Book 4 — III.

Humentes abiere umbræ, et jam lampada opaco Extulit Oceano Phœbus, noctemque fugavit; Jamque, brevem excutiens somnum, rapit arma Saülus, Ingrediturque iter; hunc denso circum undique ferro Agmina funduntur, strictisque hastilibus horret Omne solum, et tremulus telorum it ad æthera fulgor. Corripuere viam celeres: jamque alta Damasci Mænia cernuntur, raræque ex æquore turres. Lætatur spectans, immensaque pectore versat Funera, sanguineumque videt fluere undique rivum, Invisamque unâ gentem miscere ruinâ Posse putat: summâ veluti de rupe leæna Sopitas prospectat oves, ubi plurima toto Incumbit nox campo, illunemque æthera condit. Haud aliter furit, et flammantia lumina torquens Talia voce refert: "Magni regnator Olympi, Ultricem firma dextram, justoque furori Annue, et ipse novam spira in mea pectora flammam. Robora da gladiis insueta, adde ignibus iras, Sic ego templa tua et sacros spernentia ritus Pectora confundam; fausto sic numine lætus Relliquias vincam sceleris: vastam ipse ruinam Aspicies, pater, et stellanti summus ab arce Accipies gemitus morientûm, et fulmine justum Confirmabis opus: lætabitur æthere toto Sancta cohors, magnique ibunt longo ordine patres Visuri exitium, et pravorum fata nepotum!" Dixerat; interea medium Sol attigit orbem, Et totum jubar explicuit: quum creber ad auras Auditur fragor, et volucres per inania cœli Hinc atque hinc fugiunt nubes: dant flumina murmur Insolitum, vastæque tremunt sine flamine sylvæ. Obstupuere omnes: subito quum lumine nimbus Signat iter cœlo, et radiis totum æthera complet: Collesque fluviique micant, pulsisque tenebris Lætantur sylvæ: veluti quum Luna coruscam Extendit per aperta facem. Sacer erubuit Sol, Agnovitque Deum, densisque recessit in umbris. Attoniti siluere viri, manibusque remissis Sponte cadunt tela: insolito ferus ipse timore Diriguit ductor, stravitque in pulvere corpus. Quum subitò nova vox, mille haud superanda procellis, Excidit, et juveni trepidantia pectora complet: "Quo gressus, vesane rapis? quæve effera menti Impulit infandum dementia inire laborem, Et gentes vexare piàs? Huc flecte superbos, Huc oculos; ego sum, quem vanâ fraude lacessis, Tartarei domitor regni, prolesque Tonantis. Flecte viam ventis, motâ quate littora dextrâ, Siste maris cursum, aut medio rape sidera cœlo; Non tamen hoc facies; neque enim gens concidet unquam Nostra, nec humani patietur damna tumultûs. Cæde Deo tandem, et cæptos compesce furores." Tum vero ingenti pressus formidine mentem Intremuit juvenis, rupitque has pectore voces: "Cedo equidem, victusque abeo: tu, maxime rerum, Suffice consilia, atque errantes dirige gressus. Immanes fugere animi, et quà ducis eundum est. Sit modo fas te, Christe, sequi!" Nec plura locuto Intonuere poli, et mediam inter fulgura vocem Audiit: "Infaustos animis depone timores, Vicinamque urbem et celsæ pete tecta Damasci. Ipse adero, rerumque oculis arcana recludam. Eia age, carpe viam, et permissis utere fatis." Hoc Deus, et sese nubis caligine septum Claudit inaccessâ; tellus tremit, et sonat æther, Terque per attonitos vibrantur fulmina campos. Jamque novæ exierant flammæ, et Sol redditus orbi: Assistunt Domino turmæ, gelidamq. resurgens Linquit humum Saulus: sed non redit ossibus ardor, Non oculis lumen; subitis exterrita monstris Haud aliter juveni stupuerunt pectora, quàm cùm Fulmina si flammis straverunt forte bisulcis Coniferam pinum, aut surgentem in sidera quercum, Agricola exsurgit conterritus, et pede lustrat Exustum nemus, et pallentes sulphure campos. Explorat latè noctem, cæcosq. volutat Hinc atq. hinc oculos, et ab omni nube Tonantes Expectat vocem. Intereà regione viarum Progreditur notâ, et Syriam defertur ad urbem: Non, oriens qualem nuper Sol viderat, acri Non animo stragem intentans, non ense coruscus Fulmineo: supplex, oculosque ad sidera tendens, Demissâ sine fine trahit suspiria mente, Immiscetq. preces. Tres illic septus opacâ Nube dies peragit, tolidem sine sidere noctes. Intereà nova paulatim sub pectore flamma Nascitur, æthereoq. viget nutrita calore: Erroris fugiunt nebulæ; sacer ingruit ardor Cœlestisque fides; dant corda immitia pacem, Mutanturq. animi: placido ceu murmure labens Æternos ducit per saxa rigentia cursus Fons sacer, et fluvio tacitè mollescit opaco. Quin etiam, ut perhibent, animam sine corpore raptam Flammifero alati curru avexere ministri, Ad superasq. domos, et magni tecta Parentis Fulmineæ rapuere rotæ: medio æthere vectus Miratur sonitum circumvolventis Olympi, Sideraq., et rutilo flagrantes igne Cometas; Inde cavi superans flammantià mænia mundi, Elysias spectat sedes, et casta piorum Regna, ubi cæruleâ vestitus luce superbit Latè æther, aliis ubi fulgent ignibus astra, Atq. alii volvunt lætantia sæcula Soles: Et puro cernit volitantes aëre Manes, Quos rutilâ cingit jubar immortale coronâ, Oblitas terrarum animas, venerabile vulgus. Tertia jamq. diem expulerat nox humida cælo, Et medios tenuit per vasta silentia cursus: Cæsarie subito et vittâ venerabilis albâ Visus adesse senex, talesq. effundere voces: "Surge, age, nate: tibi nam vitæ certa patescit Semita, teque Deus cœlo miseratus ab alto est. Ipse ego, quæ tristes hebetant caligine visus, Eripiam nubes, exoptatumq. revisent Solem oculi." Divinâ hæc talia voce loquentem Involvere umbræ, tenuisq. refugit imago, Excutiturq. sopor. Nova dum portenta renarrat, Auditasq. refert voces; fugit æquora currus Solis, et ignotus tacitum subit advena limen, Compellatq. viros: eadem altâ in fronte sedebat Majestas, îsdemq. albebant crinibus ora. Agnovit vocem juvenis; nam cætera nigræ Eripuere oculis tenebræ. Tum talibus Annas Aggreditur senior: "Patriæ te, Saule, petitum Linquo tuta domûs, ac mille pericula ferri Invado, sævumque adeo imperterritus hostem. Nam, qui te medio errantem de tramite vertit, Imperat ipse Deus, perq. alta silentia noctis Ingeminat mandata monens. Nunc accipe lucem Amissam, munusq. Dei. Nec plura locutus Pallentes oculos dextrâ premit: atra fugit nox Cœlestes tactus, aciemq. effusa per omnem Irruit alma dies: primi nova lumina Solis Haurit inexpletùm, et fugientia sidera lustrat. Sed major puro accendit divina calore Lux animos, atq. exsultantia pectora complet. Ante oculos nova se rerum fert undique imago: Deletas veterum leges, renovataque cernit Jura homini, et pactum divino sanguine fœdus; Edomitam mortem, raptique arcana sepulchri, Perpetuamq. diem, atq. æterni vulnera leti. Explorat tacitus sese, et vix cernere credit, Quæ mens alta videt; tantâ formidine vasta Exterret rerum species, mixtoq. voluptas Ingruit alta metu: velut insuetum mare pastor Observans oculis, vastiq. silentia ponti, Horret, et ignoto perculsus corda timore Hinc atq. hinc oculos jacit, æternùmq. volutos Miratur fluctus, tantarum et murmur aquarum. Exsurgit tandem, rumpitq. silentia voce: "Æterni salvete ignes! salve aurea nostris Reddita lux oculis! Tuq. O, qui primus inane Rupisti, et variâ jussisti effervere flammâ, Adsis nunc, pater, et placidus tua numina firmes. Da mihi vitai casus, sævosq. labores Perferre, et cunctis tua nomina pandere terris, Magne parens! et quum gelidis inamabilis alis Summa dies aderit, tardæ prænuntia mortis, Cunctanti adspires animo, justosq. timores Imminuas, ducasq. animam in tua regna trementem!" Vix ea fatus erat; per nubes ales apertas Devolat ætherio demissus ab axe satelles, Alloquiturq. virum, placidoq. hæc incipit ore: Macte novâ, Isacide, virtute; opus excipe magnum; Afflatuq. Dei et præsenti; numine fortis Perge, viamq. rape invictam per littora mundi. Non tumidum mare, non sævi violentia belli, Nec populi rabies, circùmq. volantia tela, Immotos quatient animos; sacrum omnia vincet Auxilium, et præsens favor omnipotentis Olympi. Graia tibi excussâ cedet Sapientia cristâ, Ore tuo devicta; trement regna excita latè Cecropis, et vario splendentia numine templa. Te mæsti æterno reboantia murmure ponti Agnoscent Melitæ saxa, et quæ pulcher Orontes Arva secat, fluvioq. vigens Tiberinus amæno, Et vix Ausonium passura Britannia regnum. Audiet Ionii littus maris, atq. ubi fluctus Ægæi sonat, atq. ubi turbidus Hellespontus Sævit, et angustâ populos interstrepit undâ. O nimium dilecte Deo, cui concidit ingens Oceani fragor, et rabidæ silet ira procellæ, Pacatusq. cadit, infecto vulnere, serpens. Perge, atq. immensum laudes diffunde per orbem. Per freta, per flammas, per mille pericula, vade Impavidus; miseros refice, atq. petentibus almam Da requiem populis; animam pater ipse, laborum Defunctam, Christumq. pari jam morte secutam Excipiet, cæloq. novum decus inseret alto.