VOETNOTEN:

[1]

Groningen 1875

[2]

Zie de aanteekening aan het eind van het stuk.

[3]

Haarlem 1887; blz 520.

[4]

oom

[5]

De roode leeuw

[6]

beul.

[7]

moge

[8]

stilte

[9]

fijn, keurig

[10]

bluffende

[11]

stuursch, onvriendelijk

[12]

ten verderve gevoerd

[13]

hem beroemen = pochen; "roem" in vs. 17 = bluf

[14]

ridder, held

[15]

machtig

[16]

verdriet.

[17]

verstoord, boos. Let op het anachronisme van "Vrouw Venus"! (Zie de inleiding).

[18]

wreekte

[19]

aanschouwen

[20]

af = van

[21]

nooit

[22]

geslagen

[23]

houden

[24]

wat is er?

[25]

dapper, flink

[26]

raad geven

[27]

goem nemen = acht slaan (op), zorg dragen (voor)

[28]

bestaan = verwant zijn met

[29]

welnu

[30]

te werk gaan

[31]

waers = zou daarover zijn

[32]

in blijdschap

[33]

spieden, omzien

[34]

ik weet dicht in onze nabijheid wel een te vinden

[35]

zeer.

[36]

kuisch, edel

[37]

gemoed, draecht = heeft

[38]

geslacht

[39]

in zijn leven

[40]

voorouders

[41]

voorstellen

[42]

gezind

[43]

gericht

[44]

geneigd

[45]

zie vs. 28.

[46]

doorbrengen

[47]

hier leven

[48]

als

[49]

pleegt = gewoon is

[50]

stierft gij zonder kroost na te laten

[51]

ontstaan

[52]

oneenigheid

[53]

Elk zou de naaste willen zijn (om den troon te erven).

[54]

berokkenen

[55]

Dit gepraat is absoluut nutteloos

[56]

een zier

[57]

iets waardig zijn, oudtijds met 2en naamval

[58]

mat zetten, overwinnen, verslaan

[59]

de schoone Absalon

[60]

ten onder

[61]

dat verwondert mij

[62]

dwaasheden

[63]

"zij bleven zich zelf met"

[64]

bedwelmd door.

[65]

vergel. vs. 121.

[66]

scherts; versta dit vers en het volgende aldus: wie uw woorden hoorde, zou ze met ernstig nemen

[67]

aanschouwen, dus hier, beleven

[68]

zie vs. 44.

[69]

dan was ik heelemaal mijn verstand kwijt

[70]

versta ongetrouwd, "mijn eigen baas"

[71]

gewon, verwekte

[72]

te na spreken, kwaad spreken van.

[73]

aangezien worden door een vrouw, dus blik van e.v.

[74]

medicijn

[75]

beleven

[76]

verdedigingswerk, bolwerk

[77]

opgesteld rondom

[78]

adelaar

[79]

onder het gezag van een vrouw stellen

[80]

ondanc hebben = vervloekt zijn

[81]

indien

[82]

ooit

[83]

moeite doe

[84]

blijke.

[85]

zie vs. 68;

[86]

emir

[87]

sultan

[88]

zie vs. 79;

[89]

dat ik door hem bemind zou willen worden

[90]

het gebied der Christenen

[91]

stoutmoedig

[92]

fransch: orgueilleux = trotsch

[93]

portret

[94]

gelaat

[95]

Is het.

[96]

veranderen

[97]

Naar middeleeuwsche meening een Saraceensche godheid; van de Mohammedaansche theologie had de schrijver niet veel idee (zie de inleiding). Tervogan is vermoedelijk een verbastering van een Latijnschen bijnaam van Mercurius

[98]

zegt

[99]

gericht. Moltzer leest hier de rijmwoorden: seght: gewecht (zie vs. 84).

[100]

Ik heb het noodig

[101]

Mohammed (zie de inleiding)

[102]

en het is (het land)

[103]

hij is (de man)

[104]

den edelen ridder, held

[105]

't aanschijn = 't gezicht

[106]

zie vs. 18

[107]

met oprechte trouw; veel gebruikte stoplap

[108]

ter wille van de eer van alle vrouwen.

[109]

daarmee

[110]

leven

[111]

"zonder mankeeren" (stoplap)

[112]

"De Roode Leeuw"

[113]

v. helen = verbergen, geheim houden

[114]

Apolijn, verbastering van Apollo, hier ook al weer als Saraceensche afgod voorgesteld (zie vs. 212)

[115]

Fr. messagier = boodschapper, bode

[116]

zie vs 67

[117]

Zij bidt U op hoop van genade.

[118]

de edele vrouw

[119]

vermaard door haar deugd

[120]

zie vs. 68 en 191: hoghen moet = trots

[121]

het gebied der heidenen

[122]

lijf is hier: lichaam

[123]

vijf

[124]

kon

[125]

hoofsch, welgemanierd, fijn

[126]

bat = beter; comparatief van: wel gheraect = voortreffelijk; lijf in het volgende vs: zie vs. 265

[127]

die zulk een edel gemoed heeft

[128]

uitgedacht, versta: denkbaar, te vinden

[129]

zie vs. 79 en 196;

[130]

absoluut

[131]

kuisch

[132]

van hooge positie, van groote macht

[133]

wees daar zeker van (stoplap).

[134]

zeer

[135]

doen uitrusten, goed ontvangen

[136]

zie vs. 173

[137]

moge

[138]

gedrukt

[139]

Sone saghic ... nie = zoo zag ik nooit

[140]

vorstin

[141]

in het algemeen: geluk

[142]

goede eigenschappen, begaafdheden

[143]

daarvan ben ik overtuigd

[144]

zij draagt een tak ("de eerepalm") van bevalligheden

[145]

ooit

[146]

vergelijk vs. 297

[147]

schat.

[148]

uw woorden wèl weten te kiezen

[149]

verder

[150]

te prijzen

[151]

verbergt

[152]

in waarheid (stoplap)

[153]

behalve zij

[154]

getrouw

[155]

zie vs. 247;

[156]

nooit

[157]

voorbijgaan.

[158]

indien

[159]

Jupiter; zie de noten bij de andere godennamen en de inleiding

[160]

gewach doen = gewagen, vermelden

[161]

ja ik

[162]

hier: edel èn trotsch gemoed

[163]

rijk, aanzienlijk

[164]

absoluut, geheel en al.

[165]

zie vs. 317.

[166]

Ja hij, vergel vs 342.

[167]

ook, bovendien

[168]

en legde in mijn hand een gelofte af

[169]

op

[170]

mocht = mocht het, na mijn achten = zooals ik verwacht

[171]

volbracht

[172]

noodig

[173]

ontbreekt, versta waaraan ge behoefte hebt

[174]

steekt

[175]

verbergen

[176]

ziek zijn, vgl kwaal en kwellen

[177]

Dat is Dat is wat ik niet kan gelooven, dus dat kan ik niet ... enz

[178]

geen zier.

[179]

wijd vermaard, algemeen bekend

[180]

beken (belijd)

[181]

verklaar mij schuldig eraan

[182]

zie vs. 22;

[183]

"den tred der liefde": ik moet gaan (en doen) zooals Venus verkiest

[184]

hoovaardig

[185]

dat = dat er was

[186]

hoovaardij

[187]

versta: "de vrouwen behoeven op u niet te rekenen"

[188]

begrijpen

[189]

ontbrak

[190]

kennis

[191]

voorwaar (stoplap).

[192]

nu word ik welwillend gestemd ten opzichte van

[193]

in de macht van

[194]

maar steeds niet

[195]

dat komt mij hoogst zonderling voor

[196]

letterl. "het geschotene", dus bijv. een pijl

[197]

groet.

[198]

zie vs. 208

[199]

letterl. de kroon op het hoofd binden, dus: de kroon dragen

[200]

denk hierbij "als echtgenoote van"

[201]

door haar gepijnigd

[202]

vermaard wegens

[203]

geluk, vergel, vs. 297 en 302

[204]

ge kunt wel een ander gaan zoeken

[205]

de reden waarom

[206]

aanzienlijk, dapper

[207]

dapperste

[208]

die ooit bestond

[209]

en in het land der heidenen het zwaard droeg

[210]

kapot

[211]

meer

[212]

ten gevolge waarvan hij sindsdien nooit meer lachte

[213]

kinderen van zijn moei (= tante)

[214]

Antiochië

[215]

verdriet

[216]

zeker

[217]

al waart gij

[218]

cracht, hier geweld

[219]

proper = eigen, live, 3e n.v. van lijf, hier: lichaam

[220]

ben ik voornemens (meen ik)

[221]

ans = an des; van onnen = gunnen; des = dit: indien God mij dit vergunt.

[222]

"incognito"

[223]

als een ridder die op avontuur uit is

[224]

ik moet mij moeite en leed getroosten om den weg der liefde te gaan

[225]

dat gij het niet nalaat

[226]

bewaak, bescherm

[227]

als erfenis toegevallen

[228]

deze tocht kan niet nagelaten worden

[229]

wrocht, deed

[230]

bezorgen, berokkenen.

[231]

hemel

[232]

plannen, onderneming

[233]

zeker, zonder aarzelen

[234]

wat aan uw hart rust geeft

[235]

hier letterlijk: als een heer "gentlemanlike!"

[236]

is het

[237]

doe

[238]

achterwege

[239]

ic en sal = of ik zal

[240]

paard (ros).

[241]

geweld = macht

[242]

en U een lang, gelukkig leven schenken

[243]

waarheen gij u ook wendt

[244]

galanterie

[245]

dat zie ik nu wel in

[246]

boos, wreed, afkeerig

[247]

dwong

[248]

zonder dat gij het verdiendet en zonder dat gij schuld hadt

[249]

openbreken (denk aan de wond in Jezus' zijde).

[250]

speer, lans

[251]

die verstandig zijn

[252]

die mogen mij niets verwijten

[253]

om onze schuld te betalen=om onze zonden te boeten

[254]

vrij-gekocht (door Zijn zoendood)

[255]

kruid, gewas, plant

[256]

ooit

[257]

gesloten (de poorten)

[258]

dat men ze (=de stad) bewaakt

[259]

wachten.

[260]

nachtrust

[261]

daer na = daar.. op = op welke, bedoeld is op den valk uit vs. 617 = Gloriant

[262]

voor-uit, zichtbaar, hij draagt dus een afgesproken herkenningsteeken

[263]

dat ik hem herken

[264]

gedaante, uiterlijk

[265]

in mijn bereik

[266]

sachen = zag hem, nederbeten = afstijgen

[267]

gij hebt u meester gemaakt van

[268]

hoorde ik

[269]

direct

[270]

herkende, kende

[271]

wel, goed.

[272]

mij aan gevaren blootgesteld

[273]

gij moogt daarop

[274]

verheugen

[275]

wist het

[276]

ter wille van.

[277]

het is recht dat hij die iemand het goede gunt

[278]

daarvan, van die persoon

[279]

op kuische wijze

[280]

gemeenheid

[281]

het is niet goed in dit geval langer te dralen

[282]

schande

[283]

ten verderve gebracht.

[284]

den tocht ondernemen

[285]

zie vs. 490;

[286]

zonder dat wij iemand ontmoeten

[287]

staan

[288]

emmer = absoluut; hoet = hoofd

[289]

verlaten.

[290]

de "verrader"! hij heeft de gelieven bespied

[291]

want ik heb het allemaal gezien

[292]

weet

[293]

zonder dralen.

[294]

wonderlijke dingen

[295]

zie vs. 194,

[296]

omvat

[297]

Saraceen (algemeene Middeleeuwsche naam voor heidenen en Mohammedanen)

[298]

geloof

[299]

wij zouden zeggen: "wat is ze begonnen!"

[300]

branden

[301]

vuur

[302]

(rijdende) ontkomen

[303]

ik zal hem integendeel

[304]

gaan wij

[305]

dat kunnen wij gemakkelijk doen

[306]

van wapene bloet = ongewapend

[307]

ridder, vergel. pair

[308]

slotvoogd, châtelain

[309]

wreede

[310]

gemeene schurk.

[311]

bovendien

[312]

"Het is mis met mij!"

[313]

moge hem

[314]

vreugde

[315]

zwaard

[316]

achterwege

[317]

ten val gebracht

[318]

voorouders; zie vs. 75;

[319]

bloedverwanten

[320]

zie vs. 488.

[321]

"den vure", den brandstapel

[322]

volkomen

[323]

dat en ("en" = ontkenning)

[324]

ooit

[325]

is het

[326]

kerstenheit ontfaen = tot het christendom bekeerd worden

[327]

om Uwer genade wille

[328]

wijnstok = hier: Maria

[329]

held.

[330]

zie vs. 39

[331]

zegt

[332]

men zwoer In de middeleeuwen bij allerlei lichaamsdeelen, zoo hier bij de tanden

[333]

vergel ons een duren eed zweren

[334]

gij hebt er wel de macht toe

[335]

bewaakt

[336]

gevangen

[337]

te hulp komen

[338]

vs. 877-79 "Als ik dat deed, zou het mij het leven kosten, al bezat ik de heele wereld in fijn, rood goud, het zou me niet helpen" (typisch-Middelnederlandsche beeldspraak, ook het steeds gebruikte epitheton ornans "rood" bij goud)

[339]

te lande weert = naar het land (vergel "landwaarts")

[340]

beloof

[341]

vóór

[342]

slecht mensch

[343]

moeite doen

[344]

naïeve overdrijving alsof hij er nog "dag en nacht" tijd voor heeft! "dach en nacht" is 'n geijkte term geworden voor voortdurend

[345]

gevangenis, kerker en steen beteekenen eigenlijk hetzelfde.

[346]

geopend

[347]

welwillendheid, genade

[348]

deel mij dat mede

[349]

die mij daarom verzocht

[350]

onuitgevoerd blijven

[351]

indien

[352]

hier leven

[353]

sterk paard.

[354]

spottend voorwaar, ik zou hem de huishuur betalen! (voor mijn verblijf in den kerker!)

[355]

ik wil u daarbij helpen

[356]

dat ik tot het christendom overga

[357]

zie vs 544.

[358]

lust

[359]

loon

[360]

werd

[361]

geheel en al

[362]

in opschudding gebracht

[363]

beter

[364]

blijven.

[365]

hout, bosschage

[366]

op uw hoede, op wacht

[367]

naar buiten brengt

[368]

zonder U door iets te laten weerhouden, ondanks alle hindernissen

[369]

grappig in den mond van den aspirant-christen! zie vs. 935;

[370]

woud, bosch

[371]

moogt gij.

[372]

meld mij

[373]

wat zal ik doen met Gloriant?

[374]

verbeurd, zich aan een ernstig vergrijp schuldig gemaakt waarop de doodstraf staat

[375]

coert = keurt = oordeelt; "als men volkomen billijk oordeelt"

[376]

dan = daarna.

[377]

wachten

[378]

gestalte, d.w.z. het meisje-zelf!

[379]

fel = gemeen; pute = vrouw van zedeloozen levenswandel

[380]

is er van overtuigd (vergel, vs. 503)

[381]

vergolden, betaald gezet

[382]

fijn, ook: edel

[383]

zie vs. 866.

[384]

Florentijn heeft reeds aardige vorderingen gemaakt in de Christelijke theologie!

[385]

en door haar gezoogd werd

[386]

stierf

[387]

merkwaardig dat op de plaats der terechtstelling zulk een machtig vorst zoo weinig militaire bewaking aanwezig heeft dat Gloriant alléén zijn geliefde redden kan! Of wilde de roede lioen "laver son linge sale en famille?" Voor het Middeleeuwsche publiek was deze "regie-fout" geen bezwaar! Zie de inleiding.

[388]

gezind

[389]

den ghenen = Jezus; door = ter wille van

[390]

uitgespreid, geopend.

[391]

zwaar, grof

[392]

waarachtig

[393]

zie vs. 768;

[394]

aanschouwen; nooit meer

[395]

zie vs. 756;

[396]

al touwe = al toe = allemaal; scouden = schuld

[397]

lastert

[398]

te schande maakt

[399]

"terwijl ge" zouden we hier zeggen

[400]

uitstel.

[401]

gemeen; afgeleid van pute; zie vs. 1003;

[402]

maakt dat ge hier vandaan komt

[403]

zal zich van u meester maken

[404]

de mijne

[405]

hemel

[406]

dat het allemaal voor mij zoo goed afgeloopen is.

[407]

vs. 1096-97: die ik nooit eerder dan nu zag

[408]

U = Gloriant

[409]

hoe ging het u?

[410]

geluk.

[411]

gevangenis

[412]

beteekent zoowel vrees als gevaar

[413]

hield mij in het leven; "hield mij er bovenop"

[414]

zie vs. 544 en vs. 939;

[415]

zooals 't behoort

[416]

behoeft het

[417]

al hebt gij heel wat onaangename dingen ondervonden

[418]

dat weet ik wel zeker (stoplap)

[419]

lof

[420]

overal

[421]

er van dapperheid niet zijns gelijke is

[422]

daarom was ik ongerust over u.

[423]

met volharden (onb. wijs)

[424]

het is ook van geenerlei waarde iets te beginnen

[425]

zie vs. 5;

[426]

na de vertooning van een "abel spel" volgde die van een "sotternie" (klucht). Vergel. de slotverzen van Esmoreit en Lanseloet van Denemerken.

GOEDKOOPE UITGAVEN VAN NEDERLANDSCHE KLASSIEKEN SMAAKVOL GECARTONNEERD.

Uit de serie Zonnebloemboekjes:^[*]

No. 1. BEATRIJS. Het Middelnederlandsche gedicht in proza naverteld. Tweede druk.

"De Beatrijs wordt hier aangeboden in modern Nederlandsch proza, den vertaler R. J. Spitz komt alle hulde toe voor zijn soepele en delicate "vertaling". Utrechtsen Studenten-weekblad Vox Studiosorium.

Men voelt dat iemand van fijnen smaak zich er toe heeft gezet 't oude gedicht in proza na te vertellen. De Nieuwe Gids.

Prijs f 1,10.

No. 2. ESMOREIT. Middeleeuwsch tooneelspel. Met inleiding en verklarende noten. Tweede druk.

Menigeen zal in stilte van zijn lectuur van de "Esmoreit" genieten, temeer daar de afwerking dezer uitgave weinig te wenschen overlaat.... Joannes Reddingius in de Nieuwe Gids.

Prijs f 1,10.

No. 6. UIT HOOFT'S LYRIEK. Bloemlezing met inleiding over den dichter en verklarende noten.

"Een in het algemeen goede keuze, de gewenschte beperking der verklarende noten tot de meest noodzakelijke, een goed oriënteerende inleiding en een keurige vorm kenmerken dit boekje." Het Volk.

"Er klopt iets in deze zoo aus einem Gusse gegoten inleiding, iets van zóó warme overtuiging...." "De keus lijkt mij bizonder geslaagd".... M. H. van Campen in Weekblad voor Stad en Land.

"De bloemlezing is met smaak en kennis van zaken gekozen." Utrechtsch Prov. en Sted. Dagblad.

Het zoo deskundig en met warme bewondering saamgelezen bundeltje, zal het kan niet anders, veel koopers vinden. De Vrouw

"Met veel zorg en fijnen smaak samengesteld." De Tijdspiegel.

Prijs f 1,10.

No. 9. LANSELOET VAN DENEMERKEN.

(LANSELOET en SANDERIJN.)

Middeleeuwsch tooneelspel met inleiding en verklarende noten.

Reeds meermalen hebben wij onze blijdschap over deze Zonnebloem-uitgaven van oude litteratuur te kennen gegeven. Het doet ons genoegen uit de voorrede van dit boekje te bemerken, dat de uitgave ook bij het publiek een succes is, zoodat vorige nummers reeds spoedig herdrukt moesten worden. Het roerend-eenvoudige "abel spel" van Lanseloet ende Sanderijn, dat jaren geleden in Verkade's voortreffelijke opvoering zoovelen geboeid heeft, is een nieuwe voortreffelijke greep van den heer Spitz. Deze middeleeuwsche kunst van een onbekenden schrijver is zoo zuiver-menschelijk, dat zij ook thans nog een wondere bekoring uitoefent. Het Volk.

Prijs f 1,10.

No. 14. DEN SPYEGHEL DER SALICHEIT VAN ELCKERLYC.

De Middeleeuwsche allegorie, bekend door de opvoeringen van Dr. Willem Rooyaards en Ed. Verkade.

Deze populaire uitgave van Elckerlijc zal ongetwijfeld aftrek vinden. De Nieuwe Taalgids.

Deze uitgave zal ongetwijfeld welkom wezen.... Tooneelgids (Brussel).

In dit kleurige bandje krijgt het "schoon boecxken" nieuwe bekoring. De Vrouw.

Prijs f 1,50.

No. 19—20. ADAM IN BALLINGSCHAP van JOOST VAN DEN VONDEL, met inleiding en aanteekeningen van Drs. A. Saalborn, Leeraar Gooische H.B.S. te Bussum.

Fraaie uitgave met illustraties.

Prijs gecartonneerd f 2,75; ingenaaid f 2,25.

No. 23. EEN ABEL SPEL VAN GLORIANT. Met inleiding en aanteekeningen van R. J. SPITZ, Leeraar H. B. S. te Apeldoorn.

Een alleraardigst Middeleeuwsch spel uit de serie waartoe ook Esmoreit en Lanseloet van Denemerken behooren. In het komende tooneelseizoen wordt het stuk opgevoerd door het Haagsche gezelschap "Die Ghesellen van den Spele". Dit stuk werd sedert 1875 niet uitgegeven; dit is de eerste populaire editie.

Prijs gecartonneerd f 1,75; ingenaaid f 1,50.

No. 25. MARIKEN VAN NIEUMEGHEN. Middeleeuwsch tooneelspel met inleiding en aanteekeningen van M.A.P.C. POELHEKKE, Directeur der Gem. H.B.S. te Nijmegen.

Dit stuk is bekend door de succesvolle opvoeringen van "Het Schouwtooneel" onder directie van Jan Musch, welk gezelschap het ook in het komend seizoen weer zal opvoeren. Dit is de eerste editie van dit stuk, die voor een grooter publiek en ook voor schoolgebruik bestemd en geschikt is.

Prijs gecartonneerd f 1,75; ingenaaid f 1.50.

DE TECHNIEK DER POËZIE,

door FRANS BASTIAANSE.

De dichter Bastiaanse geeft in een kort bestek een uitnemend helder inzicht in aard en wezen van den woordkunstenaar en de verhouding die er bestaat tusscben wat er in diens ziel leeft en de wyze waarop hij het uit. Hij behandelt verschillende kwesties van rijm, klank, rhythme, plastiek, zóó als alleen een scheppend kunstenaar zelf, die eigen zielsleven beluisterd en geanalyseerd heeft, het doen kan en zooals men het in geen enkele "versleer" vindt.

"De heer Bastiaanse zegt veel rake en voortreffelijke dingen." Van onzen Tijd.

...... verdient bijzondere aandacht. School en Leven.

Prijs gebonden f 1,50.

[*]

De letterkundige verzorging van de No.'s 1, 2, 6 en 9, en 14 en 23 is van de hand van R.J. Spitz, Leeraar in de Nederlandsche Taal- en Letterkunde aan de Hoogere Burgerschool te Apeldoorn.