en iets vroeger maken, als zij hun hart laten spreken en regelrecht iets te zeggen hebben, een vloeiend, eenvoudig, vaak pittig en soms teer gedicht. Maar als het eens heel mooi moet, brengen zij er mythologie aan te pas, en precieuze latiniseerende termen, en vinden zich "rhétoricien". Christine de Pisan onderscheidt een mythologisch gedicht uitdrukkelijk van haar gewone werk als "balade pouétique".^[1011] Wanneer Eustache Deschamps aan zijn kunstbroeder en bewonderaar Chaucer zijn werken toezendt, vervalt hij in de meest ongenietbare quasi-klassieke poespas.

Dit is het begin van wat weldra groeit tot die belachelijke latiniseering van het edele Fransch, welke den spot van Villon en van Rabelais zou treffen.^[1013] Het is steeds weer in de dichterlijke correspondentie, in de opdrachten en oraties, met andere woorden, als het bijzonder mooi moet, dat men dien trant aantreft. Dan spreekt Chastellain van "vostre très-humble et obéissante serve et ancelle, la ville de Gand", "la viscérale intime douleur et tribulation", La Marche van "nostre francigène locution et langue vernacule", Molinet van "abreuvé de la doulce et melliflue liqueur procedant de la fontaine caballine", "ce vertueux duc scipionique", "gens de mulièbre courage". ^[1014]

Deze idealen van verfijnde "rhétorique" zijn geen idealen van zuivere litteraire uitdrukking alleen, maar tegelijk en nog meer idealen van hoogeren litterairen omgang. Het geheele Humanisme is evenzeer als de poëzie der troubadours het geweest was, een gezelschapsspel, een vorm van conversatie, een streven naar een hoogeren levensvorm. Zelfs de geleerden correspondentie der zestiende en zeventiende eeuw heeft dat element geenszins verzaakt. Frankrijk nu toont in dat opzicht zich middenevenredig tusschen Italië en de Nederlanden. In Italië, waar taal en gedachte het minst verwijderd waren van de echte, zuivere Oudheid, konden de humanistische vormen ongedwongen worden opgenomen in de natuurlijke ontplooiing van het hoogere volksleven. De Italiaansche taal werd door eenige meerdere latiniteit van uitdrukking nauwelijks geweld aangedaan. De humanistische clubgeest sloot er zeer wel aan bij de zeden der samenleving. De Italiaansche humanist vertegenwoordigde den geleidelijken uitgroei der Italiaansche volksbeschaving, en daarmee het eerste type van den modernen mensch. In de Bourgondische landen daarentegen was de geest en de vorm der samenleving nog zoo middeleeuwsch, dat het streven naar een vernieuwde en gezuiverde uitdrukking er zich aanvankelijk slechts belichamen kon in volkomen ouderwetschen vorm: de rederijkerskamers. Als genootschappen zijn zij enkel een voortzetting van de middeleeuwsche broederschap, en de geest, die in hen spreekt, heeft zich nog enkel in het zeer uiterlijk formeele vernieuwd. Eerst het bijbelsch Humanisme van Erasmus inaugureert er de moderne beschaving.

Frankrijk kent niet den ouderwetschen toestel der rederijkerskamers, maar zijn "nobles rhétoriciens" gelijken ook nog niet op Italiaansche humanisten. Ook zij bewaren nog veel van middeleeuwschen geest en vormen. Ten opzichte der Fransche letterkunde der vijftiende eeuw kan men zonder overdrijving zeggen, dat die schrijvers en dichters, die zich het meest vrij houden van klassicisme, nader staan tot de moderne ontwikkeling der litteratuur dan zij, die de idealen van latiniteit en oratorie huldigen. De modernen, dat zijn er de onbevangenen van geest, zelfs als zij dien nog kleeden in den middeleeuwschen vorm: Villon, Coquillart, Henri Baude, ook Charles d'Orléans en de dichter van L'amant rendu cordelier. Juist het klassicistische streven doet zich hier, althans wat dicht en proza betreft, als den remmenden invloed gelden. De pompeuze woordvoerders van het zwaar gedrapeerde Bourgondische ideaal: Chastellain, La Marche, Molinet, dat zijn de ouderwetsche geesten der Fransche litteratuur. Zoodra ook zij zich nu en dan losmaken van hun ideaal van kunstvaardigheid, en dichten of schrijven, wat hun ter harte gaat, eenvoudigweg, worden zij leesbaar, en doen zij tegelijk moderner aan.

Een dichter van den tweeden rang, Jean Robertet (1420-1490), secretaris van drie hertogen van Bourbon en drie Fransche koningen, zag in Georges Chastellain, den Vlaming-Bourgondiër, het puik der edele dichtkunst. Uit die bewondering sproot een litteraire correspondentie voort, die het zooeven beweerde kan illustreeren. Om met Chastellain in kennis te komen, bedient Robertet zich van de bemiddeling van zekeren Montferrant, die als gouverneur van een jongen Bourbon, aan 't hof van zijn oom van Bourgondië opgevoed, te Brugge woonde. Hij zond dezen twee brieven voor Chastellain, een in 't Latijn en een in 't Fransch, benevens een hoogdravend lofdicht op den bejaarden hofchronist en dichter. Toen deze niet terstond op den aandrang van een litteraire briefwisseling inging, vervaardigde Montferrant een wijdloopige aansporing naar het oude recept: "les Douze Dames de Rhétorique" waren hem verschenen, genaamd Science, Eloquence, Gravité de Sens, Profondité enz. Voor die verlokking bezweek Chastellain, en rondom les Douze Dames de Rhétorique groepeeren zich nu de brieven van het drietal;^[1015] het duurde overigens niet lang, of Chastellain had er genoeg van, en sneed verdere briefwisseling af.

Bij Robertet ziet men de quasi-moderne latiniteit op haar malst. "J'ay esté en aucun temps en la case nostre en repos, durant une partie de la brumale froidure", aldus een verkoudheid.^[1016] Even zot zijn de hyperbolische termen, waarin hij zijn bewondering uit. Als hij eindelijk zijn dichterlijken brief van Chastellain (zeer veel beter dan zijn eigen poëzie inderdaad) beet heeft, schrijft hij aan Montferrant:

En in proza voortgaande: "Où est l'oeil capable de tel objet visible, l'oreille pour ouyr le haut son argentin et tintinabule d'or?" Wat zegt Montferrant, "amy des dieux immortels et chéri des hommes, haut pis Ulixien, plein de melliflue faconde" er wel van? "N'est-ce resplendeur équale au curre Phoebus?" Is het niet meer dan Orpheus' lier, "la tube d'Amphion, la Mercuriale fleute qui endormyt Argus?" enz. enz.^[1017]

Gelijken tred met de uiterste gezwollenheid houdt de diepe schrijversnederigheid, waarmee deze dichters het middeleeuwsche voorschrift getrouw blijven. En zij niet alleen; al hun tijdgenooten huldigen nog dien vorm. La Marche hoopt, dat men zijn Mémoires zal kunnen gebruiken als mindere bloempjes in een krans, vergelijkt zijn arbeid met het herkauwen van een hert. Molinet verzoekt alle "orateurs", om zijn werk te besnoeien van het overbodige. Zelfs Commines hoopt, dat de aartsbisschop van Vienne, wien hij zijn werk zendt, het misschien zal kunnen opnemen in een Latijnsch geschrift.^[1018]

In de dichterlijke correspondentie van Robertet, Chastellain en Montferrant ziet men het verguldsel van het nieuwe klassicisme slechts opgeplakt op een echt middeleeuwsch beeld. En nu, let wel, deze Robertet is in Italië geweest, "en Ytalie, sur qui les respections du ciel influent aorné parler, et vers qui tyrent toutes douceurs élémentaires pour là fondre harmonie."^[1019] Maar van die harmonie van het quattrocento had hij blijkbaar niet veel mee thuisgebracht. De voortreffelijkheid van Italië bestond voor deze geesten louter in het "aorné parler", in de uiterlijke cultiveering van een kunstvaardigen stijl.

Het eenige, wat dien indruk van fraai opgepoetste ouderwetschheid even twijfelachtig maakt, is de zweem van ironie, die in deze opgeschroefde ontboezemingen soms even onmiskenbaar is. Uw Robertet, zeggen de Dames de Rhétorique tot Montferrant,^[1020]—"il est exemple de Tullian art, et forme de subtilité Térencienne ... qui succié a de nos seins notre plus intériore substance par faveur; qui, outre la grâce donnée en propre terroir, se est allé rendre en pays gourmant pour réfection nouvelle (d.i. Italië), là où enfans parlent en aubes à leurs mères, frians d'escole en doctrine sur permission de eage". Chastellain zegt de correspondentie op, omdat het hem te machtig wordt: de poort heeft lang genoeg wijd opengestaan voor "Dame Vanité"; hij gaat haar grendelen. "Robertet m'a surfondu de sa nuée, et dont les perles, qui en celle se congréént comme grésil, me font resplendir mes vestements; mais qu'en est mieux au corps obscur dessoubs, lorsque ma robe deçoit les voyans?" Als Robertet zoo voortgaat, zal hij zijn brieven ongelezen in het vuur gooien. Wil hij gewoon spreken, zooals het onder vrienden hoort, dan zal George's genegenheid hem niet begeven.

Dat er onder het klassieke gewaad nog een middeleeuwsche geest huist, komt minder sterk uit, wanneer de humanist zich enkel van het latijn bedient. Dan verraadt zich het onvolkomen begrip voor den waren geest der Oudheid niet in onhandige verwerking; dan kan de geletterde nabootsen zonder meer, en bedriegelijk nabootsen. Een humanist als Robert Gaguin (1433-1501) doet ons in zijn brieven en oraties reeds bijna even modern aan als Erasmus, die aan hem zijn eerste beroemdheid te danken had, doordat Gaguin achter zijn Compendium der Fransche geschiedenis, het eerste wetenschappelijke geschiedwerk in Frankrijk (1495), een brief van Erasmus opnam, die zich daardoor voor het eerst gedrukt zag.^[1021] Al kende Gaguin nog even slecht Grieksch als Petrarca,^[1022] een echte humanist is hij er niet minder om. Tegelijk evenwel zien wij ook in hem den ouden geest voortleven. Hij wijdt zijn Latijnsche welsprekendheid nog aan de oude middeleeuwsche thema's, zooals de diatribe tegen het huwelijk^[1023] of de misprijzing van het hofleven, door Alain Chartier's Curial in het latijn terug te vertalen, of de maatschappelijke waarde der standen, in den veelgebruikten vorm van een twistgesprek, le Debat du Laboureur, du Prestre et du Gendarme. In zijn Fransche gedichten doet juist Gaguin, die den Latijnschen stijl volkomen beheerschte, aan de rhetorische fraaiigheden in het geheel niet mee; geen gelatiniseerde vormen, geen hyperbolische wendingen, geen mythologie; als Fransch dichter staat hij geheel aan de zijde van hen, die in hun middeleeuwschen vorm de natuurlijkheid en daarmee de leesbaarheid bewaren. De humanistische vorm is nog niet veel meer dan een gewaad, dat hij aandoet; het zit hem goed, maar hij beweegt zich toch vrijer zonder dien tabbert. Bij den Franschen geest der vijftiende eeuw zit de Renaissance er nog maar los buiten op.

Men is veelal gewend, om als een doorslaand criterium van de intrede der Renaissance het opkomen van heidensch klinkende uitingen aan te merken. Ieder kenner van de middeleeuwsche litteratuur weet, dat dit litteraire paganisme volstrekt niet beperkt is tot de sfeer der Renaissance. Wanneer de humanisten God "princeps superum" en Maria "genitrix tonantis" noemen, begaan zij niets ongehoords. Het louter uiterlijke transponeeren van de personen van het christelijk geloof in benamingen der heidensche mythologie is reeds zeer oud, en beteekent weinig of niets voor den inhoud van het religieuze gevoel. Reeds de Archipoeta der twaalfde eeuw rijmt in zijn geestige biecht onbeschroomd:

Wanneer Deschamps van "Jupiter venu de Paradis" spreekt,^[1024] bedoelt hij geenerlei onvroomheid, evenmin als Villon, wanneer hij in de roerende ballade, die hij voor zijn moeder maakte, om tot Onze Lieve Vrouw te bidden, haar "haulte Deesse" noemt.^[1025]

Een zeker heidensch tintje hoorde ook bij het herdersdicht; daar kon men argeloos goden laten optreden. In Le Pastoralet heet het Celestijnen-klooster te Parijs "temple au hault bois pour les diex prier."^[1026] Van zulk een onschuldig paganisme werd niemand de dupe. En ten overvloede verklaart de dichter: "Se pour estrangier ma Muse je parle des diex des païens, sy sont les pastours crestiens et moy." ^[1027] Evenzoo schuift Molinet, wanneer hij in een droomgezicht Mars en Minerva laat optreden, de verantwoordelijkheid op "Raison et Entendement", die hem zeiden: "Tu le dois faire non pas pour adjouter foy aux dieux et déesses, mais pour ce que Nostre Seigneur seul inspire les gens ainsi qu'il lui plaist, et souventes fois par divers inspirations."^[1028]

Veel van het litteraire paganisme der vol ontwikkelde Renaissance valt niet ernstiger op te nemen dan deze uitingen. Van meer beteekenis voor het doordringen van den nieuwen geest is het, wanneer zich een besef van waardeering van het heidensch geloof, met name het heidensche offer, als zoodanig aankondigt. Ook dit besef kan doorbreken bij hen, die met hun gedachtenvormen nog stevig in de Middeleeuwen staan, gelijk Chastellain deed.

Midden in het middeleeuwsche leven klinkt soms opeens het geluid der Renaissance. Bij een pas d'armes te Atrecht in 1446 verschijnt Philippe de Ternant, zonder naar de gewoonte een "bannerole de devocion" te dragen, een lint met een vrome spreuk of figuur. "Laquelle chose je ne prise point", zegt La Marche van deze verwatenheid. Maar nog verwatener is het devies, dat Ternant draagt: "Je souhaite que avoir puisse de mes desirs assouvissance et jamais aultre bien n'eusse."^[1030] Het kon de lijfspreuk zijn van den vrijdenkendsten virtuoso der zestiende eeuw.

Niet uit de klassieke litteratuur behoefden de geesten dit werkelijke paganisme te putten. Zij konden het leeren uit hun eigen middeleeuwschen schat, uit den Roman de la rose. In de erotische cultuurvormen, daar lag het ware heidendom. Daar hadden van eeuwen her Venus en de Liefdegod een schuilhoek gehad, waar zij iets meer dan een louter rhetorische vereering vonden. Jean de Meun, dat was de groote heiden geweest. Niet zijn vermenging van godennamen der Oudheid met die van Jezus en Maria, maar zijn vermenging van de stoutste aanprijzing van aardschen wellust met christelijke zaligheidsvoorstellingen was voor tallooze lezers sinds de dertiende eeuw de school van het paganisme geweest. Er was geen grooter blasphemie mogelijk dan de verzen, waarin hij het woord van Genesis: toen berouwde het den Heere, dat Hij den mensch op de aarde gemaakt had, met omgekeerden zin in den mond legde van Nature, die bij hem volkomen als demiurg optreedt:

Het blijft verwonderlijk, dat de Kerk, die tegen kleine dogmatische afwijkingen van strikt bespiegelenden aard zoo angstvallig waakte en zoo heftig optrad, de leeringen van dit brevier der aristocratie ongehinderd in de geesten heeft laten voortwoekeren.

De nieuwe vorm en de nieuwe geest dekken elkander niet. Zoogoed als de gedachten van den komenden tijd uiting vonden in middeleeuwsch gewaad, zoo goed zijn de meest middeleeuwsche gedachten gezegd in sapphische metra, met een heelen stoet van mythologische figuren. Klassicisme en Renaissance zijn twee geheel verschillende dingen. Het litteraire klassicisme is een oud geboren kind. De Oudheid is voor de vernieuwing van de litteratuur nauwelijks meer geweest dan de pijlen van Philoktetes. Niet wat de beeldende kunst, en niet wat het wetenschappelijk denken aangaat: daar is de antieke zuiverheid van verbeelding en uitdrukking veel meer geweest dan een dorre staf. Het overwinnen van het overdadige, van het overdrevene, van het verdraaide, van de grimas en de flamboyante krul, het is alles het werk der Oudheid geweest. Maar in het litteraire is de eenvoud en de zuiverheid opgegroeid buiten, ja ondanks het klassicisme.

De enkelen, die in het Frankrijk der vijftiende eeuw humanistische vormen aannemen, luiden nog geen Renaissance in. Want hun stemming, hun oriënteering is nog middeleeuwsch. De Renaissance komt eerst, wanneer de levenstoon verandert, wanneer het getij van doodelijke levensverzaking kentert, en er een bolle frissche wind gaat blazen; wanneer het blijde besef rijpt, dat men al de heerlijkheid der oude menschheid, waaraan men zich al zoo lang gespiegeld had, zal kunnen terugwinnen.

NOTEN

[1]

Oeuvres de Georges Chastellain, ed. Kervyn de Lettenhove, 8 vol., Bruxelles 1863-'66, III p. 44.

[2]

Chastellain, II p. 267; Mémoires d'Olivier de la Marche, ed. Beaune et d'Arbaumont, (Soc. de l'hist. de France), 1883-'88, 4 vol., II p. 248.

[3]

Journal d'un bourgeois de Paris, ed. A. Tuetey, (Publ. de la Soc. de l'histoire de Paris, Doc. no. III) 1881, p. 5, 56.

[4]

Journal d'un bourgeois, p. 20-24. Vgl. Journal de Jean de Roye, dite Chronique scandaleuse, ed. B. de Mandrot (Soc. de l'hist. de France) 1894-'96, 2 vol., I p. 330.

[5]

Chastellain, III p. 461, vgl. V p. 403.

[6]

Jean Juvenal des Ursins, 1412, ed. Michaud et Poujoulat, Nouvelle collect. des mémoires, II p. 474.

[7]

Journal d'un bourgeois, p. 6; 70; Jean Molinet, Chronique, ed. Buchon, Coll. de chron. nat., 1827/28, 5 vol, II p. 23; Lettres de Louis XI, ed. Vaesen, Charavay, de Mandrot, (Soc. de l'hist. de France) 1883-1909, 11 vol., 20 Apr. 1477, VI p. 158; Chronique scandaleuse, II p. 47, id. Interpolations, II p. 364.

[8]

Journal d'un bourgeois, p. 234/7.

[9]

Chron. scand., II p. 70, 72.

[10]

Vita auct. Petro Ranzano O.P. (1455), Acta sanctorum Apr. t. 1 p. 494 sq.

[11]

Enguerrand de Monstrelet, Chroniques, ed. Douët d'Arcq (Soc. de l'hist. de France) 1857-'62, 6 vol., IV p. 302-306.

[12]

Wadding, Annales Minorum, X p. 72; K. Hefele, Der h. Bernhardin von Siena und die franziskanische Wanderpredigt in Italien, Freiburg, 1912, S. 47, 80.

[13]

Chron. scand., I p. 22, 1461; Jean Chartier, Hist. de Charles VII, ed. D. Godefroy, 1661, p. 320.

[14]

Chastellain, III pp. 36, 98, 124, 125, 210, 238, 239, 247, 474; Jacques du Clercq, Mémoires (1448-1467), ed. de Reiffenberg, Bruxelles, 1823, 4 vol., IV. p. 40, II p. 280, 355, III p. 100; Juvenal des Ursins, p. 405, 407, 420; Molinet, III p. 36, 314.

[15]

Jean Germain, Liber de virtutibus Philippi ducis Burgundiae, ed. Kervyn de Lettenhove, Chron. rel. à l'hist. de la Belg. sous la dom. des ducs de Bourg. (Coll. des chron. belges) 1876, II, p. 50.

[16]

La Marche, I p. 61.

[17]

Chastellain, IV p. 333 s.

[18]

Chastellain, III p. 92.

[19]

Jean Froissart, Chroniques, ed. S. Luce et G. Raynaud (Soc. de l'hist. de France) 1869-1899,11 vol. (niet verder dan 1385), IV, p. 89-93.

[20]

Chastellain, III p. 85 ss.

[21]

Ib. III p. 279.

[22]

La Marche. II p. 421.

[23]

Juvenal des Ursins, p. 379.

[24]

Martin Le Franc, Le Champion des dames, bij G. Doutrepont, La littérature française à la cour des ducs de Bourgogne (Bibl. du XV^e siècle t. VIII) Paris, Champion. 1909, p. 304.

[25]

Acta sanctorum Apr. t. 1 p. 496; A. Renaudet, Préréforme et humanisme à Paris 1494-1517, Paris, Champion, 1916, p. 163.

[26]

Chastellain, IV p. 300 s., VII p. 75; vgl. Thomas Basin, De rebus gestis Caroli VII et Lud. XI historiarum libri XII, ed. Quicherat, (Soc. de l'hist. de France) 1855-1859, 4 vol, I p. 158.

[27]

Journal d'un bourgeois, p. 219.

[28]

Chastellain, III p. 30.

[29]

La Marche, I p. 89.

[30]

Chastellain, I p. 82, 79; Monstrelet, III p. 361.

[31]

La Marche, I p. 201.

[32]

Het tractaat o.a. bij La Marche, I p. 207.

[33]

Chastellain, I p. 196.

[34]

Basin, III p. 74.

[35]

Chastellain, IV p. 201. Vergelijk mijn studie Uit de voorgeschiedenis van ons nationaal besef, in De Gids 1912, I.

[36]

Journal d'un bourgeois, p. 242; vgl. Monstrelet, IV p. 341.

[37]

Jan van Dixmude, ed. Lambin, Ypres 1839, p. 283.

[38]

Froissart, ed. Luce, XI p. 52.

[39]

Mémoires de Pierre le Fruictier dit Salmon, Buchon, 3^e suppl. de Froissart. XV p. 22.

[40]

Chronique du Religieux de Saint Denis, ed. Bellaguet (Coll. des documents inédits) 1839-'52. 6 vol., I p. 34; Juvenal des Ursins, p. 342, 467-471; Journal d'un bourgeois, p. 12, 31, 44.

[41]

Molinet, III p. 487.

[42]

Molinet, III p. 226, 241, 283-7; La Marche, III p. 289, 302.

[43]

Clementis V constitutiones, lib. V. tit. 9, c. I; Joannis Gersonii Opera omnia, ed. L. Ellies Dupin, ed. II Hagae Comitis 1728, 5 vol., II p. 427; Ordonnances des rois de France, t. VIII p. 122; N. Jorga, Philippe de Mézières et la croisade au XIV^e siècle (Bibl. de l'école des hautes études, fasc. 110) 1896, p. 438: Religieux de S. Denis, II p. 533.

[44]

Journal d'un bourgeois, p. 223, 229.

[45]

Jacques du Clercq, IV p. 265. Petit-Dutaillis, Documents nouveaux sur les moeurs populaires et le droit de vengeance dans les Pays-Bas au XV^e siècle. (Bibl. du XV^e siècle) Paris, Champion 1908, p. 7, 21.

[46]

Pierre de Fenin (Petitot, Coll. de mém. VII) p. 593; vgl. zijn verhaal van den doodgeslagen nar, p. 619.

[47]

Journal d'un bourgeois, p. 204.

[48]

Jean Lefèvre de Saint Remy, Chronique, ed. F. Morand (Soc. de l'hist. de France) 1876, 2 vol, II p. 168; Laborde, Les ducs de Bourgogne. Etudes sur les lettres, les arts et l'industrie pendant le XV^e siècle. Paris, 1849-'53, 3 vol, II p. 208.

[49]

La Marche, III p. 135; Laborde. II p. 325.

[50]

Laborde, III p. 355, 398. Le Moyen-âge, XX 1907 p. 193-201.

[51]

Juvenal des Ursins, p. 438, 1405; vgl. echter Rel. de S. Denis, III p. 349.

[52]

Piaget, Romania XX p. 417 en XXXI 1902 p. 597-603.

[53]

Journal d'un bourgeois, p. 95.

[54]

Jacques du Clercq, III p. 262.

[55]

Jacques du Clercq passim; Petit Dutaillis, Documents etc. p. 131.

[56]

Hugo van St. Victor, De fructibus carnis et spiritus, Migne CLXXVI p. 997.

[57]

Tobias 4, 14.

[58]

I Timotheus 6, 10.

[59]

Petrus Damiani, Epist. lib. I, 15, Migne CXLIV p. 234, id. Contra philargyriam ib. CXLV p. 533; Pseudo-Bernardus, Liber de modo bene vivendi § 44, 45, Migne CLXXXIV p. 1266.

[60]

Journal d'un bourgeois, p. 325, 343, 357 en de gegevens uit de registers van het Parlement aldaar in de noot.

[61]

L. Mirot, Les d'Orgemont, leur origine, leur fortune, etc. (Bibl. du XV^e siècle) Paris, Champion 1913; P. Champion, François Villon, sa vie et son temps, id. Paris, Champion 1913, II p. 230s.

[62]

Mathieu d'Escouchy, Chronique, ed. G. du Fresne de Beaucourt (Soc. de l'hist. de France) 1863-'64, 3 vol., I p. IV-XXIII.

[63]

P. Champion, François Villon, sa vie et son temps (Bibl. du XV^e siècle) Paris, 1913, 2 vol.

[64]

Poliziano, Le stanze, l'Orfeo e le rime, ed. G. Carducci, Firenze, 1863, p. 362.

[65]

Eustache Deschamps, Oeuvres complètes, ed. De Queux de Saint Hilaire et G. Raynaud (Soc. des anciens textes francais) 1878-1903, 11 vol., no. 31 (I p. 113), vgl. nos. 85, 126, 152, 162, 176, 248, 366, 375, 386, 400, 933, 936, 1195, 1196, 1207, 1213, 1239, 1240 enz. enz.; Chastellain, I p. 9, 27, IV 5, 56, VI 206, 208, 219, 295; Alain Chartier, Oeuvres, ed. A. Duchesne, Paris 1617, p. 262; Alanus de Rupe, Sermo II p. 313, (B. Alanus redivivus, ed. J.A. Coppenstein, Napels, 1642).

[66]

Deschamps no. 562 (IV p. 18).

[67]

A. de la Borderie, Jean Meschinot, sa vie et ses oeuvres, Bibl. de l'Ecole des chartes LVI 1895, pp. 277, 280, 305, 310, 312, 622, etc.

[68]

Chastellain, I p. 10, Prologue, vgl. Complainte de fortune, VIII p. 334.

[69]

La Marche, I p. 186, IV p. LXXXIX; H. Stein, Etude sur Olivier de la Marche, historien, poète et diplomate, (Mém. couronnés etc. de l'Acad. royale de Belg. t. XLIX) Bruxelles 1888, frontispice.

[70]

Monstrelet, IV p. 430.

[71]

Froissart ed. Luce, X. p. 275; Deschamps no. 810 (IV p. 327); vgl. Les Quinze joyes de mariage, (Paris, Marpon et Flammarion) p. 64 (quinte joye); Le livre messire Geoffroi de Charny, Romania XXVI 1897, p. 399.

[72]

Joannis de Varennis responsiones ad capitula accusationum etc. § 17, bij Gerson, Opera, I p. 920.

[73]

Deschamps no. 95 (I p. 203).

[74]

Deschamps, Le miroir de mariage, IX p. 25, 69, 81, no. 1004 (V p. 259), verder II p. 8, 183-7. III p. 39, 373, VII p. 3, IX p. 209 enz.

[75]

Convivio lib. IV. cap. 27, 28.

[76]

Discours de l'excellence de virginité, Gerson, Opera III p. 382; vgl. Dionysius Cartusianus, De vanitate mundi, Opera omnia, cura et labore monachorum sacr. ord. Cart., Monstrolii-Tornaci 1896-1913, 41 vol. XXXIX p. 472.

[77]

Chastellain, V p. 364.

[78]

La Marche, IV p. cxiv.—De oude Nederl. vertaling van zijn Estat de la maison du duc Charles de Bourgogne bij Matthaeus, Analecta I p. 357-494.

[79]

Christine de Pisan, Oeuvres poétiques, ed. M. Roy (Soc. des anciens textes francais) 1886-1896, 3 vol., I p. 251 no. 38; Leo von Rozmital's Reise, ed. Schmeller, (Bibl. des lit. Vereins zu Stuttgart t. VII) 1844, p. 24, 149.

[80]

La Marche, IV. p. 4ss.; Chastellain, V p. 370.

[81]

Ernst.

[82]

Een staatsiezetel.

[83]

Gekleed.

[84]

Chastellain, V. p. 368.

[85]

La Marche, IV, Estat de la maison, p. 34ss.

[86]

La Marche, I p. 277.

[87]

La Marche, IV, Estat de la maison, p. 34, 51, 20, 31.

[88]

Froissart, ed. Luce, III p. 172.

[89]

Journal d'un bourgeois, § 218 p. 105.

[90]

Chronique scandaleuse, I p. 53.

[91]

Molinet, I p. 184; Basin. II p. 376.

[92]

Alienor de Poitiers, Les honneurs de la cour, ed. La Curne de Sainte Palaye, Mémoires sur l'ancienne chevalerie, 1781, II p. 201.

[93]

Chastellain, III p. 196-212, 290, 292, 308, IV p. 412/4, 428; Alienor de Poitiers, p. 209, 212.

[94]

Alienor de Poitiers, p. 210; Chastellain, IV p. 312; Juvenal des Ursins, p. 405; La Marche, I p. 278, Froissart, I p. 16, 22, enz.

[95]

Molinet, V p. 194, 192.

[96]

Alienor de Poitiers, p. 190; Deschamps, IX p. 109.

[97]

Chastellain, V. p. 27-33.

[98]

Maxime u. Reflexionen V.

[99]

Alleen om u moet de priester wachten. Deschamps, IX Le miroir de mariage, p. 109/110.

[100]

Verscheiden exemplaren van zulke "paix" bij Laborde, II nos. 43, 45, 75, 126, 140, 5293.

[101]

De baljuwsche.

[102]

Deschamps ib.; p. 300, vgl. VIII p. 156 ballade no. 1462; Molinet, V p. 195; Les cent nouvelles nouvelles, ed. Th. Wright, II p. 123; vgl. Les Quinze joyes de mariage p. 185.

[103]

Canonisatieproces te Tours, Acta Sanctorum Apr. t. I p. 152.

[104]

Over zulke rangtwisten onder den Hollandschen adel, waarop reeds even gewezen is door W. Moll, Kerkgeschiedenis van Nederland vóór de hervorming, Utrecht 1864-'69, 2 deelen (5 stukken) II 3 p. 284², is uitvoerig gehandeld door H. Obreen, Bijdr. v. Vad. Gesch. en Oudhk. X p. 308.

[105]

Deschamps, IX p. 111-114.

[106]

Jean de Stavelot, Chronique, ed. Borgnet (Coll. des chron. belges) 1861, p. 96.

[107]

Pierre de Fenin, p. 607; Journal d'un bourgeois, p. 9.

[108]

Aldus Juvenal des Ursins, p. 543, en Thomas Basin, I p. 31. Het Journal d'un bourgeois, p. 110 geeft een andere reden voor het doodvonnis, evenzoo Le Livre des trahisons, ed. Kervyn de Lettenhove (Chron. rel. à l'hist. de Belg. sous les ducs de Bourg.) II p. 138¹.

[109]

Rel. de S. Denis, I p. 30; Juvenal des Ursins, p. 341.

[110]

Pierre de Fenin, p. 606; Monstrelet, IV p. 9.

[111]

Pierre de Fenin, p. 604.

[112]

Christine de Pisan, I p. 251 no. 38; Chastellain, V p. 364ss; Rozmital 's Reise, p. 24, 149.

[113]

Deschamps, I nos. 80, 114, 118, II nos. 256, 266, IV nos. 800, 803, V nos. 1018, 1024, 1029, VII no. 253, X nos. 13, 14.

[114]

Anonym bericht der 15^e eeuw in Journal de l'inst. hist., IV p. 353, vgl. Juvenal des Ursins, p. 569, Religieux de S. Denis, VI p. 492.

[115]

Jean Chartier, Hist. de Charles VII, ed. D. Godefroy 1661, p. 318.

[116]

Intocht van den dauphin als hertog van Bretagne te Rennes in 1532 bij Th. Godefroy, Le cérémonial françois, 1649, p. 619.

[117]

Rel. de S. Denis, I p. 32.

[118]

Journal d'un bourgeois, p. 277.

[119]

Thomas Bassin, II p. 9.

[120]

A. Renaudet, Préréforme et humanisme à Paris, p. 11, naar de processtukken.

[121]

de Laborde, Les ducs de Bourgogne, I p. 172, 177.

[122]

Livre des trahisons, p. 156.

[123]

Chastellain, I p. 188.

[124]

Alienor de Poitiers, Les honneurs de la cour, p. 254.

[125]

Rel. de S. Denis, II p. 114.

[126]

Chastellain, I p. 49, V p. 240; vgl. La Marche, I p. 201; Monstrelet, III p. 358; Lefèvre de S. Remy, I p. 380.

[127]

Chastellain. V p. 228, vgl. IV p. 210.

[128]

Chastellain, III p. 296; IV p. 213, 216.

[129]

Chronique scandaleuse. Interpol. II p. 332.

[130]

Lettres de Louis XI, X p. 110.

[131]

Alienor de Poitiers, Les honneurs de la cour, p. 254-256.

[132]

Lefèvre de S. Remy, II p. 11; Pierre de Fenin, p. 599, 605; Monstrelet, III p. 347; Theod. Pauli, De rebus actis sub ducibus Burgundiae compendium, ed. Kervyn de Lettenhove (Chron. rel. à l'hist. de Belg. sous la dom. des ducs de Bourg. t. III) p. 267.

[133]

Alienor de Poitiers, p. 217-245; Laborde, II p. 267, Inventaris van 1420.

[134]

Continuateur de Monstrelet, 1449 (Chastellain, V p. 367¹).

[135]

Vgl. Petit Dutaillis, Documents nouveaux sur les moeurs populaires etc., p. 14; La Curne de S. Palaye, Mémoires sur l'ancienne chevalerie, I p. 272.

[136]

Chastellain, Le Pas de la mort, VI p. 61.

[137]

Hefele, Der h. Bernhardin v. Siena etc., p. 42. Vervolging van sodomie in Frankrijk, Jacques du Clercq, II p. 272, 282, 337, 338, 350, III 15.

[138]

Philippe de Commines, Mémoires, ed. B. de Mandrot (Coll. de textes pour servir à l'enseignement de l'histoire) 1901-'3, 2 vol., I p. 316.

[139]

La Marche, II p. 425; Molinet, II p. 29, 280; Chastellain, IV p. 41.

[140]

Les cent nouvelles nouvelles, II p. 61; Froissart, ed. Kervyn, XI p. 93.

[141]

Froissart id., ib. XIV p. 318; Le livre des faits de Jacques de Lalaing. p. 29, 247 (Chastellain VIII); La Marche I p. 268; L'hystoire du petit Jehan de Saintré. ch. 47.

[142]

Chastellain, IV p. 237.

[143]

Deschamps, II p. 226.

[144]

Chastellain, Le miroer des nobles hommes en France, VI p. 204, Exposition sur vérité mal prise, VI p. 416, L'entrée du roy Loys en nouveau règne, VII p. 10.

[145]

Froissart, ed. Kervyn, XIII, p. 22; Jean Germain, Liber de virtutibus ducis Burg., p. 109; Molinet, I p. 83, III p. 100.

[146]

Monstrelet, II p. 241.

[147]

Chastellain. VII p. 13-16.

[148]

Chastellain. III p. 82, IV p. 170, V p. 279, 309.

[149]

Jacques du Clercq. II p. 245. vgl. p. 339.

[150]

Zie hierboven blz. 15.

[151]

Chastellain, III p. 82-89.

[152]

Chastellain, VII p. 90ss.

[153]

Chastellain, II p. 345.

[154]

Deschamps no. 113, t. I p. 230.

[155]

N. de Clemanges, Opera ed. Lydius. Leiden 1613, p. 48, cap. IX.

[156]

Gerson, Opera, IV p. 583-622, zie Denifle & Chatelain, Chartularium Univ. Paris. IV no. 1819.

[157]

Bij H. Denifle, La désolation des églises etc. en France. Paris 1897-'99, 2 vol., I p. 497-513.

[158]

Alain Chartier, Oeuvres, ed. Duchesne, p. 402.

[159]

Rob. Gaguini Epistole et orationes, ed. L. Thuasne (Bibl. litt. de la Renaissance t. II) Paris 1903, 2 vol., II p. 321, 350.

[160]

Froissart. ed. Kervyn, XII p. 4; Le livre des trahisons p. 19, 26; Chastellain, I p. XXX, III p. 325, V p. 260. 275, 325, VII p. 466-480; Thomas Basin, passim, vooral I p. 44, 56, 59, 115; vgl. La complainte du povre commun et des povres laboureurs de France (Monstrelet, VI p. 176-190.)

[161]

Les Faictz et Dictz de messire Jehan Molinet, Paris, Jehan Petit, 1537, f. 87vso.

[162]

Ballade 19, bij A. de la Borderie, Jean Meschinot, sa vie et ses oeuvres, Bibl. de l'école des chartes LVI, 1895, p. 296; vgl. Les Lunettes des princes ib. p. 607, 613.

[163]

Masselin, Journal des Etats Généraux de France tenus à Tours en 1484, ed. A. Bernier, (Coll. des documents inédits) p. 672.

[164]

Deschamps, VI no. 1140, p. 67.

[165]

Deschamps, VI p. 124 no. 1176.

[166]

Molinet, II p. 104-107; Jean le Maire de Belges, Les chansons de Namur 1507.

[167]

Chastellain. Le miroir des nobles hommes de France, VI p. 203, 211, 214.

[168]

Le Jouvencel, ed. C. Favre et L. Lecestre (Soc. de l'hist. de France) 1887-'89, 2 vol., I p. 13.

[169]

Livre des faicts du mareschal de Boucicaut, Petitot. Coll. de mém., VI p. 375.

[170]

Philippe de Vitri, Le chapel des fleurs de lis (1335), ed. A. Piaget, Romania XXVII 1898, p. 80ss.

[171]

Zie daarover La Curne de Sainte Palaye, Mémoires sur l'ancienne chevalerie, 1781, II p. 94-96.

[172]

Molinet, I p. 16/17.

[173]

N. Jorga, Philippe de Mézières, p. 469.

[174]

l.c., p. 506.

[175]

Froissart, ed. Luce, I p. 2/3; Monstrelet, I p. 2; d'Escouchy, I p. I; Chastellain, I prologue, II p. 116. VI p. 266; La Marche, I p. 187; Molinet, I p. 17, II p. 54.

[176]

Lefèvre de S. Remy, II p. 249; Froissart. ed. Luce, I p. I; vgl. Le débat des hérauts d'armes de France et d'Angleterre, ed. L. Pannier et P. Meyer, (Soc. des anciens textes francais) 1887, p. 1.

[177]

Chastellain, V p. 443.

[178]

Les origines de la France contemporaine. La Révolution, I p. 190.

[179]

Die Kultur der Renaissance in Italien, ¹⁰ II p. 155.

[180]

l.c., I p. 152-165.

[181]

Froissart, ed. Luce, IV p. 112.

[182]

Le Dit de Vérité, Chastellain, VI p. 221.

[183]

Le livre de la paix, Chastellain, VII p. 367.

[184]

Froissart, ed. Luce, I p. 3.

[185]

Le cuer d'amours épris, Oeuvres du roi René, ed. De Quatrebarbes, Angers 1845, 4 vol., t. III p. 112.

[186]

Lefèvre de S. Remy, II p. 68.

[187]

Doutrepont, p. 183.

[188]

La Marche, II p. 216, 334.

[189]

Ph. Wielant, Antiquités de Flandre, ed. De Smet (Corp. chron. Flandriae IV) p. 56.

[190]

Commines, I p. 390, vgl. de anecdote bij Doutrepont, p. 185.

[191]

Chastellain, V p. 316-319.

[192]

P. Meyer, Bull. de la soc. des anc. textes français 1883, p. 45-54.

[193]

Deschamps. nos. 12, 93, 207, 239, 362, 403, 432, 652. I p. 86, 199, II p. 29, 69, X p. xxxv. lxxvi ss.

[194]

Journal d'un bourgeois, p. 274. Een gedicht van 9 strofen over de 9 dapperen in verschillende handschriften van Haarlemsche keuren uit de XV^e eeuw, zie mijn Rechtsbronnen van Haarlem, p. xlvi vg. In het midden der 16^e eeuw kent John Coke hen nog als The Nyne Worthyes, The debate betwene the Heraldes, ed. L. Pannier et P. Meyer, Le debat des hérauts d'armes, p. 108 § 171.

[195]

Molinet, faictz et dictz, f. 151^v.

[196]

La Curne de Sainte Palaye, II p. 88.

[197]

Deschamps, no. 206, 239, II p. 27, 69, no. 312, II p. 324, Le lay du tres bon connestable B. du Guesclin.

[198]

S. Luce, La France pendant la guerre de cent ans, p. 231: Du Guesclin, dixième preux.

[199]

La mort du roy Charles VII. Chastellain, VI p. 440.

[200]

Laborde, II p. 242, no. 4091; 138, no. 242, id. p. 146, no. 3343, p. 260, no. 4220, p. 266, no. 4255. Het souter is tijdens den Spaanschen successieoorlog verworven door Joan van den Berg, commissaris der Staten in België, en berust thans in de Leidsche Universiteitsbibliotheek.

[201]

Burckhardt, Kultur der Ren. I¹⁴ p. 246.

[202]

Le livre des faicts du mareschal Boucicaut, ed. Petitot, Coll. de mémoires 1^e série, t. VI, VII.

[203]

Le livre des faicts, VI p. 379.

[204]

Ib. VII. p. 214, 185. 200/1.

[205]

Chr. de Pisan, Le débat des deux amants, Oeuvres poétiques, II p. 96.

[206]

Antoine de la Salle, La salade, chap. 3, Paris, M. Le Noir, 1521, f. 4vso.

[207]

Le livre des cent ballades, ed. G. Raynaud (Soc. des anciens textes français), p. lv.

[208]

Ed. C. Favre et L. Lecestre, Soc. de l'hist. de France, 1887/9.

[209]

Le Jouvencel, I p. 25.

[210]

Le livre des faits du bon chevalier Messire Jacques de Lalaing, ed. Kervyn de Lettenhove. Chastellain, Oeuvres VIII.

[211]

II p. 20.

[212]

W. James, The varieties of religious experience, Gifford lectures 1901/2, London 1903, p. 318.

[213]

Le livre des faicts, p. 398.

[214]

ed. G. Raynaud, Société des anciens textes francais, 1905.

[215]

Twee heidenen uit den roman van Aspremont.

[216]

Les Voeux du héron vs. 354-371, ed. Soc. des bibliophiles de Mons, no. 8, 1839.

[217]

Brief van den graaf van Chimay aan Chastellain, Oeuvres, VIII p. 266.

[218]

Perceforest, bij Quatrebarbes, Oeuvres du roi René II p. xciv.

[219]

Des trois chevaliers et del chainse, van Jakes de Baisieux, ed. Scheler, Trouvères belges I, 1876, p. 162.

[220]

Rel. de S. Denis, I p. 594ss.; Juvenal des Ursins, p. 379.

[221]

Dionysii Cartusiani Opera t. XXXVI p. 206.

[222]

Deschamps, I p. 222, no. 108, I p. 223, no. 109.

[223]

Journal d'un bourgeois de Paris, p. 59, 56.

[224]

La Marche, II p. 119, 144; d'Escouchy, I p. 245¹, 247⁸; Molinet, III p. 460.

[225]

Chastellain, VIII p. 238.

[226]

La Marche, I p. 292.

[227]

Le livre des faits de Jacques de Lalaing, bij Chastellain, VIII p. 188 s.

[228]

Oeuvres du roi René, I p. lxxv.

[229]

La Marche, III p. 123; Molinet, V p. 18.

[230]

La Marche, II p. 118, 121, 122, 133, 341; Chastellain, I p. 256, VIII p. 217, 246.

[231]

La Marche, II p. 173, I p. 285; Oeuvres du roi René, I p. lxxv.

[232]

Oeuvres du roi René, I p. lxxxvi, II p. 57.

[233]

N. Jorga, Phil. de Mézières. p. 348.

[234]

Chastellain, II p. 7, IV p. 233 cf. 269, VI p. 154.

[235]

La Marche, I p. 109.

[236]

Statuten der orde, bij Luc d'Achéry, Spicilegium, III p. 730.

[237]

Chastellain. II p. 10.

[238]

Chronique scandaleuse, I p. 236.

[239]

Le songe de la thoison d'or, bij Doutrepont, p. 154.

[240]

Fillastre. Le premier volume de la toison dor, Paris 1515, fol. 2.

[241]

Boucicaut, I p, 504; Jorga, Ph. de Mézières, p. 83, 463⁸; Romania, XXVI p. 395¹, 396²; Deschamps, XI p. 28; Oeuvres du roi René, I p. xi; Monstrelet, V p. 449.

[242]

Deschamps, no. 908/10, XI p. 232, 14, 68.

[243]

Froissart. Poésies, ed. A. Scheler, (Acad. royale de Belgique) 1870-'72, 3 vol., II p. 341.

[244]

Alain Chartier, La ballade de Fougères, p. 718.

[245]

Richteren 6.

[246]

La Marche, IV p. 164; Jacques du Clercq, II p. 6.

[247]

Liber Karoleidos vs. 88 (Chron. rel. à l'hist. de Belg. sous la dom. des ducs de Bourg. III).

[248]

Gen. 30.32; 4 Reg. (2 Kon.) 3.4; Job 31.20; Psalm 71.6. (Statenvert. 72.6: "nagras", waar Vulg. "vellus" heeft).

[249]

Guillaume Fillastre, Le Second volume de la toison dor, Paris, Franc. Regnault, 1516. fol. 1, 2.

[250]

La Marche, III p. 201, IV p. 67; Lefèvre de S. Remy, II p. 292; het ceremonieel van zulk een doop bij Humphrey van Glocester's heraut Nicolas Upton, De officio militari, ed. E. Bysshe (Bissaeus) London, 1654, lib. I, c. XI, p. 19.

[251]

Le livre du chevalier de la Tour Landry, ed. A. de Montaiglon, (Bibl. elzevirienne) Paris, 1854, p. 241 ss.

[252]

Voeu du héron, ed. Soc. des bibl. de Mons, p. 17.

[253]

Froissart, ed. Luce, I p. 124.

[254]

Sedert eenigen tijd.

[255]

Zal uitgaan.

[256]

Rel. de S. Denis, III p. 72. Harald Harfagri doet de gelofte, zijn haar niet te laten afsnijden, eêr hij heel Noorwegen veroverd heeft, Haraldarsaga Harfagra, cap. 4; vgl. Voluspa 33.

[257]

Jorga, Ph. de Mézières, p. 76.

[258]

Claude Menard, Hist. de Bertrand du Guesclin, p. 39, 55, 410, 488, La Curne, I p. 240.

[259]

Douet d'Arcq, Choix de Pièces inédites rel. au règne de Charles VI. (Soc. de l'hist. de France 1863) I p. 370.

[260]

Le livre des faits de Jacques de Lalaing, chap. XVI ss., Chastellain, VIII p. 70.

[261]

Le petit Jehan de Saintré, chap. 48.

[262]

Germania cap. 31; La Curne, I p. 236.

[263]

Heimskringla, Olafssaga Tryggvasonar, cap. 35; Weinhold, Altnordisches Leben, p. 462.

[264]

La Marche, II p. 366.

[265]

La Marche. II p. 381-387.

[266]

La Marche, l.c.; d'Escouchy, II p. 166, 218.

[267]

d'Escouchy, II p. 189.

[268]

Doutrepont, p. 513.

[269]

ib. p. 110, 112.

[270]

Chastellain, III p. 376.

[271]

Hierboven blz. 123.

[272]

Chronique de Berne (Molinier no. 3103) bij Kervyn, Froissart, II p. 531.

[273]

d'Escouchy, II p. 220.

[274]

Froissart, ed. Luce, X p. 240, 243.

[275]

Le livre des faits de Jacques de Lalaing, Chastellain, VIII p. 158-161.

[276]

La Marche, IV Estat de la maison p. 34, 47.

[277]

Zie mijn verhandeling Uit de voorgeschiedenis van ons nationaal besef, de Gids 1912, 1.

[278]

Ps. 50, 19 (51, 20).

[279]

Monstrelet, IV p. 112; Pierre de Fenin, p. 363; Lefèvre de Saint Remy, II p. 63; Chastellain, I p. 331.

[280]

Zie J.D. Hintzen, De kruistochtplannen van Philips den Goede, Leidsche dissertatie 1918.

[281]

Chastellain, III p. 6, 10, 34, 77, 118, 119, 178, 334; IV p. 125, 128, 171, 431, 437, 451, 470; V p. 49.

[282]

La Marche, II p. 382.

[283]

Uit de voorgeschiedenis van ons nat. besef, de Gids 1912, I.

[284]

Monstrelet, I p. 43ss.

[285]

Monstrelet, IV p. 219.

[286]

Pierre de Fenin, p. 626/7; Monstrelet, IV p. 244; Liber de Virtutibus, p. 27.

[287]

Lefèvre de Saint Remy, II p. 107.

[288]

Laborde, I p. 201s.

[289]

La Marche, II p. 27, 382.

[290]

Bandello, I nov. 39: Filippo duca di Burgogna si mette fuor di proposito a grandissimo periglio.

[291]

F. von Bezold, Aus dem Briefwechsel der Markgräfin Isabella von Este-Gonzaga, Archiv f. Kulturgesch. VIII p. 396.

[292]

Chastellain. III p. 38-49; La Marche, II p. 400ss.; d'Escouchy, II p. 300ss.; Corp. chron. Flandr., III p. 525; Petit Dutaillis, Documents nouveaux, p. 113, 137.—Over een blijkbaar ongevaarlijken vorm van gerechtelijk tweegevecht: Deschamps IX p. 21.

[293]

Froissart, ed. Luce, IV p. 89/94.

[294]

Froissart, IV p. 127/8.

[295]

Lefèvre de S. Remy, I p. 241.

[296]

Froissart, XI p. 3.

[297]

Rel. de S. Denis, III p. 175.

[298]

Froissart, XI p. 24ss., VI p. 156.

[299]

Ib., IV p. 110, 115. Andere soortgelijke gevechten b.v. Molinier, Sources, IV no. 3707; Molinet, IV p. 294.

[300]

Rel. de S. Denis, I p. 392.

[301]

Le Jouvencel, I p. 209, II p. 99, 103.

[302]

Froissart, I p. 65. IV p. 49, II p. 32.

[303]

Chastellain, II p. 140.

[304]

Monstrelet, III p. 101; Lefèvre de S. Remy, I p. 247.

[305]

Molinet, II p. 36, 48, III p. 98, 453. IV p. 372.

[306]

Froissart. III p. 187, XI p. 22.

[307]

Chastellain, II p. 374.

[308]

Molinet, I p. 65.

[309]

Monstrelet, IV p. 65.

[310]

ib., III p. 111, Lefèvre de S. Remy, I p. 259.

[311]

Basin, III p. 57.

[312]

Froissart, IV p. 80.

[313]

Chastellain, I p. 260; La Marche, I p. 89.

[314]

Commines, I p. 55.

[315]

Chastellain, III p. 82ss.

[316]

Froissart, XI p. 58.

[317]

Ms. Kroniek van Oudenaarde, bij Rel. de S. Denis, I p.229¹.

[318]

Froissart, IX p. 220, XI p. 202.

[319]

Chastellain, II p. 259.

[320]

La Marche, II p. 324.

[321]

Chastellain, I p. 28, Commines, I p. 31; vgl. Petit Dutaillis in Lavisse, Histoire de France, IV² p. 33.

[322]

Deschamps, IX p. 80, vgl. vs. 2228, 2295, XI p. 173.

[323]

Froissart, II p. 37.

[324]

La Débat des hérauts d'armes § 86, 87, p. 33.

[325]

Livre des faits, bij Chastellain, VIII p. 252² en xix.

[326]

Froissart, ed. Kervyn, XI p. 24.

[327]

Froissart, IV p. 83, ed. Kerv., XI p. 4.

[328]

Deschamps, IV no. 785, p. 289.

[329]

Chastellain, V p. 217.

[330]

Le Songe véritable, Mém. de la soc. de l'hist. de Paris, t. XVII p. 325, bij Raynaud, Les cent ballades, p. 1v¹.

[331]

Commines, I, p. 295.

[332]

Livre messires Geoffroi de Charny, Romania XXVI.

[333]

Commines, I p. 36-42, 86, 164.

[334]

Froissart, IV p. 70, 302; vgl. ed. Kervyn de Lettenhove, Bruxelles 1869-1877, 26 vol., V p. 513.

[335]

Froissart, ed. Kervya, XV p. 227.

[336]

Doutrepont, p. 112.

[337]

Emerson, Nature, ed. Routledge, 1881, p. 230/1.

[338]

A. Piaget, Romania, XXVII 1898, p. 63.

[339]

Lez ru = bij een beek, o = met, bij, matton = roomkaas, aulx = knoflook, escaillongne = sjalot.

[340]

Jame = gemme.

[341]

Deschamps, no. 315, III p. 1.

[342]

Deschamps, I p. 161, no.65, vgl. I p. 78 no. 7, p. 175 no. 75.

[343]

Deschamps, no. 1287, 1288, 1289. VII p. 33, vgl. no. 178, I p. 313.

[344]

Deschamps, no. 240, II p. 71, vgl., no. 196, II p. 15.

[345]

Deschamps, no. 184, I p. 320. Chartons = voerman, ouvrant = werkende.

[346]

Deschamps no. 1124, no. 307, VI p. 41, II p. 213, Lai de franchise.

[347]

Vgl. verder Deschamps, no. 199, 200, 201, 258, 291, 970, 973, 1017, 1018, 1021, 1201, 1258.

[348]

Deschamps, XI p. 94.

[349]

Romania XXVII 1898, p. 64.

[350]

N. de Clemanges, Opera ed. 1613, Epistolae no. 14, p. 57, no. 18, p. 72, no. 104, p. 296.

[351]

Joh. de Monasteriolo. Epistolae, Martène & Durand, Ampl. Collectio. II. c. 1398.

[352]

Ib. c. 1459.

[353]

Alain Chartier, Oeuvres ed. Duchesne, 1617, p. 391.

[354]

Zie Thuasne. I p. 37, II p. 202.

[355]

Oeuvres du roi René, ed. Quatrebarbes, IV p. 73, vgl. Thuasne, II p. 204.

[356]

Meschinot, ed. 1522, f. 94, bij La Borderie, Bibl. de l'Ec. des Chartes, LVI, 1895, p. 313.

[357]

Vgl. Thuasne, l.c., p. 205.

[358]

Aldus wil de nieuwste uitgever van den Roman de la rose, E. Langlois, den naam herstellen.

[359]

Chastellain, IV p. 165.

[360]

Basin, II p. 224.

[361]

La Marche, II p. 350².

[362]

Froissart, IX p. 223-236; Deschamps, VII no. 1282.

[363]

Cent nouvelles nouvelles, ed. Wright, II p. 15, vgl. I p. 277, II p. 20, 168 etc. en Quinze joyes de mariage, passim.

[364]

Petit de Julleville, Jean Regnier, bailli d'Auxerre, Revue d'hist. litt. de la France, 1895 p. 157, bij Doutrepont, p. 383; vgl. Deschamps, VIII p. 43.

[365]

H.F. Wirth, Der Untergang des niederländischen Volksliedes, Haag, 1911.

[366]

Deschamps, VI p. 112, no. 1169, La leçon de musique.

[367]

Charles d'Orléans, Poésies complètes, Paris 1874, 2 vol., I p. 12. 42.

[368]

ib. p. 88.

[369]

Deschamps, VI p. 82, no 1151; zie b.v. V p. 132, no. 926, IX p. 94, c. 31, VI p. 138, no. 1184, XI 18, no. 1438, en XI p. 269, 286¹.

[370]

Christine de Pisan, l'Epistre au dieu d'amours, Oeuvres poétiques, ed. M. Roy, II p. 1.

[371]

Martène et Durand, Amplissima Collectio, II col. 1421.

[372]

Joh. de Monasteriolo, Epistolae, Martène et Durand, Ampl. coll., II p. 1409, 1421, 1422.

[373]

Piaget, Etudes romanes dédiées à Gaston Paris, p. 119.

[374]

Gerson, Opera, III p. 297; id. Considérations sur St. Joseph, III p. 866; Sermo contra luxuriem, III p. 923, 925, 930, 968.

[375]

Volgens Gerson. De brief van Pierre Col, bewaard in een hs. der Bibl. nationale, mss. français 1563 f. 183, was mij niet toegankelijk.

[376]

Bibl. de l'école des chartes LX 1899. p. 569.

[377]

E. Langlois, Le Roman de la rose (Société des anciens textes français) 1914, t. I Introduction, p. 36.

[378]

A. Piaget, La cour amoureuse dite de Charles VI, Romania, XX p. 417, XXXI p. 599, Doutrepont, p. 367.

[379]

Leroux de Lincy, Tentative de rapt etc. en 1405, Bibl. de l'école des chartes, 2^e serie, III 1846, p. 316.

[380]

Piaget, Romania. XX p. 447.

[381]

Rabelais, Gargantua, 1. I. ch. 9.

[382]

Guillaume de Machaut, Le livre du Voir-Dit, ed. P. Paris. (Société des bibliophiles françois 1875), p. 82, 213, 214, 240, 299, 309, 313, 347, 351.

[383]

Juvenal des Ursins, p. 496.

[384]

Rabelais, Gargantua, 1. I ch. 9.

[385]

Coquillart, Droits nouveaux, I p. 111.

[386]

Christine de Pisan, I p. 187ss.

[387]

E. Hoepffner, Frage- und Antwortspiele in der franz. Literatur des 14. Jahrh., Zeitschr. f. roman. Philologie, XXXIII 1909, p. 695, 703.

[388]

Christine de Pisan, Le dit de la rose vs. 75, Oeuvres poétiques, II p. 31.

[389]

Machaut, Remede de fortune vs. 3879ss., Oeuvres, ed. E. Hoepffner (Soc. des anc. textes français) 1908/11, 2 vol., II p. 142.

[390]

Christine de Pisan, Le livre des trois jugements, Oeuvres poétiques II p. 111.

[391]

Le livre du Voir-Dit, ed. P. Paris, Société des bibliophiles françois, 1875. De hypothese, dat er geen reëele liefdesgeschiedenis aan het werk van Machaut ten grondslag zou liggen (aldus Hanf, Zeitschr. f. Rom. Phil. XXII p. 145), mist elken grond.

[392]

Een kasteel bij Château Thierry.

[393]

Voir-Dit, lettre II p. 20.

[394]

Voir-Dit, lettre XXVII p. 203.

[395]

Voir-Dit, p. 20, 96, 146, 154, 162.

[396]

Voir-Dit, p. 371.

[397]

De kus met een blad ter isoleering komt meer voor: vgl. Le grand garde derrière, str. 6, W.G.C. Bijvanck, Un poète inconnu de la société de François Villon, Paris, Champion, 1891, p. 27.

[398]

Voir-Dit, p. 143, 144.

[399]

Voir-Dit, p. 110.

[400]

Zie hierboven p. 66.

[401]

Voir-Dit, p. 98, 70.

[402]

Le livre du chevalier de la Tour Landry, ed. A. de Montaiglon (Bibl. elzevirienne) 1854.

[403]

p. 245 (zie Hoofdstuk IV, noot 464)

[404]

p. 28 (tekst volgend op noot 44, hoofdstuk I. M.D.)

[405]

p. 45 (zie Hoofdstuk II, noot 71)

[406]

De zin is geheel onlogisch (pensée ... fait penser ... à pensiers) en loopt niet rond; vat op: nergens zoo dikwijls, als in de kerk.

[407]

p. 249, p. 252 (zie hoofdstuk IV, noot 481)

[408]

Recollection des merveilles, bij Chastellain VII p. 200; vergelijk de beschrijving der Joutes de Saint Ingelevert in een gedicht, vermeld bij Froissart ed. Kervyn, XIV p. 406.

[409]

Le Pastoralet, ed. Kervyn de Lettenhove, (Chron. rel. à l'hist. de Belg. sous la dom. des ducs de Bourg.) II p. 573.

[410]

Meschinot, Les Lunettes des princes, bij La Borderie l.c., p. 606.

[411]

La Marche, III p. 135, 137.

[412]

Molinet, IV p. 389.

[413]

Molinet, I p. 190, 194; III p. 138; vgl. Juvenal des Ursins, p. 382.

[414]

Deschamps, II p. 213. Lay de franchise; vgl. Chr. de Pisan, Le dit de la Pastoure, Le Pastoralet, roi René, Regnault et Jehanneton, Martial d'Auvergne, Vigilles du roi Charles VII, etc., etc.

[415]

Deschamps, no. 923, vgl. XI p. 322.

[416]

Villon, ed. Longnon, p. 83.

[417]

Gerson, Opera, III p. 302.

[418]

L'epistre au dieu d'amours, II p. 14.

[419]

Quinze joyes de mariage, p. 222.

[420]

Oeuvres poétiques, I p. 237, no. 26.

[421]

Directorium vitae nobilium, Dionysii Opera, t. XXXVII, p. 550; t. XXXVIII p. 358.

[422]

Bernardi Morlanensis, De contemptu mundi, ed. Th. Wright, The Anglo-latin satirical poets and epigrammatists of the twelfth century (Rerum Britannicarum medii aevi scriptores), London, 1872, 2 vol., II p. 37.

[423]

Vroeger toegeschreven aan Bernard van Clairvaux, door sommigen voor het werk van Walter Mapes gehouden; vgl. H.L. Daniel, Thesaurus hymnologicus, Lipsiae 1841-1856, IV p. 288.

[424]

Deschamps, III no. 330, 345, 368, 399.—Gerson, Sermo III de defunctis, Opera, III p. 1568; Dion. Cart. De quatuor hominum novissimis, Opera, t. XLI p. 511; Chastellain, VI p. 52.

[425]

Villon, ed. Longnon, p. 33.

[426]

Ib. p. 34.

[427]

Emile Mâle, l'Art religieux à la fin du moyen âge, Paris, 1908, p. 376.

[428]

Zie mijn De Vidûshaka in het Indisch tooneel, Groningen, 1897, p. 77.

[429]

Odo van Cluny, Collationum lib. III, Migne t. CXXXIII, p. 556.

[430]

Innocentius III, de contemptu mundi sive de miseria conditionis humanae libri tres, Migne t. CCXVII p. 702. Het tractaat is overigens uit den tijd vóór zijn pausschap.

[431]

Ib. p. 713.

[432]

Oeuvres du roi René, ed. Quatrebarbes I p. cl. Na den 5^en den 8^en regel schijnt een vers te ontbreken; waarschijnlijk rijmde op "menu vair" "mangé des vers" of iets dergelijks.

[433]

Olivier de la Marche, Le Parement et triumphe des dames, Paris, Michel le Noir, 1520, aan het slot.

[434]

Ib.

[435]

Uitgevallen.

[436]

Villon, Testament, vs. 453 ss., ed. Longnon, p. 39.

[437]

H. Kern, Het lied van Ambapâlî uit de Therîgâthâ, Versl. en Meded. der Kon. Akad. v. wetenschappen⁶ III p. 153, 1917.

[438]

Molinet, Faictz et dictz, fo. 4, fo. 42v.

[439]

Proces over de zaligverklaring van Pieter van Luxemburg, 1390, Acta sanctorum Julii, I p. 562.

[440]

Les Grandes chroniques de France, ed. Paulin Paris, Paris 1836-'38, 6 vol., VI p. 334.

[441]

Juvenal des Ursins, p. 567; Journal d'un bourgeois, p. 237, 307, 671; Lefèvre de S. Remy, I p. 260.

[442]

Zie over dit alles Emile Male, l'Art religieux à la fin du moyen-age, II, 2 La Mort.

[443]

Laborde, II. I, 393.

[444]

Journal d'un bourgeois, p. 203.

[445]

Eenige reproducties bij Mâle t.a.p. en in Gazette des beaux arts 1918, avril-juin p. 167.

[446]

Oeuvres du roi René, I p. clii.

[447]

Chastellain, Le pas de la mort, VI p. 59.

[448]

Vgl. Innocentius III, de contemptu mundi, II c. 42; Dion. Cart. de IV hominum novissimis, t. XLI p. 496.

[449]

Oeuvres, VI p. 49.

[450]

T.a. p. 60.

[451]

Villon, Testament, XLI, vs.321-328, ed. Longnon, p. 33.

[452]

Champion, Villon, 1 p. 303.

[453]

Mâle l.c. p. 389.

[454]

Leroux de Lincy, Livre des légendes, p. 95.

[455]

Le livre des faits etc., II p. 184.

[456]

Journal d'un bourgeois, I p. 233/4, 392, 276. Zie verder Champion, Villon, I p. 306.

[457]

A. de la Salle, Le Reconfort de Madame du Fresne, ed. J. Nève, Paris. 1903.

[458]

J. Burckhardt, Weltgeschichtliche Betrachtungen, 1905, S. 97, 147.

[459]

Heinrich Seuse, Leben, ed. Bihlmeyer, Deutsche Schriften, 1907, p. 24, 25.

[460]

Gerson, Opera, III p. 309.

[461]

Nic. de Clemanges, De novis festivitatibus non instituendis, Opera, ed. Lydius, Lugd. Bat. 1613, p. 151, 159.

[462]

Bij Gerson, Opera, II p. 911.

[463]

Acta sanctorum Apr. t. III p. 149.

[464]

ac aliis vere pauperibus et miserabilibus indigentibus, quibus convenit jus et verus titulus mendicandi.

[465]

qui ecclesiam suis mendaciis maculant et eam irrisibilem reddunt.

[466]

Alanus Redivivus, ed. J. Coppenstein, 1642, p. 77.

[467]

Commines, I p. 310; Chastellain, V p. 27; Le Jouvencel, I p. 82; Jean Lud, in Deutsche Geschichtsblätter, XV p. 248; Journal d'un bourgeois, p. 384; Paston Letters, II p. 18; J. H. Ramsay, Lancaster and York, II p. 275; Play of sir John Oldcastle, II p. 2 enz.

[468]

Contra superstitionem praesertim Innocentum, Gerson, Opera, I p. 203.

[469]

Gerson, Quaedam argumentatio adversus eos qui publice volunt dogmatizare etc. Opera, II p. 521/522.

[470]

Johannis de Varennis Responsiones etc., Gerson, I p. 909.

[471]

Journal d'un bourgeois, p. 259. Voor "une hucque vermeille par dessoubz" zal "par dessus" te lezen zijn.

[472]

Contra vanam curiositatem, Opera, I p. 86.

[473]

Considérations sur saint Joseph, III p. 842/68. Josephina IV p. 753; Sermo de natalitate beatae Mariae Virginis, III p. 1351; verder IV p. 729, 731, 732, 735, 736.

[474]

Gerson, De distinctione verarum visionum a falsis, Opera, I p. 50.

[475]

C. Schmidt, Der Prediger Olivier Maillard, Zeitschr. f. hist. Theologie, 1856, p. 501.

[476]

Zie Thuasne, Rob. Gaguini Ep. et Or., I p. 72ss.

[477]

Les cent nouvelles nouvelles, ed. Wright, II p. 75ss. 122ss.

[478]

Le livre du chevalier de la Tour-Landry, ed. de Montaiglon, p. 56.

[479]

L.c., p. 257; "Se elles ouyssent sonner la messe ou à veoir Dieu."

[480]

Leroux de Lincy, Le livre des Proverbes français², Paris, 1859, 2 vol., I p. 21.

[481]

Froissart, ed. Luce, V p. 24.

[482]

"Cum juramento asseruit non credere in Deum dicti episcopi," Rel. de S. Denis, I p. 102.

[483]

Laborde, II p. 264. no. 4238. Inventaris van 1420; ib. II p. 10 no. 77, Inventaris van Karel den Stoute, waar wel sprake zal zijn van hetzelfde exemplaar.

[484]

Gerson, Opera, III p. 947.

[485]

Journal d'un bourgeois, p. 366².

[486]

Een nederl. aflaatbrief uit de 14^e eeuw, ed. J. Verdam, Ned. Archief voor Kerkgesch. 1900, p. 117-122.

[487]

A. Eekhof, De questierders van den aflaat in de Noordelijke Nederl., 's Grav. 1909, p. 12.

[488]

Chastellain, Ip. 187/89: intocht van Hendrik V en Philips van Bourgondië te Parijs in 1420; II p. 16: intocht van den laatste te Gent in 1430.

[489]

Doutrepont, p. 379.

[490]

Deschamps, III p. 89 no. 357; le roi René, Traicté de la forme et devise d'un tournoy. Oeuvres, II p. 9.

[491]

Olivier de la Marche. II p. 202.

[492]

Monstrelet, I p. 285. cf. 306.

[493]

Liber de virtutibus Philippi ducis Burgundiae, p. 13, 16, (Chron. rel. à l'hist. de la Belgique sous la dom. des ducs de Bourg. II).

[494]

Molinet, II p. 84-94, III p. 98, Faictz et Dictz, fo. 47, vgl. I p. 240, en ook Chastellain, III p. 209, 260, IV p. 48, V p. 301, VII p. 1ss.

[495]

Molinet, III p. 109.

[496]

Gerson, Oratio ad regem Franciae, Opera, IV p. 662.

[497]

Quinze joyes de Mariage, p. xiii.

[498]

Gerson, Opera, III p. 299.

[499]

Friedländer, Jahrb. d. K. Preuss. Kunstsammlungen, XVII. 1896, p. 206.

[500]

Wetzer und Welte, Kirchenlexikon, s. v. Musik, col., 2040.

[501]

Chastellain, III p. 155.

[502]

H. van den Velden, Rod. Agricola, een Nederlandsen humanist der vijftiende eeuw, 1^e dl., Leiden 1911, p. 44.

[503]

Deschamps, X no. 33, p. xli. In den voorlaatsten regel staat "l'ostel", wat natuurlijk geen zin geeft.

[504]

Nic. de Clemanges, De novis celebritatibus non instituendis, Opera, ed. Lydius, 1613, p. 143.

[505]

Le livre du chevalier de la Tour-Landry, p. 66, 70.

[506]

Gerson, Sermo de nativitate Domini, Opera, III p. 946, 947.

[507]

Nic. de Clemangiis, l.c., p. 147.

[508]

O. Winckelmann, Zur Kulturgesch. des Strassburger Münsters, Zeitschr. f. d. Gesch. des Oberrheins NF XXII 2.

[509]

Dionysius Cartusianus, De modo agendi processiones etc., Opera, XXXVI p. 198s.

[510]

Chastellain, V p. 253ss.

[511]

Hierboven p. 66. (zie Hoofdstuk II, noot 100)

[512]

Michel Menot, Sermones f. 144vs., bij Champion, Villon, I p. 202.

[513]

Le livre du chevalier de la Tour-Landry, p. 65; Olivier de la Marche, II p. 89; l'Amant rendu cordelier, p. 25, huitain 68; Rel. de S. Denis. I p. 102.

[514]

L.c., p. 144.

[515]

Christine de Pisan, Oeuvres poétiques, I p. 172, vgl. p. 60, l'Epistre au dieu d'Amours, II 3; Deschamps, V p. 51 no. 871, II p. 185 vs. 75; vgl. hierboven p. 207. (zie Hoofdstuk IV, noot 399)

[516]

L'Amant rendu cordelier, l.c.

[517]

Menot, l.c.

[518]

Gerson, Expostulatio ... adversus corruptionem juventutis per lascivas imagines et alia hujusmodi, Opera, III p. 291; cf. De parvulis ad Christum trahendis, ib. p. 281; Contra tentationem blasphemiae, ib. p. 246.

[519]

Le livre du chevalier de la Tour-Landry, p. 80, 81, vgl. Machaut, Livre du Voir-Dit, p. 143ss.

[520]

Ib. p. 55, 63, 73, 79.

[521]

Nic. de Clemangiis, l.c. p. 145.

[522]

Quinze joyes de mariage, p. 127, vgl. p. 19, 29. 124.

[523]

Froissart, ed. Luce et Raynaud, XI p. 225ss.

[524]

Chron. Montis S. Agnetis, p. 341; J. C. Pool, Frederik v. Heilo en zijne schriften, Amsterdam, 1866, p. 126; vgl. Hendrik Mande bij W. Moll, Joh. Brugman en het godsd. leven onzer vaderen in de 15^e eeuw, 1854, 2 dln., I p. 264.

[525]

Gerson, Centilogium de impulsibus, Opera, III p. 154.

[526]

Deschamps, IV p. 322 no. 807; vgl. I p. 272 no. 146: "Si n'y a Si meschant qui encor ne die Je regni Dieu...."

[527]

Gerson, Adversus lacivas imagines, Op. III p. 292; Sermo de nativitate Domini, III p. 946.

[528]

Deschamps, I p. 271ss. no. 145, 146, p. 217 no. 105, vgl. II p. lvi en Gerson III p. 85.

[529]

Gerson, Considérations sur le peché de blasphème, Op. III p. 889.

[530]

Regulae morales, ib. III p. 85.

[531]

Ordonnances des rois de France, t. VIII p. 130, Rel. de S. Denis, II p. 533.

[532]

P. d'Ailly, De reformatione, cap. 6; de reform, laicorum, bij Gerson, Opera, II p. 914.

[533]

Gerson, Contra foedam tentationem blasphemiae. Opera, III p. 243.

[534]

Gerson, Regulae morales. Opera, III p. 85.

[535]

Gerson, Contra foedam tentationem blasphemiae. Opera, III p. 246: hi qui audacter contra fidem loquuntur in forma joci etc.

[536]

Cent nouvelles nouvelles, II p. 205.

[537]

Gerson, Sermo de S. Nicolao, Op. III p. 1577; De parvulis ad Christum trahendis ib. p. 279. Tegen hetzelfde spreekwoord ook Dionysius Cart., Inter Jesum et puerum dialogus, art. 2, Opera t. XXXVIII p. 190.

[538]

Gerson, De distinctione verarum visionum a falsis, Opera, I p. 45.

[539]

Ib. p. 58.

[540]

Deschamps, VI p. 109, no. 1167, id. no. 1222; Commines, I p. 449.

[541]

Froissart, ed Kervyn. XIV p. 67.

[542]

Rel. de S. Denis, I p. 102, 104; Jean Juvenal des Ursins, p. 346.

[543]

Jacques du Clercq. II p. 277, 340; IV p. 59; vgl. Molinet, IV p. 390, Rel. de S. Denis, I p. 643.

[544]

Joh. de Monasteriolo, Epistolae, Martène et Durand, Ampl. Coll. II p. 1415, vgl. ep. 75, 76, p. 1456 van Ambr. de Miliis aan Gonthier Col, waar hij zich beklaagt over Jean de Montreuil.

[545]

Gerson, Sermo III in die Sancti Ludovici, Opera, III p. 1451.

[546]

Gerson, Contra impugnantes ordinem carthusiensium, Opera. II p. 713.

[547]

Gerson, De decem praceptis, Opera, I p. 245.

[548]

Gerson, Sermo de nativ. Domini, Opera, III p. 947.

[549]

Nic. de Clemanges, De novis celebr. etc. p. 151.

[550]

Villon, Testament, vs. 893ss., ed. Longnon, p. 57.

[551]

Gerson, Sermo de nativitaté Domini, Opera, III p. 947, Regulae morales, ib. p. 86, Liber de vita spirituali animae, ib. p. 66.

[552]

Hist. translationis corporis sanctissimi ecclesiae doctoris divi Thom. de Aq., 1368, auct. fr. Raymundo Hugonis O.P., Acta sanctorum Martii, I p. 725.

[553]

Bericht van de pauselijke commissaris-bisschop Konrad van Hildesheim en abt Hermann van Georgenthal over het getuigenverhoor aangaande de heilige Elisabeth te Marburg in Januari 1235, uitgegeven Historisches Jahrbuch der Görres-Gesellschaft XXVIII p. 887.

[554]

Rel. de S. Denis, II p. 37.

[555]

Zie beneden p. 280. (zie Hoofdstuk VI, noot 565)

[556]

Chastellain, III p. 407, IV p. 216.

[557]

Deschamps, I p. 277 no. 150.

[558]

Ib. II p. 348 no. 314.

[559]

Uit Johann Eck's Pfarrbuch für U.L. Frau in Ingolstadt, aangehaald Archiv f. Kulturgesch. VIII p. 103.

[560]

Joseph Seitz, Die Verehrung des hl. Joseph in ihrer geschichtl. Entwicklung usw., Freiburg, Herder, 1908.

[561]

Le livre du chevalier de la Tour-Landry, p. 212.

[562]

B. Nat. Ms. fr. 1875, bij Ch. Oulmont, Le Verger, le Temple et la Cellule, essai sur la sensualité dans les oeuvres de mystique religieuse, Paris, 1912, p. 284ss.

[563]

Zie over de heiligenfiguren vooral E. Mâle, L'art religieux à la fin du Moyen âge, chap. IV.

[564]

Deschamps, I p. 114 no. 32, VI p. 243 no. 1237.

[565]

Bambergsch missaal van 1490, bij Uhrig, Die 14 hl. Nothelfer (XIV Auxiliatores), Theol. Quartalschrift LXX, 1888, p. 72; vgl. Utrechtsch missaal van 1514 en Dominicaansch missaal van 1550, Acta sanctorum Aprilis t. III p. 149.

[566]

L.l.c.c.

[567]

Erasmus, Ratio seu methodus compendio perveniendi ad veram theologiam, ed. Bazel, 1520, p. 171.

[568]

In de zooeven aangehaalde ballade van Deschamps ook Martha, die de Tarasque te Tarascon vernietigde.

[569]

Gargantua, l.I ch. 45.

[570]

ou = au.

[571]

Deschamps, no. 1230, VI p. 323.

[572]

Rob. Gaguini Epistole et Orationes, ed. Thuasne. II p. 176.

[573]

Oeuvres de Coquillart, ed. Ch. d'Héricault (Bibl. elzevirienne) 1857. 2 vol., II p. 281.

[574]

Molinet, IV p. 284.

[575]

Fust = hout.

[576]

font caroles = in 't rond staan.

[577]

Deschamps, VIII p. 201, no. 1489.

[578]

Gerson, de Angelis, Opera, III p. 1481, De praeceptis decalogi, I p. 431, Oratio ad bonum angelum suum, III p. 511, Tractatus VIII super Magnificat, IV p. 370; vgl. III p. 137, 553, 739.

[579]

Opera. IV p. 389.

[580]

Monstrelet, IV p. 304.

[581]

Bernh. v. Siena, Opera, I p. 100 bij Hefele l.c. p. 36.

[582]

Les cent nouvelles nouvelles, II p. 157; Les quinze joyes de mariage, p. 111, 215.

[583]

Molinet, Faictz et dictz, f. 188vso.

[584]

Journal d'un bourgeois, p. 336, vgl. p. 242 no. 514.

[585]

Ghillebert de Lannoy, Oeuvres, ed. Ch. Potvin, Louvain, 1878, p. 163.

[586]

Les cent nouvelles nouvelles, II p. 101.

[587]

Le Jouvencel, II p. 107.

[588]

Songe du viel pelerin, bij Jorga, Phil. de Mézières. p. 423⁶.

[589]

Journal d'un bourgeois, p. 214, 289².

[590]

Gerson, Opera, I p. 206.

[591]

Jorga, Phil. de Mézières, p. 506.

[592]

W. Moll, Johannes Brugman, II p. 125.

[593]

Chastellain, IV p. 263/5.

[594]

Chastellain, II p. 300; VII p. 222. Jean Germain, Liber de Virtutibus, p. 10 (de hier vermelde minder strenge vastenpraktijk kan op een anderen tijd slaan); Jean Jouffroy, De Philippo duce oratio (Chron. rel. à l'hist. de Belg. sous la dom. des ducs de Bourg. III) p. 118.

[595]

La Marche, II p. 40.

[596]

Monstrelet, IV p. 302.

[597]

Jorga, Phil. de Mézières, p. 350.

[598]

Vgl. Jorga, l.c. p. 444, Champion, Villon, I p. 17.

[599]

Oeuvres du roi René, ed. Quatrebarbes, I p. cx.

[600]

Monstrelet, V p. 112.

[601]

La Marche, I p. 194.

[602]

Acta Sanctorum Jan., t. II p. 1018.

[603]

Jorga, l.c. p. 509, 512.

[604]

Het is in dit verband van geen belang, of de Kerk de personen in kwestie heilig of slechts zalig heeft verklaard.

[605]

André Du Chesne, Hist. de la maison de Chastillon sur Marne, Paris, 1621, Preuves, p. 126-131, Extraict de l'enqueste faite pour la canonization de Charles de Blois, p. 223, 234.

[606]

Froissart, ed. Luce, VI p. 168.

[607]

De gronden, waarop Dom Plaine, Revue des questions historiques, XI p. 41, Froissart's getuigenis wraakt, schijnen mij niet afdoende.

[608]

W. James, The varieties of religious experience, p. 370s.

[609]

Ordonnances des rois de France, t. VIII, p. 398, Nov. 1400, 426, 18 Maart 1401.

[610]

Mémoires de Pierre Salmon, ed. Buchon, Coll. de chron. nationales, 3^e Supplément de Froissart, t. XV p. 49.

[611]

Froissart, ed. Kervyn, XIII p. 40.

[612]

Acta Sanctorum Julii, t. I p. 486-628.

[613]

La Marche, I p. 180.

[614]

Lettres de Louis XI, t. VI p. 514, cf. V p. 86, X p. 65.

[615]

Commines, I p. 291.

[616]

Commines, II p. 67, 68.

[617]

Commines, II p. 57; Lettres, X p. 16, IX p. 260. Er was indertijd zulk een agnus scythicus in het Koloniaal Museum te Haarlem.

[618]

Chron. scand., II p. 122.

[619]

Commines, II p. 55, 77.

[620]

Acta sanctorum Apr., t. I p. 115.—Lettres de Louis XI, t. X p. 76, 90.

[621]

Sed volens caute atque astute agere, propterea quod a pluribus fuisset sub umbra sanctitatis deceptus, decrevit variis modis experiri virtutem servi Dei, Acta Sanctorum, l.c.

[622]

Acta Sanctorum, l.c.p. 108; Commines, II p. 55.

[623]

Lettres, X p. 124. 29 Juni 1483.

[624]

Lettres, X p. 4 etc., Commines, II p. 54.

[625]

Commines, II p. 56, Acta Sanctorum, l.c.p. 115.

[626]

A. Renaudet, Préréforme et Humanisme à Paris, p. 172.

[627]

Doutrepont, p. 226.

[628]

Vita Dionysii auct. Theod. Loer, Dion. Opera, I. p. xlii ss., id. De vita et regimine principum, t. XXXVII p. 497.

[629]

Opera, t. XLI p. 621; D. A. Mougel, Denys le chartreux, sa vie etc., Montreuil, 1896, p. 63.

[630]

Opera. t. XLI, p. 617; Vita, I p. xxxi; Mougel, p. 51; Bijdr. en mededeel. v. h. hist. genootschap te Utrecht, XVIII p. 331.

[631]

Opera, t. XXXIX p. 496, Mougel, p. 54; Moll, Johannes Brugman, I p. 74; Kerkgesch., II 2 p. 124; K. Krogh-Tonning, Der letzte Scholastiker Eine Apologie, Freiburg 1904, p. 175.

[632]

Mougel, p. 58.

[633]

Opera, t. XXXVI p. 178: De mutua cognitione.

[634]

Vita, Opera, t. I p. xxiv, xxxviii.

[635]

Vita, Opera, t. I p. xxvi.

[636]

De munificentia et beneficiis Dei, Opera, t. XXXIV, art. 26 p. 319.

[637]

Gerson, Tractatus VIII super Magnificat, Opera, IV p. 386.

[638]

Acta Sanctorum Martii, t. I p. 561, vgl. 540, 601.

[639]

K. Hefele, Der bl. Berhardin voor Siena und die franziskanische Wanderpredigt in Italien während des XV. Jahrhunderts, Freiburg, 1912, p. 79.

[640]

W. Moll, Johannes Brugman, II p. 74, 86.

[641]

Zie boven blz. 255. (zie Hoofdstuk VI, noot 495)

[642]

Zie boven blz. 6 vgg. (zie Hoofdstuk I, tekst volgend op noot 7)

[643]

Acta Sanctorum Aprilis, t. I p. 195.—Noch van Vincent Ferrer, noch van Olivier Maillard en Clement Menot heb ik de Sermones in Nederland kunnen vinden. Het beeld, dat Hefele t.a.p. van de prediking in Italië geeft, kan echter in veel opzichten ook op de fransch-sprekende landen toepasselijk worden geacht.

[644]

Leven van S. Petrus Thomasius, Carmeliet, door Philippe de Mézières, Acta sanctorum Jan., t. II p. 997; Dionysius Cartus over Brugman's preektrant: De vita etc. christ.

[645]

Acta Sanctorum Apr., t. I p. 513.

[646]

James, l.c., p. 348: "For sensitiveness and narrowness, when they occur together, as they often do, require above all things a simplified world to dwell in"; cf. p. 353¹.

[647]

Moll, Brugman, I p. 52.

[648]

Dionys. Cartus. De quotidiano baptismate lacrimarum, t. XXIX, p. 84; Deoratione. t. XLI p. 31-55; Expositio hymni Audi benigne conditor, t. XXXV p. 34.

[649]

Acta sanctorum Apr., t. I p. 485, 494.

[650]

Chastellain, III p. 119; Antonio de Beatis (1517), L. Pastor, Die Reise des Kardinals Luigi d'Aragona, Freiburg 1905, p. 51³, 52; Polydorus Vergilius, Anglicae historiae libri XXVI, Basileae, 1546, p. 15.

[651]

Gerson, Epistola contra libellum Johannis de Schonhavia, Opera, I p. 79.

[652]

Gerson, De distinctione verarum visionum a falsis, Opera, I p. 44.

[653]

Ib. p. 48.

[654]

Gerson, De examinatione doctrinarum. Opera, I p. 19.

[655]

Ib. p. 16, 17.

[656]

Gerson, De distinctione etc., I p. 44.

[657]

Gerson, Tractatus II super Magnificat, Opera, IV p. 248.

[658]

65 nutte artikelen van der passien ons Heren, Moll, Brugman, II p. 75.

[659]

Gerson, De monte contemplationis, Opera, III p. 562.

[660]

Gerson, De distinctione etc., Opera, I p. 49.

[661]

Ib.

[662]

Acta sanctorum Martii, t. I p. 562.

[663]

James, l.c., p. 343.

[664]

Acta sanctorum, l.c., p. 552ss.

[665]

Froissart, ed. Kervyn, XV p. 132; Religieux de Saint Denis, II p. 124; Joannis de Varennis Responsiones ad capita accusationum bij Gerson, Opera, I p. 925, 926.

[666]

Responsiones, l.c., p. 936.

[667]

Ib. p. 910ss.

[668]

Gerson, De probatione spirituum. Opera, I p. 41.

[669]

Gerson, Epistola contra libellum Joh. de Schonhavia, Opera, I p. 82.

[670]

Gerson, Sermo contra luxuriam. Opera, III p. 924.

[671]

Gerson, De distinctione etc., Opera, I p. 55.

[672]

Opera, III p. 589ss.

[673]

Ib. p. 593.

[674]

Gerson, De consolatione theologiae, Opera, I p. 174.

[675]

Gerson, Epistola ... super tertia parte libri Joannis Ruysbroeck De ornatu nupt. spir., Opera, I p. 59, 67 etc.

[676]

Gerson, Epistola contra defensionem joh. de Schonhavia (polemiek over Ruusbroec), Opera, I p. 82.

[677]

Hetzelfde gevoel bij een moderne: "I committed myself to Him in the profoundest belief that my individuality was going to be destroyed, that he would take all from me, and I was willing", James, l.c., p. 223.

[678]

Gerson, De distinctione etc., I p. 55; De libris caute legendis, I p. 114.

[679]

Gerson, De examinatione doctrinarum, Opera, I p. 19; De distinctione, I p. 55; De libris caute legendis, I p. 114; Epistola super Joh. Ruysbroeck De ornatu, I p. 62; De consolatione theologiae, I p. 174; De susceptione humanitatis Christi, I p. 455; De nuptiis Christi et ecclesiae, II p. 370; De triplici theologia, III p. 369.

[680]

Moll, Johannes Brugman, I p. 57.

[681]

Gerson, De distinctione etc., I p. 55.

[682]

Moll, Brugman. I p. 234, 314.

[683]

Ecclesiasticus 24, 29; vgl. Meister Eckhart, Predigten no. 43, p. 146. 26.

[684]

Ruusbroec, Die Spieghel der ewigher salicheit, cap. 7, Die chierheit der gheesteleker brulocht, 1. II c. 53, Werken, ed. David en Snellaert (Maatsch. der Vlaemsche bibliophilen) 1860², 1868, III p. 156/9, VI p. 132.

[685]

Naar het hs. bij Oulmont, l.c., p. 277.

[686]

Vgl. de bestrijding dier meening door James, l.c., p. 10¹, 191, 276.

[687]

Moll, Brugman, II p. 84.

[688]

Oulmont, l.c., p. 204, 210.

[689]

B. Alanus redivivus, ed. J. A. Coppenstein, Napels, 1462, p. 29, 31, 105, 108, 116 etc.

[690]

Alanus redivivus, p. 209, 218.

[691]

Seuse, Leben, kap. 4, 45, Deutsche Schriften, p. 15, 154; Acta Sanctorum Jan., t. II p. 656.

[692]

Hefele, l.c., p. 167; vgl. p. 259 "Over den naam van Jezus", B.'s verdediging van het gebruik.

[693]

Eug. Demole, Le soleil comme cimier des armes de Genève, vermeld Revue historique CXXIII p. 450.

[694]

Rod. Hospinianus, De templis etc. ed. IIa, Tiguri, 1603, p. 213.

[695]

James, Varieties of religieus experience, p. 474, 475.

[696]

Irenaeus, Adversus haereses libri V, 1. IV c. 21³.

[697]

Over de noodwendigheid van zulk realisme James, l.c., p. 56.

[698]

Goethe, Sprüche in Prosa.

[699]

St. Bernard, Libellus ad quendam sacerdotem, bij Dion. Cart. De vita et regimine curatorum, t. XXXVII p. 222.

[700]

Bonaventura, De reductione artium ad theologiam, Opera, ed. Paris, 1871, t. VII, p. 502.

[701]

P. Rousselot, Pour l'histoire du problème de l'amour (Bäumker & Von Hertling, Beitr. zur Gesch. der Philosophie im Mittelalter, VI 6) Münster, 1908.

[702]

Sicard, Mitrale sive de officiis ecclesiasticis summa, Migne, t. CCXIII c. 232.

[703]

Gerson, Compendium Theologiae, Opera, I p. 234, 303s, 325, Meditatio super septimo psalmo poenitentiali, IV p. 26.

[704]

Alanus redivivus, passim.

[705]

Op blz. 12 (zie Hoofdstuk I, tekst voor noot 17) wordt fortitudo met abstinentia gelijkgesteld, maar op p. 201 (zie Hoofdstuk IV tekst voor noot 386) is het temperantia, die in de reeks ontbreekt; dit zal de bedoeling zijn. Er zijn ook nog andere verschillen.

[706]

Froissart, Poésies, ed. Scheler. I p. 53.

[707]

Chastellain, Traité par forme d'allégorie mystique sur l'entrée du roy Loys en nouveau règne, Oeuvres, VII p. 1; Molinet, II p. 71, III p. 112.

[708]

Vgl. Coquillart, Les droits nouveaux, ed. d'Héricault, I p. 72.

[709]

Opera, I p. xliv sq.

[710]

H. Usener, Götternamen, Versuch zu einer Lehre von der religiösen Begriffsbildung, Bonn, 1896, p. 73.

[711]

J. Mangeart, Catalogue des mss. de la bibl. de Valenciennes, 1860. p. 687.

[712]

Journal d'un bourgeois, p. 96.

[713]

La Marche, II p. 378.

[714]

Les cent nouvelles nouvelles, II p. 183. Vgl Rabelais, Pantagruel, I. IV ch. 29.

[715]

De captivitate babylonica ecclesiae praeludium. Werke ed. Weimar, VI p. 562.

[716]

Petri de Alliaco Tractatus I adversus cancellarium Parisiensem, bij Gerson, Opera, I p. 723.

[717]

Dion. Cart., Opera, t. XXXVI p. 200.

[718]

Dion. Cart. Revelatio II, Opera, I p. xlv.

[719]

Dion. Cart., Opera, t. XXXVII, XXXVIII, XXXIX p. 496.

[720]

Alain Chartier, Oeuvres, p. xi.

[721]

Gerson, Opera, I p. 17.

[722]

Dion. Cart., Opera, t. XVIII p. 433.

[723]

Dion. Cart., Opera, t. XXXIX p. 18sq. De vitiis et virtutibus, p. 363, De gravitate et enormitate peccati, ib. t. XXIX p. 50.

[724]

L.c. XXXIX p. 37.

[725]

Ib. p. 56.

[726]

Dion. Cart., De quatuor hominum novissimis, Opera, t. XLI p. 545.

[727]

Dion. Cart., De quatuor hominum novissimis, t. XLI p. 489ss.

[728]

Moll, Brugman, I p. 20, 23. 28.

[729]

Ib. p. 320¹.

[730]

Het voorbeeld van Sint Aegidius, Germanus, Quiricus bij Gerson, De via imitativa, III p. 777; vgl. Contra gulam sermo, ib. p. 909.—Olivier Maillard, Serm. de sanctis fol. 8a.

[731]

Innocentius III, De contemptu mundi 1. I, c. I, Migne, t. CCXVII p. 702ss.

[732]

Bonaventura, In secundum librum sententiarum, dist. 41, art. 1. qu. 2, ib. 30, 2, 1, 34; in quart. lib. sent. d. 34, a. I, qu. 2, Breviloquii pars II, Opera, ed. Paris, 1871, t. III p. 577a, 335, 438, VI p. 327b, VII p. 271ab.

[733]

Dion. Cart., De vitiis et virtutibus, Opera, t. XXXIX p. 20.

[734]

M' Kechnie, Magna Carta, p. 401.

[735]

Uit den hymnus "Adoro te devote". Vergelijk Marlowe, Faustus: "See, where Christ's blood streams in the firmament! One drop of blood will save me."

[736]

Dion. Cart. Dialogion de fide cath., Opera, t. XVIII p. 366.

[737]

L.c., t. XLI p. 489.

[738]

Dion. Cart. De laudibus sanctae et individuae trinitatis t. XXXV p. 137; de laud. glor. Virg. Mariae, en passim. Het gebruik der supertermen ontleent hij reeds aan Dionysius treopagita.

[739]

James, Varieties of rel. exp., p. 419.

[740]

Beide voorbeelden naar James, l.c., p. 417.

[741]

Opera, I p. xliv.

[742]

Seuse, Leben, cap. 3, ed. K. Bihlmeyer, Deutsche Schriften, Stuttgart, 1907, p. 14. Vgl. cap. 5, p. 21, 1.3 v.o.

[743]

Meister Eckhart, Predigten, no. 60 en 76, ed. F. Pfeiffer, Deutsche Mystiker des XIV. Jh., Leipzig 1857, II p. 1931. 34ss.; p. 242, 1. 2ss.

[744]

Tauler, Predigten, no. 28, ed. F. Vetter, (Deutsche Texte des Mittelalters XI) Berlin, 1910, p. 117 1. 30ss.

[745]

Ruusbroec, Dat boec van seven sloten, cap. 19, Werken ed. David, IV p. 106-108.

[746]

Ruusbroec, Dat boec van den rike der ghelieven, cap. 43. ed. David, IV p. 264.

[747]

Ib. cap. 35, p. 246.

[748]

Ruusbroec, Van seven trappen in den graet der gheesteliker minnen, cap. 14, ed. David, IV p. 53. Voor "ontfonken" lees ik: "ontsonken".

[749]

Ruusbroec, Boec van der hoechster waerheit, ed. David, p. 263; vgl. Spieghel der ewigher salicheit, cap. 25. p. 231.

[750]

Spieghel der ewigher salicheit, cap. 19, p. 144, cap. 23, p. 227;—antwoert = beantwoordt aan.

[751]

II Par. 6, I: Dominus pollicitus est, ut habitaret in caligine. Ps. 17.13: Et posuit tenebras latibuum suum.

[752]

Dion. Cart. De laudibus sanctae et individuae trinitatis per modum horarum, Opera, t. XXXV p. 137/8, id. XLI p. 263 etc.; vgl. De passione dni salvatoris dialogus, t. XXXV p. 274: "ingrediendo caliginem, hoc est ad supersplendidissimae ac prorsus incomprehensibilis Deitatis praefatam notitiam pertingendo per omnem negationem ab ea."

[753]

Jostes, Meister Eckhart und seine Jünger, 1895, p. 95.

[754]

Dion. Cart. De contemplatione lib. III art. 5, Opera, t. XLI p. 259.

[755]

Dion. Cart. De contemplatione, t. XLI p. 269, naar Dion. Areop.

[756]

Cankara ad Brahmasûtram, 3. 2. 17.

[757]

Chândogya-upanishad, 8.

[758]

Brhadâranyaka-upanishad, 4, 3, 21, 22.

[759]

Seuse, Leben, kap. 4, Bihlmeyer, Deutsche Schriften 1907, p. 14.

[760]

Eckhart, Predigten, no. 40, p. 136. 23.

[761]

Eckhart, Predigten, no. 9, p. 47ff.

[762]

Soliloquium animae, Thomas a Kempis, Opera omnia, ed. M.J. Pohl, Freiburg 1902-'10, 7 vol., I p. 230.

[763]

L.c., p. 222.

[764]

Alienor de Poitiers, Les honneurs de la cour, p. 184, 189, 242, 266.

[765]

Olivier de la Marche, l'Estat de la maison etc., t. IV p. 56, zie dergelijke vragen hierboven blz. 60. (zie Hoofdstuk II, tekst volgend op noot 86)

[766]

J.H. Round, The king's serjeants and officers of state with their coronation services, London 1911, p. 41.

[767]

Le livre des trahisons, p. 27.

[768]

Rel. de S. Denis, III p. 464s, Juvenal des Ursins, p. 440; Noël Valois, La France et le grand schisme d'occident, Paris, 1896-1902, 4 vol., III p. 433.

[769]

Juvenal des Ursins, p. 342.

[770]

Monstrelet, I p. 177-242; Coville, Le véritable texte de la justification du duc de Bourgogne par Jean Petit, Bibliothèque de l'école des chartes, 1911, p. 57.

[771]

Leroux de Lincy, Le proverbe français, vgl. E. Langlois, Bibl. de l'Ecole des chartes LX, 1899, p. 569, J. Ulrich, Zeitschr. f. franz. Sprache & Lit. XXIV, 1902, p. 191.

[772]

Achter Les Grandes chroniques de France, ed. P. Paris, IV p. 478.

[773]

Alain Chartier, ed. Duchesne p. 717.

[774]

Jean Molinet, Faictz et Dictz, ed. Parijs 1537, f. 80, 119, 152, 161, 170, 194.

[775]

Coquillart, Oeuvres, I p. 6.

[776]

Villon, ed. Long-nom, p. 134.

[777]

Roberti Gaguini, Ep. et or., ed. Thuasne, II p. 366.

[778]

Gerson, Opera, IV p. 657; ib. I p. 936; vgl. Leroux de Lincy, Le proverbe français, I p. lii.

[779]

Geffroi de Paris, ed. de Wailly et Delisle, Bouquet, Recueil des Historiens des Gaules et de la France, XXII p. 87, zie index rerum et personarum s. v. Proverbia, p. 926.

[780]

Froissart, ed. Luce, XI p. 119; ed. Kervyn, XIII p. 41, XIV p. 33, XV p. 10; Le Jouvencel, I p. 60, 62, 63, 74, 78, 93.

[781]

Zie mijn Uit de voorgeschiedenis van ons nationaal besef, De Gids 1912, I.

[782]

Hierboven blz. 202. (zie Hoofdstuk IV, tekst volgend op noot 389)

[783]

A. Piaget, Le livre Messire Geoffroy de Charny, Romania, XXVI, 1897, p. 396.

[784]

Larbre des batailles, Paris, Michel le Noir 1515. Zie over Bonet Molinier, Sources de l'histoire de France, no. 3694.

[785]

Chap. 35, 85 bis (de nos. 80-90 komen in de uitgave van 1515 tweemaal voor), 124/6.

[786]

Chap. 56, 60, 84, 132.

[787]

Chap. 82, 89, 80 bis en vg.

[788]

Le Jouvencel, I p. 222, II p. 8, 93, 96, 133, 214.

[789]

Les vers de maître Henri Baude, poète du XV^e siècle, ed. Quicherat (Trésor des pièces rares ou inédites), 1856, p. 20-25.

[790]

Champion, Villon, II p. 182.

[791]

La Marche. II p. 80.

[792]

L.c., II p. 168.

[793]

Chastellain, IV p. 169.

[794]

Chron. scand., II p. 83.

[795]

Petit-Dutaillis, Documents nouveaux sur les moeurs populaires etc.; vgl. Chastellain, V p. 399 en Jacques du Clercq, passim.

[796]

Du Clercq, IV p. 264; vgl. III p. 180, 184, 206, 209.

[797]

Monstrelet, I p. 342, V p. 333; Chastellain, II p. 389; La Marche, II p. 284, 331; Le livre des trahisons, p. 34, 226.

[798]

Quicherat, Th. Basin, I p. xliv.

[799]

Chastellain, III p. 106.

[800]

Sermo de nativ. domini, Gerson, Opera, III p. 947.

[801]

Le Pastoralet, vs. 2043.

[802]

Jean Jouffroy, Oratio, I p. 188.

[803]

La Marche, I p. 63.

[804]

Gerson, Querela nomine Universitatis etc., Opera, IV p. 574; vgl. Rel. de S. Denis, III p. 185.

[805]

Chastellain, II p. 375, vgl. 307.

[806]

Commines, I p. 111, 363.

[807]

Monstrelet, IV p. 388.

[808]

Bassin, I p. 66.

[809]

La Marche, I p. 60, 63, 83, 88, 91, 94, 134¹; III p. 101.

[810]

Commines, I p. 170, 391, 262, 413, 460.

[811]

Basin, II p. 417, 419.

[812]

Deschamps, Oeuvres, t. IX.

[813]

L.c., p. 219ss.

[814]

L.c., p. 293ss.

[815]

Monstrelet, IV p. 93; Livre des trahisons, p. 157; Molinet, II p. 129; vgl. du Clercq, IV p. 203, 273; Th. Pauli, p. 278.

[816]

Molinet, I p. 65.

[817]

Molinet, IV p. 417; Courtaulx = een muziekinstrument, Mornifle = een kaartspel.

[818]

Gerson, Opera, I p. 205.

[819]

Le songe du vieil pelerin, bij Jorga, Phil. de Mézières, p. 69¹.

[820]

Juvenal des Ursins, p. 425.

[821]

L.c., p. 415.

[822]

Gerson, Opera, I p. 206.

[823]

Gerson, Sermo coram rege Franciae, Opera, IV p. 620; Juvenal des Ursins, p. 415, 423.

[824]

Gerson, Opera, I p. 216.

[825]

Chastellain, IV p. 324, 323, 314¹, vgl. du Clercq, III p. 236.

[826]

Chastellain, II p. 376, III p. 446, 447¹, 448, IV p. 213, V p. 32.

[827]

Monstrelet, V p. 425.

[828]

Chronique de Pierre le Prêtre, bij Bourquelot, La vauderie d'Arras, Bibliothèque de l'école des chartes, 2^e série, III p. 109.

[829]

Jacques du Clercq, III passim; Matthieu d'Escouchy, II p. 416ss.

[830]

Martin le Franc, Le Champion des dames, bij Bourquelot, l.c., p. 86; bij Thuasne, Gaguin, II p. 474.

[831]

Froissart, ed. Kervyn, XI p. 193.

[832]

Gerson, Contra superstitionem praesertim Innocentum, Op. I p. 205; De erroribus circa artem magicam, I p. 211; De falsis prophetis, I p. 545; De passionibus animae, III p. 142.

[833]

Journal d'un bourgeois, p. 236.

[834]

L.c., p. 220.

[835]

Dionysius Cartusianus, Contra vitia superstitionum quibus circa cultum veri Dei erratur, Opera, t. XXXVI p. 211ss.; vgl. A. Franz, Die kirchlichen Benediktionem im Mittelalter, Freiburg 1909, 2 bde.

[836]

B.v. Jacques du Clercq, III p. 104-107.

[837]

De Hoofdstukken XII en XIII vormen een omwerking en uitbreiding van het essay: De kunst der Van Eyck's in het leven van hun tijd. De Gids 1916, no. 6 en 7.

[838]

Rel. de S. Denis, II p. 78.

[839]

Rel. de S. Denis, II p. 413.

[840]

L.c., I p. 358.

[841]

Rel. de S. Denis, I p. 600; Juvenal des Ursins, p. 379.

[842]

La Curne de Ste Palaye, I p. 388; vgl. ook Journal d'un bourgeois de Paris, p. 67.

[843]

Bourgeois de Paris, p. 179 (Karel VI); 309 (Isabella van Beieren); Chastellain, IV p. 42, (Karel VII), I p. 332 (Henry V); Lefèvre de S. Remy, II p. 65; M. d'Escouchy, II p. 424, 432; Chron. scand., I p. 21; Jean Chartier, p. 319 (Karel VII); Quatrebarbes, Oeuvres du roi René, I p. 129; Gaguini compendium super Francorum gestis, ed. Paris, 1500, begrafenis van Karel VIII, f. 164.

[844]

Martial d'Auvergne, Vigilles de Charles VII. Les poésies de Martial de Paris, dit d'Auvergne, Paris 1724, 2 vol., II p. 170.

[845]

B.v. Froissart, ed. Luce, VIII p. 43.

[846]

Froissart, ed. Kervyn, XI p. 367. Een variant leest "proviseurs" voor "peintres", maar het zinsverband maakt het laatste aannemelijker.

[847]

Pierre de Fenin, p. 624 van Bonne d'Artois: "et avec ce ne portoit point d'estat sur son chief comment autres dames à elle pareilles".

[848]

La livre des trahisons, p. 156.

[849]

Chastellain, III p. 375; La Marche, II p. 340, III p. 165; d'Escouchy, II p. 116; Laborde, II; zie Molinier, Les sources de l'hist. de France, nos. 3645, 3661, 3663, 5030; Inv. des arch. du Nord, IV p. 195.

[850]

La Marche, II p. 340ss.

[851]

Laborde, II p. 326.

[852]

La Marche, III p. 197.

[853]

Laborde, II p. 375, no. 4880.

[854]

Laborde, II p. 322, 329.

[855]

Chastellain. V p. 26², Doutrepont, p. 156.

[856]

Juvenal des Ursins, p. 378.

[857]

Jacques du Clercq, II p. 280.

[858]

Foulquart, bij d'Héricault, Oeuvres de Coquillart, I p. 23¹.

[859]

Lefèvre de S. Remy, II p. 291.

[860]

Londen, National gallery; Berlijn, Kaiser Friedrich Museum.

[861]

W.H.J. Weale, Hubert and John van Eyck, Their life and work, London-New York, 1908, p. 70¹.

[862]

Froissart, ed. Kervyn, XI p. 197.

[863]

P. Durrieu, Les très richcs heures de Jean de France, duc de Berry (Heures de Chantilly), Paris, 1904, p. 81.

[864]

Moll, Kerkgesch. II³ p. 313 vg.; J.G.R. Acquoy, Het klooster van Windesheim en zijn invloed, Utrecht, 1875-'80, 3 vol., II p. 249.

[865]

Th. a Kempis, Sermones ad novitios no. 28, Opera ed. Pohl. t. VI p. 287.

[866]

Moll, l.c., II² p. 321, Acquoy. l.c., p. 222.

[867]

Chastellain. IV p. 218.

[868]

La Marche, II p. 398.