TWEEDE AFDEELING.
Reading edition
De pastorij en kapelanij te Tegelen; de pastorij en kapelanij te Belfeld; het rectoraat te Steijl; scholen, adellijke huizen, missiehuis, beurzen-stichtingen, arm-wezen, gilden, feesten, handel en nijverheid te Tegelen.
§ I. De Pastorij.
Het bestaan van een pastoreel huis te Tegelen wordt aangegeven door een stuk, waarin de pastoor in 1681 verklaart: dat zijne woning met aanhoorigheden zoodanig onderkomen is, dat bij wind en onwêer de vruchten zonder te bederven niet meer geborgen kunnen worden, en derhalve het bestuur uitnoodigt om de noodzakelijke herstellingen aan te brengen.[39] De pastorij werd andermaal hersteld in 1753 alsmede in de jaren 1824-1825. In dit laatste jaar werd een gedeelte der aangrenzende tiende-schuur tot een ruime vreemden-kamer hervormd. Ook in 1872 zijn zeer doelmatige verbeteringen aangebracht, zoowel binnen als buiten de pastorij.
Tot in het jaar 1571 genoot de pastoor van Tegelen vijftig malder tiendevruchten hoofdzakelijk rogge; maar na de feitelijke scheiding van de St. Urbanus kapel te Belfeld, ontving hij slechts de helft; namelijk 12 malder rogge, 8 malder boekweit, 3 malder gerst en 1 malder haver. Volgens opgave van den landmeter Peter Behet in 1743 bestond het eigendom der pastorij uit twaalf morgen en zeven-en-dertig roeden bouwland. Doch eene opmeting van 1763 geeft aan: 1o Acht morgen lands, leverende een’ jaarlijkschen pacht op van even zoovele malder rogge per morgen, terwijl ook eenige grond voor de helft werd bebouwd. 2o Eenig slaghout met aangrenzend weiland, gelegen aan den berg, en genaamd, »pastoorshout,” ter waarde van jaarlijks 19 kl. gulden. 3o Verder genoot de pastoor alstoen de kleine tienden, van vlas, winterzaad, lammeren enz. enz. Krachtens het kerkelijk recht was de pastoor vrij van landsschattingen en van het leveren van tienden. Alleen betaalde hij jaarlijks aan de keurvorstelijke regeering, voor Mei- en Herfstschat, 3 raader albus of 9 stuiver. 4o Nog ontving de pastoor van het armbestuur van Venlo jaarlijks 1 malder rogge, gevestigd op de hoeve Hulstert.
Ook deelde de pastoor in de opbrengst van den rondgang in de Goede week, mits hij den koster op diens tocht een medegezel toevoegde. Wegens de opgedrongen schattingen werden den pastoor in 1668 voorloopig toegezegd: 50 kl. gulden uit de rijke revenuën der armenfondsen. De middelen van bestaan van den pastoor te Tegelen, zooals uit alle aanwezige stukken blijkt, waren nimmer bevredigend. De maatregelen ter verbetering genomen in 1785-1786 en 1788 onder pastoor Peter Eskens, hadden weinig of geen gevolg.
Toen in 1815 Jos. Orths de parochie aanvaardde, genoot deze van gemeentewege eene toelage van 500 franken. Op aandringen van den Vicaris-generaal richtte hij een smeekschrift tot Koning Willem I, en verkreeg dien ten gevolge eene verhooging van ’s landstraktament voor zich persoonlijk ten bedrage van 125 N. gulden. Intusschen trok de gemeente de gemelde toelaag in Jan. 1819 weder in.
Wij geven hier de lijst der bekende pastoors van Tegelen:
Hendrik van Holtmolen fungeerde als pastoor in 1433, en had, zooals reeds is aangestipt geworden, eene weide verpacht, die te Odiliënberg gelegen was.
Wilhelmus Weiss. In eene rekening van 1639 wordt vermeld, dat hij vroeger als pastoor te Tegelen stond. Wellicht is hij het, die wijken moest voor den ketterschen bedienaar, die hier was ingedrongen.
Conrard Sären, pastoor van 1637 tot 1671. Onder hem beginnen de doop- trouw- en sterfregisters onzer parochie. Hij onderteekent zich, gelijk aanvankelijk ook zijn opvolger, als pastoor van Tegelen en Belfeld. Deze pastoor was lid der Kruisheeren-orde. Zijn grafsteen, met het opschrift: Conrard Sären pastoor te Tegelen, overleden den 19 Sept. 1671, is onlangs van het koor overgeplaatst naar het rechter zijpand.
Henricus Corneli, benoemd tot pastoor den 9 Nov. 1671, en overleden den 15 Augustus 1680. Wij vinden hem ook genoemd H. Corneli à Tets, misschien wegens zijne afkomst uit het dorp Tits bij Gulick. Na zijn dood stond de Kruisheer Nic. Stals uit Venlo eenigen tijd alhier als deservitor. Hij is hier jammerlijk verdronken. Toen volgde:
Joannes Bongaerts. Deze werd hier aangesteld den 1 Mei 1681 en bleef tot 1704; hij was daarna tot in 1723 pastoor te Urdingen.
Henricus Weuten werd benoemd in September 1704, en verliet Tegelen in December 1727, om te Cruchten bij zijne familie zijn verdere levensdagen door te brengen. Wij vernemen, dat hij aldaar in 1752 is overleden.
Bijna een jaar lang bedienden de Kruisheeren van Venlo de parochie. Joh. Heuts teekent zich herhaaldelijk als deservitor.
Nicolaus Smeets. Deze zeer verdienstelijke pastoor, bestierde bijna 40 jaren lang Tegelen met onvermoeiden ijver. Hij was aangesteld geworden in 1728 en stierf plotselings te Neer op den 8 September 1767. Zijn stoffelijk overschot ligt alhier begraven in den grafkelder onder het koor. Een oom van dezen pastoor werd in 1751 in de kerk begraven tegenover den preekstoel.
Leonardus Timmermans vroeger kapelaan te Horne, werd benoemd, den 9 November 1767. Hij overleed den 2 September 1783. De landdeken Beek, pastoor te Ratheim, had hem hier geinstalleerd.
Petrus Eskens, vroeger kapelaan te Breijel, werd tot pastoor van Tegelen aangesteld in 1783, en overleed alhier den 8 April 1805.
Joannes Petrus Freijbeuter, was geboren te Holtzweiler bij Erkelenz; hij werd hier pastoor in den loop van 1805. Men roemt zijn ijver en nauwgezetheid. Wegens verschillende moeielijkheden trok hij zich in 1815 in zijne geboorteplaats terug, en leefde nog tot 1844. Hij stichtte een kapitaal fonds voor studenten, waaraan ook de Tegelsche jeugd deel kan hebben, gelijk nader blijken zal.
Josephus Orths, geboortig uit Lobberich, en langen tijd religieus in het Brigittijnenklooster te Kaldenkerken, verscheen hier als pastoor in 1815 en overleed ten gevolge eener beroerte den 7 April 1841. Zijne collega’s noemden hem pater Matheus.
Lambertus Mosk, werd pastoor benoemd in April 1841 na alhier 18 jaren kapelaan te zijn geweest. Geboren te Ravenstein in 1804, overleed hij alhier den 28 Nov. 1864. Hij bezorgde onzer kerk de relikwiën der H. Lucia,[40] en de statiën van den kruisweg.
Wilhelmus Beckers, geboren te Well in 1822, priester gewijd in 1845, was achtervolgens van 1845-1850 kapelaan te Afferden; van 1850-1853 te Velden; van 1853-1859 te Gennep. Daarna van 1859 tot 1864 pastoor in de nieuw opgerichte parochie te Ohe en Laak, en sinds 1864 pastoor te Tegelen. Aan hem heeft men het groote en schoone kerkhof, in 1868 aangelegd, benevens de herstelling en vergrooting der kerk in 1874-1875 grootelijks te danken.
Den 10 December 1875 werd deze zeer verdienstelijke pastoor benoemd tot deken van Gennep, en opgevolgd den 12 derzelfde maand door: Franciscus Pennings. Geboren te Kessel in 1830, en priester gewijd in 1854, stond deze laatste achtervolgens als kapelaan eenige maanden te Blitterswijk, twee jaren te Wijk-Maastricht en voorts te Venlo.
§ II. De kapelanij te Tegelen.
In 1540 reeds, gelijk vermeld is, was gezorgd voor een dagelijksche H. Mis. Althans er bestond in de kerk van Tegelen een beneficie aan het altaar van O. L. Vrouw. Rector daarvan was, in genoemd jaar: Bernard van Besel; doch deze was geen eigenlijke kapelaan die gezonden was om den pastoor in zijne bedieningen bij te staan. In 1670 en verdere jaren was Joannes Schutjes tot helper van den pastoor dan eens hier en dan eens te Belfeld werkzaam. Ten jare 1749 vermaakte Gerret Engels 400 patacons voor H. Missen tot ondersteuning van een kapelaan. Bij gebreke van dien titularis bleef de zorg van die H. Missen op den tijdelijken pastoor berusten. Tot dusverre was er alzoo nog geen kapelaan te Tegelen. Wel vinden we dat gedurig na 1700, dan Kruisheeren, dan Minderbroeders uit Venlo den pastoor op de Feestdagen, processiën enz. kwamen bijstaan.
Den 6 Maart 1806 boden burgemeester en kerkmeesters met inwilliging des pastoors, een jaarlijksche toelaag van 500 franks, aan den Eerw. Heer J. Tiebosch opdat deze des Zondags in de parochie-kerk de vroegmis met onderricht zou doen; deze nam het aanbod aan; doch eerst in 1811 werd de Eerw. Heer Tiebosch van de Hoogere geestelijkheid aangesteld. In 1816 verliet hij onze gemeente. Terwijl destijds de Eerw. Heer kanunnik Bernard Canoy te Steijl vertoefde, deed deze tot in 1818 de vroegmis. Van toen af tot 1820 las de Eerw. Heer kanunnik Ferdinand Mertens gewoonlijk de eerste H. Mis; doch deze verliet Tegelen in genoemd jaar. Daar de noodzakelijkheid van een tweede geestelijke in de parochie zich hoe langer hoe meer deed gevoelen, deed de pastoor in dat zelfde jaar de noodige stappen bij den generaal-vicaris van Aken om een kapelaan te verkrijgen, doch zonder gevolg, wijl er gebrek aan priesters was. Intusschen nam zekere Heer van der Wielen deze betrekking waar. Eindelijk in Januari 1823 wendden zich burgemeester en pastoor tot den geestelijken commissaris Claessen te Weert met verzoek om een’ kapelaan te mogen hebben. Deze zorgde dat den 28 April 1823 de Eerw. Heer Lambertus Mosk alhier tot kapelaan werd aangesteld.
Omstreeks het jaar 1825 verkreeg de kapelaan van Tegelen een landstractement van 500 francs, benevens een subsidie van wege de gemeente. Het woonhuis voor den kapelaan dagteekent uit 1840, en is door de gemeente gebouwd; het is zeer aangenaam en gansch nabij de kerk gelegen.
Als kapelaan dezer parochie deden dienst:
Jacobus van Laer, geboren in 1817 te Heijthuizen, priester gewijd te Roermond, werd in December 1841 alhier benoemd. Sinds 1846 verplaatst naar Nederweert, overleed hij aldaar in 1861.
Joannes de Fauwe, van Weert, werd priester gewijd in 1842. Nadat hij twee jaren als professor aan de normaalschool voor onderwijzers te Rolduc en ruim een jaar als kapelaan dezer parochie was werkzaam geweest overleed hij alhier den 23 September 1846, in den jeugdigen leeftijd van 27 jaren.
Goswinus Hubertus Berden, geboren te Broekhuysen, werd uit het seminarie alhier benoemd in December 1847. Sedert 1866 pastoor te Reuver, overleed hij aldaar den 12 Februari 1875.
Joannes van Hegelsom, uit Grubbenvorst, kapelaan te Tegelen van Oct. 1866 tot April 1874, in dezelfde hoedanigheid overgeplaatst naar Horst. Zijn opvolger is:
Frans van Laar, geboren in 1841 te Ohe en Laak, priester gewijd in 1868; vroeger kapelaan te Nieuwstad, sedert April 1874 kapelaan alhier.
§ III. De Pastorij te Belfeld.
Ofschoon de Belfelder kapel reeds in 1571 tot parochiale kerk was opgericht geworden, verliepen meer dan honderd jaren, alvorens een resideerend pastoor daaraan werd aangesteld; tot dusverre bestond er ook geen pastoreele woning.
Eene copie van 1n Jan. 1666 geeft aan, als inkomsten van den dienstdoenden pastoor: 12 malder uit de tienden, bestaande in boekweit, vrij van belasting. Wijders uit twaalf en een half malder erfpacht, in rogge. Van deze erfpacht kreeg de pachter jaarlijks 18 stuiver brab. ad 3 permissie schellingen. Ook bezat de pastoor anderhalven morgen bouwland te Belfeld, in het Eckschip gelegen en genaamd het Bijlstuk, waarvan gewone schatting gegeven werd.
Aan geldrenten gaf het kerspel Belfeld 12 gulden Venloosch,
Willem Franssen op den Steijl 4 gulden 7 stuiver,
Hendrik te Venlo met seine broers 2 gulden 3½ st.,
Talmen op den Rijdt 2 gulden 3½ st.
Verder »hefft de kercke te Belfeld sonnendags ende heyligendags missam, ende ook quarta et sexta feria”.
Volgens eene kerkvisitatie van den 20 Maart 1670 door Van Oeveren[41] vicaris generaal van Roermond gehouden, was de titel der kerk te Belfeld St. Urbanus, de collator der pastorij Baron Van Metternich, Heer van Holtmolen; de tienden behoorden aan den pastoor van Tegelen en waren onbelast; de herstellingen aan de kerk moesten bekostigd worden door het kerkbestuur. De pastoor Conrard Sären, Kruisheer, had tot medehelper Joannes Schutjes, die op Zon- en Feestdagen afwisselend de hoogmis moest houden te Belfeld en te Tegelen. Er waren 250 communicanten[42].
De pastoreele woning te Belfeld werd aangelegd omstreeks 1700, en is herbouwd op het laatst der vorige eeuw.
De verdere reeks der pastoors te Belfeld is:
Balthasar Veken; deze was in 1703 nog pastoor.
Petrus Ludovicus Hommen, van 1727 tot 1749.
Petrus Backhuizen, van 1749 tot 1761.
Godefridus Franssen, van 1761 totdat hij in 1797 wegens de revolutie moest vluchten. Hij nam met nog andere priesters de wijk naar Emmerick. Zonder zijn moedig belijd zouden zij bij den overtocht van den Rijn in handen der Franschen gevallen zijn, die hen achtervolgden en op hen vuurden. Later teruggekeerd, overleed hij in zijne parochie.
Nicolaas Ercks, pastoor van 1801 tot 1814.
Wilhelm Berinks, van 1814 tot 1837.
Petrus Joannes Hesemans, geboren te Lommel in 1804, priester gewijd in 1830 kapelaan te Venlo tot 1837, pastoor te Belfeld tot 1840, sedert dien pastoor te Sevenum.
Norbert Sleurs, geboren te Venlo in 1805. Van 1829 tot 1840 kapelaan te Velden, daarna pastoor alhier tot zijne benoeming voor Middelaar in 1855. Hij werd te Belfeld opgevolgd door den tegenwoordigen pastoor:
Petrus Cruysen, geboren te Linden in 1804, vroeger pastoor te Middelaar.
§ IV. De Kapelanij te Belfeld.
Wilhelm Willems, van Belfeld, schepen te Roermond, overwegende dat er op Zon- en Feestdagen te Belfeld maar één heilige Mis gedaan werd, en de inwoners zich naar Tegelen, Beesel en andere plaatsen ter kerk moesten begeven, stichtte den 21 November 1702 tot lafenis zijner ziel en die zijner voorouders, in de kerk van Belfeld en ten dienste der gemeente, een eeuwige vicarie. De gemeente op hare beurt beloofde, bij akte van den 12 Maart 1700, den miskelk, kaarssen, missale, brood en wijn en alles wat tot de H. Mis noodig is, niet alleen op die dagen, maar ook op de werkdagen onbekrompen te zullen verschaffen. De stichter benoemde tot rector Cornelius Schutjes, student in de theologie te Keulen, zoon van Hendrik Schutjes en Helena Kruitsberg. De rector moest na de H. Mis den ps. miserere en de profundis bidden, en na het Evangelie, omtrent ¾ uur catechismus houden. Van de gemeente zou de vicarius 20 patacons genieten[43].
De woning voor den kapelaan bevindt zich naast de school. Wij weten niet dat ze ooit door een’ geestelijke werd betrokken. Behalve Joannes Schutjes, de medehelper van pastoor Sären in 1675, en den voornoemden Cornelius Schutjes in 1702, vinden wij alleen als werkelijke kapelaans te Belfeld: Franciscus Thör in 1732 en Joannes Bongaerts in 1747.
§ V. Rectoraat te Steijl.
Hoe in 1526 reeds de belangen van de kapel en den rector behartigd zijn geworden, hebben wij vernomen uit de eerste afdeeling dezer aanteekeningen. De aloude kapel van Steijl, den HH. Fabianus en Sebastianus toegewijd, was onbeduidend en ofschoon reeds hersteld en vergroot door een nevenbouw, geheel bouwvallig geworden. Zij is in 1866 verbouwd en op een kleinen afstand door een fraaien en tamelijk ruimen tempel vervangen; deze is het werk van den Roermondschen architect, den Heer Weber. In 1874 werd ook de doelmatige toren ervan voltrokken, en bekostigd door een Rijkssubsidie en de opbrengst van eene tombola-loterij.
Agatha Raetmakers stichtte in 1754 een pensioen van 5 kl. gulden voor benoodigden wijn, brood en was aan de kapel te Steijl. Toen in het jaar 1804 de Heer Tiebosch als privaat-geestelijke te Steijl vertoefde, deden de inwoners bij den generaal-vicaris van Luik pogingen om een dagelijksche H. Mis in de kapel te mogen hebben; dit werd echter niet verkregen. Later toen genoemde Heer werd aangesteld (1811) om den pastoor van Tegelen ter zijde te staan, mocht hij ééns in de week te Steijl de H. Mis opdragen. Bij deze vergunning geeft de generaal-vicaris den wensch te kennen, dat de ingezetenen van Steijl dien ten gevolge meer genegenheid mogen toonen voor de moederkerk van Tegelen. In November 1823 was van wege Luik aan den Heer van der Wielen toegestaan dagelijks de H. Mis te lezen en des Zondags onderricht te geven, aan gezegde kapel. Men bezit in de kerk van Steijl relikwiën van St. Rochus welke door vergunning van de kerkelijke overheid in April 1855 alle Dinsdagen openbaar worden vereerd. Jaarlijks wordt er ter eere van St. Rochus plechtig feest met octaaf gevierd. De Feestdag van de HH. Fabianus en Sebastianus, wijzen de Steijler kermis aan. Den 20 Augustus 1875 werden in de fraaie kerk alhier twee goed overeenstemmende klokken, uit het atelier van de Heeren Fritzen en Petit te Aarle-Rixtel, aangebracht. De inzegening daarvan werd op den 22 daarop volgende voltrokken door den Hoogeerw. Heer deken Raetsen van Venlo, omringd door tal van geestelijken en geloovigen.
Na den Eerw. Heer van der Wielen heeft de Heer kanunnik Bernard Canoij langen tijd des Zondags en ook op de werkdagen de H. Mis in de kapel gelezen. Vervolgens hebben onafgebroken het rectoraat van Steijl bediend; Peter Peters geboren te Zeeland. Deze was vroeger kapelaan te Baexem, en kwam herwaarts in 1847. Zijn geschokte gezondheid deed hem in 1851 zijn ambt nederleggen; hij bedankte en overleed te Tegelen 7 Febr. 1857 in den ouderdom van 63 jaren.
Frans van Haeff geboren te Meerlo, priester gewijd in 1851 was rector tot 1862, en werd daarna in dezelfde hoedanigheid overgeplaats naar Leunen. Thans is hij pastoor te Peij sedert 1873.
Joannes de Gruiter, uit Venlo. Priester van 1844, was hij achtervolgens kapelaan te Brunssum, te Wanssum, en te Meijel; director aan Calvarie te Maastricht en van 1862 tot 1868 rector te Steijl. Hierop benoemd pastoor te Beegden overleed hij te Venlo den 27 November 1874.
Augustinus Backhuis, geboren te Roermond in 1833. Priester gewijd in 1857 werd hij benoemd tot professor te Rolduc; in 1862 tot kapelaan te St. Odiliënberg en sinds 1868 rector te Steijl.
Voegen wij nog bij de geestelijken die onze parochie bediend hebben de naamlijst der Eerw. priesters, die te Tegelen geboren zijn. Ons zijn alleen de volgende bekend:[44]
1. Hendrik van Holtmolen, pastoor alhier in 1433.
2. Gisbert Franssen, was vroeger in Holland op statie geweest, teruggekeerd vestigde hij zich te Breijel alwaar hij het beneficie van Ste Catharina bediende. Hij stierf aldaar in 1726.
3. Gaspar Ronck, geboren in 1712, werd kapelaan te Neer, alwaar hij in 1758 overleed.
4. Godefridus Franssen, was pastoor te Belfeld tot 1797; in 1800 overleed hij op de Mergelstraat aldaar.
5. Wilhelm Smiets, geboren te Geloo onder Belfeld, den 29 December 1767, priester gewijd te Roermond in 1793, bediende eenigen tijd de kapelanie van Maasbree, en werd daarna pastoor te Benschop bij IJsselstein. In de laatste jaren was hij rustend geestelijke en overleed in 1845 den 11 Feb. te Benschop. Hij stichte eene studiebeurs.
6. Bernard Canoy, geboren in 1763, was tot aan de Fransche revolutie Regulier-kanunnik in het klooster te Bruggen, en sedert dien rustend geestelijke te Steijl. Hij overleed den 25 Nov. 1853.
7. Gaspar Franssen, geboren in 1826, priester gewijd te Roermond in 1851; werd eerst professor benoemd aan het bisschoppelijk collegie te Roermond. Hij vertrok in 1856 als missionnaris naar Oost-Indië, alwaar hij tot 1865 werkzaam was; herwaarts teruggekeerd uit hoofde zijner geschokte gezondheid, bedient hij sedert 1869 de pastorij van Ittervoort.
8. Gerard Peeters, geboren in 1829, priester gewijd in 1856; tot in 1865 kapelaan te Echt, daarna te Blerick.
9. Ferdinand Moubis, geboren in 1834, priester gewijd 1859, werd in dat zelfde jaar professor benoemd te Rolduc.
10. Henricus Peeters, broeder van Gerard Peeters geboren in 1840, priester gewijd in 1866 te Roermond, sedert dien kapelaan te Aubel in het bisdom van Luik[45].
11. Joseph Moubis, broeder van Ferdinand voornoemd, geboren in 1844 priester gewijd in 1868 en tot kapelaan benoemd te St Odiliënberg. In 1872 begaf hij zich als missionnaris naar de Vereenigde Staten van Noord-Amerika. De studeerende jeugd der gemeente belooft deze priesterenreeks voort te zetten.
§ VI. De School te Tegelen en Steijl.
Van het begin der zestiende eeuw stond het schoollokaal binnen de kerkhofmuren, tegelijk met de woning voor den onderwijzer, die tevens koster was. Ongeschikt geworden om het steeds toenemende getal schoolkinderen te bergen, dient het, sedert 1817, tot gemeentehuis. Een ruimere nieuwe school werd meer zuidwaarts gebouwd in 1818. Ook dit gebouw was weldra te klein en daarenboven onsterk geworden, zoodat de in 1870 nieuw gebouwde en ruime school noodzakelijk werd. Zij kostte nagenoeg 6000 gulden.
Gelijk op de meeste plaatsen van Gulick en Gelderland werd de schoolmeester-koster alhier benoemd op voordracht van den pastoor, na overleg met de burgemeester of de schepenen. De benoeming van Jacobus Geurts in 1818 werd op voorstel van den pastoor en den burgemeester zelfs bevestigd door den vicaris-generaal van Aken.
Dat het onderwijs te Tegelen reeds vroegtijdig behartigd, en de onderwijzers naar waarde geschat werden, blijkt genoegzaam hieruit, dat reeds in het jaar 1591 ten voordeele van den schoolmeester eene jaarrente ter waarde van één malder rogge was gesticht ten laste van het goed Holtmolen.
Zie hier de lijst der onderwijzers van Tegelen. Als koster-schoolmeester vinden wij in 1678 Henricus Vervoort; van 1755 tot 1766, Egidius Lauwenhuis, van 1766 tot 1771, Peter Engels; van 1771 tot 1772 Paulus Houba; van 1772 tot 1780 Hendrik Hendriks; van 1780 tot 1794 Theodorus Bongaerts; van 1794 tot 1804 Mathias Denissen; van 1804 tot 1816 Peter Dambacher.[46]
Hoofdonderwijzers, na afgelegd examen volgens de tegenwoordige wet waren: Jacobus Geurts geboren te Tegelen in 1797 tot October 1862. Deze had van 1815 tot 1818 onderwijs gegeven te Belfeld, bedankte in 1862 en overleed alhier in 1868. Henricus Antonius Ludovicus Hagdorn, benoemd in Maart 1863; naar elders verplaatst in Januari 1864. Hubertus Constantinus van den Ertwegh, benoemd den 4 Juni 1864, naar elders geroepen den 27 Januari 1868. Henricus Bloemers, geboren te Beesel, was te voren hier hulponderwijzer. Henri Geurts, geboren te Tegelen den 23 November 1845 volgde hem als hulponderwijzer op.
Na het overlijden van Peter Dambacher gaven te Steijl bijzondere onderwijzers aan eenige kinderen lager en middelbaar onderricht; wij noemen als zoodanig Joannes van Wis, later priester geworden, Joannes Grubben, Jacobus Holtman.
Toen er in 1867 een flinke school benevens onderwijzers woning verrees werd ook te Steijl eene hoofdonderwijzer aangesteld. Achtervolgens gaven daar onderwijs: Henricus Bastiaans, benoemd in Januari 1868, deze overleed in Maart daaropvolgende. Jean Godfried Crasborn, benoemd in Junij 1868, ontslagen in Juli 1870. Joannes van den Houdt, benoemd in Dec. 1870, ontslagen den 27 Mei 1874. Jan Willem van Poppel, benoemd den 1 Augustus 1874.
Sedert 1818 werd, zoowel te Tegelen als te Steijl, steeds gezorgd dat hunne onderwijzers in staat waren voldoend onderricht te geven in de Fransche en Duitsche talen, in de musiek en meer andere vakken.
Den 2 September 1875 hebben eenige kloosterdochters onder den naam van Zusters van Onze Lieve Vrouw, genoodzaakt door den Pruissischen Culturkamp om zich uit hare woonplaats Essen in Duitschland te verwijderen, het ruime huis met erf van Mevrouw de Weduwe Math. Moubis aangekocht‚ met ’t doel om aldaar een pensionnaat voor jonge dochters op te richten, met eenzelfde doel hebben thans ook een twintigtal Zusters der Voorzienigheid uit Westfalen, het huis van Mevrouw de weduwe Leop. Moubis in bezit genomen.
§ VII. Adellijke Huizen te Tegelen.
Te Tegelen bevinden zich twee kasteelen, vroeger door adellijken bewoond: Holtmolen en de Munt. Holtmolen voorheen Holtmülen ten zuiden van het dorp op tien minuten afstands van de kerk, is een prachtig landgoed met schoone omgeving van boschaadjes, vijvers en tuinen. Hoewel hier en daar veranderd en gewijzigd, heeft het slot zijn’ oorspronkelijken vorm vrij wel behouden; men ziet er ook nog de huiskapel, ofschoon wij nergens een bewijs vinden dat er vroeger ooit het H. Misoffer werd opgedragen, tenzij alleen een korten tijd in het begin dezer eeuw, toen het gebouw bewoond was door den Heer van Dinter. De grachten zijn breed en worden gevoed door het bronwater der aangrenzende bergen, hoofdzakelijk door den zoogenoemden »snellen sprunk.” De nabij gelegen overoude watermolen schijnt zijnen naam aan het kasteel te hebben gegeven, althans deze molen lag vroeger te midden van struikhout en behoorde altijd tot het eigendom van het kasteel. Wanneer vroeger de groote weg van Venlo over Tegelen naar Roermond, uit hoofde van het opzwellen der Aalsbeek, onbruikbaar werd, liet de Heer van Holtmolen toe, dat de barrieren langs het kasteel geopend werden, en vrije doortocht bestond over zijn goed in de richting van Geloo naar Reuver, of ook door de holle straat, Nering geheeten, naar Belfeld. De lange nevengebouwen van het slot hebben ten tijde van baron Von Glazennap gediend tot paardenstal voor een escadron cavalaristen, die deze Heer voor den krijgsdienst gedurende eenigen tijd onderhield.
Heeren van Holtmolen.
Otto van Holtmolen ontving in 1402 benevens de Heerlijkheid Tegelen, Holtmolen met aanhoorigheden.
Johan van Holtmolen aanvaarde het goed in 1425. Diens zoon Frans van Holtmolen erfde zijns vaders goed den 10 Juli 1544. Hij kreeg vernieuwing zijner rechten den 30 Mei 1556; en den 26 Sept. 1580 werden alle rechten en toebehooren van Holtmolen bekrachtigd ten gunste van zijne huisvrouw Johanna van Harst. Deze Joanna van Holtmolen bracht, door haar huwelijk met Waleran van Erp en Vechel o. a. ook Holtmolen in deze laatstgemelde familie. Weduwe geworden maakte zij eene codicille den 30 Maart 1636. Uit dit huwelijk sproten:
1. Johan van Erp, Heer van Erp en Vechel.
2. Agnes reeds in 1637 gehuwd met Werner van Hûndt. Zij stierf weduwe in 1676. Van dit huwelijk komen de latere Heeren van Holtmolen uit het geslacht van van Hùndt.
3. Assuera Magdalena van Erp, huwt in 1645 Johan Wilhelm van Metternich die den 15 April 1662 overleed[47]. Uit hun huwelijk kwam, volgens Fahne, Wilhelm Engelbert van Metternich gehuwd met Johanna Agnes Barbara van Bolandt. Wij vonden echter in onze archieven Engelbert van Metternich, neef en erfgenaam van Baron van Metternich, gehuwd met Margaretha van Smidt, uit wier huwelijk Wilhelm Arnold van Metternich geboren werd te Tegelen den 18 November 1646. Deze leefde nog in 1672 en was gehuwd met voornoemde Agnes van Bolandt, die wij in November 1702 als weduwe aantreffen. Deze vrouwe schonk den pastoor van Tegelen de volmacht over een armenfonds[48].
De Heer van Hùndt van Holtmolen, trad in het begin der vorige eeuw in de rechten van Mevrouw van Metternich. Hij was luthersch en bezocht de protestantsche kerk te Kaldenkerken. Uit dien hoofde vooral liet hij den weg van af Holtmolen tot op de heide door middel van dijken verbeteren, en wordt die weg de Hondsdijk genoemd. De boerderij zwarte hond geheeten, doet ook herinneren aan dien Heer.
De familie van Hùndt voerde gedeeld in het schildhoofd een’ loopenden windhond, in den schildvoet van sinopel.
De éénige dochter van van Hùndt, Anna Elisabeth Louisa trad omstreeks 1750 in huwelijk met Baron Joachim Reinholt van Glazennap, uit Pommeren. Toen op zekeren dag de Heer van Hùndt met zijne dochter in een rijtuig gezeten over de heide eenen wandelrid deden, lichtte van Glazennap, de dochter, die hij reeds vroeger doch te vergeefs ten huwelijk had gevraagd op; met haar in huwelijk getreden kreeg hij bij erfenis het goed Holtmolen. De familie van Glazennap voerde in zilver een keper van keel wier linker been op een morenkop steunt. Deze van Glazennap, zegt men, had van het Beijersche hof verlof gekregen om munt te slaan; vandaar de zoogenaamde glazennepkes, zij zijn van metaal, hebben eene waarde van 2 stuiver kleefs, en dragen het jaartal 1755. Ook had deze Heer getracht het slot Holtmolen eenigermate bomvrij te maken. Hiertoe had men een deel van het dak met een enorme massa aarde bedekt, waarvan echter de drukkende last eene ineenzakking te weeg bracht in den nacht van den 17 April 1752, Jacob Vissel metselaar uit Gelder, werd dientengevolge onder de puinhoopen begraven.
Van Glazennap heeft Holtmolen op het laatste der vorige eeuw verlaten. In 1771 was het goed onbewoond. Daarna kwam het in bezit van baron van Holthausen, die het weldra verkocht aan den Heer Vos de Wael, en toen deze Venlo verliet kwam Holtmolen bij verkoop aan de tegenwoordige bezitters, de Edelachtbare familie Gerard de Rijk van Steijl.
De Munt ligt ten oosten van het dorp; zooals dit goed thans bestaat dagteekent het uit het begin der vorige eeuw. Hoe het er voor dien tijd uitgezien heeft, hebben wij nergens vermeld gevonden. De baron van Wevelickhoven maakte er een prachtig buiten van, zooals men in de nabijheid van groote steden aantreft. De kunstmatig aangelegde en met allerlei arbusten beplante berg, in het park onmiddelijk voor het kasteel, is aangevoerd met de aarde die uit de grachten gehaald werd. Midden in die verhevenheid was een ijskelder; doch daar thans die hoogte bijna gansch geslecht is, staat deze kelder of put thans ontbloot en gelijkt vrijwel op een fabriek-schoorsteen; ware deze eens weggeruimd, dan zou de Munt, van op den grooten weg naar Venlo gezien, in bekoorlijkheid veel winnen. Bij dat landgoed schijnt in vroegere tijden eene windmolen gestaan te hebben, althans de strook gronds tusschen het kasteel en de kerk gelegen wordt molenkamp, en de weide daaraan grenzende molenpas geheeten.
De grachten in ’t vierkant rondom de Munt aangelegd en met een fraaie brug van drie pijlers versierd, bieden in den winter den Tegelsche liefhebbers van schaatsen een gewenschte en alleraangenaamste ridbaan aan. Wat de huiskapel op dit kasteel aangaat, zij was klein en eenvoudig, en is thans tot bergplaats ingericht. Wij vonden dat in 1733, door den bisschop van Luik aan de familie van Wevelickhoven, vergunning was verleend om het H. Misoffer daarin op te dragen. Deze vergunning geschiedde telkens voor den termijn van drie jaren. Na voormeld jaar is deze niet meer gevraagd.
De Heeren van de Munt bezaten voorheen, behalve eenige groote, vele kleine tienden zooals van vlas, kippen, winter-zaad enz. De groote tienden, zooals bemerkt is, behoorden meestal aan den Heer van Holtmolen.
Ook moest de Heer van de Munt, ten gerieve der ingezetenen een’ stier onderhouden. Deze last stond op het stuk bouwland Peske, voorheen Verrenpeske geheeten.
Heeren van de Munt.
Henricus Constantius van Wevelickhoven, huwde te Roermond den 13 Mei 1699 met Hendrina Dorothea de Bors.
Zijne kinderen waren:
Engelbert Joseph van Wevelickhoven; deze leefde nog in 1736, doch was van hier afwezig.
Jean Pierre van Wevelickhoven overleed vóór 1742.
Jean Joseph van Wevelickhoven, die als Heer van de Munt alhier overleed in 1742, en in den grafkelder onder het koor werd bijgezet.
Voorgenoemde Henricus Constantius was vermoedelijk de stichter van het kasteel de Munt, en staat in onze archieven vermeld als weldoener onzer kerk; hij schonk onder anderen een prachtig tabernakel met spiegelglas omzet en herkomstig uit Brussel; de beste ornamenten en het Christusbeeld in het hoofdaltaar zijn ook door hem geschonken.
Antoon Joseph van Wevelickhoven, komt in 1760 voor als Heer van de Munt. Hij verlangde eene school en eene kapelanij te stichten, onder beding, dat de gemeente daarvoor een land aan den zoogenaamden steenoven zou afstaan. Daar de gemeenteraad dit verzoek niet inwilligde, schijnt hij geen genoegen gehad te hebben nog langer in Tegelen te vertoeven. Hij vestigde zich te Brussel alwaar zijne familie nog voortleeft.
Petrus Goswinus van Wevelickhoven komt in 1798 voor als kanunnik en cantor in de Roermondsche domkerk. Hij overleed te Roermond den 19 Mei 1820 in den ouderdom van 60 jaren en drie maanden. Het adellijk wapen van deze familie was: in een rood veld twee zilveren fascen; schildhouders twee rechfstaande leeuwen.
Als erfgenaam der familie de Bors uit Roermond, kreeg een gedeelte der goederen van de Munt in bezit zekere Francis Cloots, die den 18 November 1748 te Tegelen huwde met Adelaïdis de Pauw, welke den 7 November 1753 alhier overleed. Zijn wij wel ingelicht, dan was de beruchte Jean Baptiste Cloots, bijgenaamd Anacharsis, die in de Fransche revolutie op het einde der vorige eeuw, zulk een droevige rol speelde, hun zoon of hun neef. Hij trad te Parijs in de mommerij van den 14 Juli 1790 als »orateur du genre humain” op, en noemde zich: l’ennemi personel de J. Christ. In den val der Cordeliers gewikkeld beklom hij met zijn vriend den afzichtelijken Hébert den 24 Maart 1794 de trappen van het schavot.
In het jaar 1753 overleed op de Munt Jonker Antonius de Pauw. De familie Cloots heeft maar tijdelijk op de Munt gewoond. Deze familie voerde in goud eene fasce van sabel bezet met drie bezapten. In het schildhoofd prijkt een adelaar.
Francisca Josephina, eenige dochter van Antoon van Wevelickhoven en Elisabeth Josephina le Clerc, werd geboren te Brussel den 9 Feb. 1749; zij vertoefde op de Munt in 1768, en overleed te Brussel den 16 Feb. 1797. Uit haar huwelijk met Jozef Hyacinthe d’Hannosset uit laatstgenoemde stad, sproten twee dochters; de oudste Paulina Maria Theresia genaamd, werd geboren te Brussel den 19 Jan. 1785 en overleed aldaar den 19 Dec. 1855; deze was gehuwd met Peter Alexander Gislain van Volden de Sandberg geboren te Brussel den 21 Juni 1766 en overleed op het kasteel Hogue bij Yperen den 8 Juli 1808.
Na dien tijd werd de Munt bewoond door den oud burgemeester Balth. De Hasenbach; vervolgens werd het kasteel tot Casino ingericht en betrokken door Joannes Dercks uit Venlo; eindelijk ging het, in 1831 bij verkoop over aan de familie de Lom de Berg. Thans is de Munt tot een vrouwenklooster ingericht. De geweldige kerkvervolging in Duitschland gaf hiertoe aanleiding. De Benedictijner-nonnen uit Vierssen uit haar vaderland de wijk nemende, hebben het kasteel benevens de gebouwen en het terrein binnen de grachten, ter groote van 160 aren, aangekocht en den 20 Juli 1875 in bezit genomen. Deze nonnen, ook Zusters van de gedurige aanbidding genoemd, brengen dag en nacht door in vereering en aanbidding van het Allerheiligste Sakrament. Ofschoon de kloosterlingen achter slot leven, is hare kapel zoo ingericht, dat zij ook toegankelijk blijft voor de geloovigen der parochie, die er hunne godsvrucht komen voldoen.
De overste dezer kloosterzusters is de dochter van den graaf von Fürstenberg-Stamheim. Tot rector werd, den 10 September 1875, benoemd en aangesteld de Eerwaarde Heer Jozef Adams uit Dulken.
Wambach.
Dit buitengoed, zooals in de eerste afdeeling vermeld is, behoorde in de 15de eeuw aan de Heeren van Holtmolen; vervolgens ging het over aan de familie van Hùndt en van Glazennap. Den 14 Februari 1757 verkochten Joachim Reinhold Baron van Glazennap en diens gemalin Anna Elisabeth Louisa geboren van Hùndt, aan Wilhelm Frederik baron van Olne Heer tot Olne, Soumagne St. Hadlain, Baarlo enz., en Theodora Maria Josepha geboren van Meerwijk echtgenooten, het goed Wambach met ab- en dependentiën.
Baron d’Olne, Heer te Berck verkocht aan Arnold Hamboch, protestantsch prediker te Kaldenkerken, zijn goed Wambach met ab- en dependentiën, onder dezelfde voorwaarden als de verkooper het aanvaard had van baron van Glazennap. Berck 31 April 1762. Wambach kwam nader in erfenis toe aan Joannes Giezen; diens afstammelingen verkochten het als pachthoeve aan den Heer Krauwerts uit Kaldenkerken. Ook Wambach is zeer aangenaam gelegen en met grachten omringd.
§ VIII. Missiehuis te Steijl-Tegelen.
Het plan om een seminarie of kweekschool op te richten ter opleiding van duitsche missionnarissen voor China, Mongolië en andere heidensche landen, werd in 1874 opgevat door de Zeer Eerw. Heeren doctor J. von Essen, pastoor te Neuwerk in het aartsbisdom Keulen en Arnold Janssen, rector te Kempen, tevens redacteur van het maandschrift »kleiner Herz-Jesu-Bote”, en vroeger gedurende twaalf jaren professor in de natuurkunde aan de hoogere burgerschool te Bocholt. Eerstgenoemde was voornemens deze grootsche onderneming in Duitschland of in Oostenrijk tot stand te brengen; doch de kerkvervolging aldaar noodzaakte hem voor als nog van zijn voornemen af te zien. Nu meende de Wel Eerw. Heer Janssen de taak op zich alleen te moeten nemen. Hij vestigde zijne aandacht op Nederland voor wier bewoners de stichting, zijns inziens, ook dienstbaar behoorde gemaakt te worden. Al spoedig was de goedkeuring van een twintigtal bisschoppen, benevens die van H. Em. den Kardinaal Franchi, prefect der Propaganda te Rome en der drie Kardinalen uit Oostenrijk verkregen. De Eerwaarde stichter wenschte zijne inrichting zooveel mogelijk op de Duitsche grenzen en op een centraal punt te zien verrijzen. Daartoe scheen Steijl onder Tegelen hem zeer doelmatig; hij kocht te dien einde in Juli 1875 aldaar het huis met aanhoorigheden van den Heer J. Ronck. De personen, die het onderricht geven en het huis bestieren, zijn reeds gevonden, zij zijn: een Nederlander, een Luxemburger, een Oostenrijker en een Duitscher. De eerste met name Smorenburg, tot hieraan pastoor te Bredevoort, in het Aartsbisdom Utrecht, heeft achttien jaren in China doorgebracht, een Chineesch-Fransch woordenboek vervaardigd, en gedurende vijf jaren onderwijs gegeven in het Fransch aan kinderen van mandarijen te Peking; daarvoor werd hij meteen der hoogste ridderorde van China beloond. Hij is belast onder anderen met den cursus in de Chineesche taal.
De inspraak Gods volgende, en steunende op den zegen des Heiligen Vaders, Pius IX, en de aanmoediging van zoo groot aantal kerkvoogden, verlaat zich het bestuur in de toekomst op de offervaardigheid der goedgezinden. In voornoemd maandschrift van Juli 1875, sluit de Eerw. Heer Janssen een artikel dienaangaande, als volgt: »laten we bemerken, dat met den aankoop van bovengemeld huis en tuinen onze geldelijke middelen zijn uitgeput; doch wij hopen, dat de H. Joseph, dien wij gesmeekt hebben om onze voedster-vader te willen wezen, ons verder door bemiddeling van gegoede lieden zal bijstaan. Moge ons de christelijke liefde niet vergeten en de rijke en voorname bij den middelbaren burger niet willen achter staan”.
Het huis werd den 15 Augustus, namens den Bisschop van Roermond, plechtig ingezegend door den Hoogeerwaarden Heer deken van Venlo. Op aanvrage werd nog dienzelfden dag per telegraaf van wegen den Kardinaal Antonelli ook de goedkeuring en den zegen des H. Vaders ingewonnen. Eenige studenten genieten er thans onderwijs.
§ IX. Beurzenstichtingen.
A. Stichting door den Weleerw. Heer Johan Peter Freybeuter voorheen pastoor te Tegelen, gemaakt den 24 Dec. 1844[49].
1. Ter eere Gods en tot bevordering van het heil der geloovigen, stichtte deze vrome priester eene studiebeurs bij den aartsbisschoppelijken stoel van Keulen; waartoe hij aan dezen schenkt en onwederroepelijk afstaat: den koopprijs van 22 morgen lands, vrij van alle schulden en hypotheek, en gelegen te Holtzweiler bij Erkelens.
2. Het bestier dezer stichting alsmede het fonds zelf, stelt hij in handen van den tijdelijken Aartsbisschop van Keulen; met de bevoegdheid de personen aan te wijzen aan welke, en de regels volgens welke de uitkeeringen moeten geschieden.
3. Uit de opbrengst dezer goederen zal vooreerst eene beurzenportie gevormd worden. Zoodra deze portie met afkorting der onkosten 80 thaler overschreidt, zal deze som, (en ook de heele stichtingsom, indien zij niet verpast zoude zijn,) strekken tot vestiging eener tweede beurzenportie; en zoo op gelijke wijze gezorgd worden voor het tot stand brengen eener derde en eindelijk vierde portie.
4. Tot genot van deze portiën laat hij vooreerst toe zijne bloedverwanten, die roeping en aanleg toonen voor den priesterlijken staat. Bij gebrek van dezen bevoegt hij daartoe katholieke jongelingen geboortig uit de parochiën Holzweiler, Tegelen bij Venlo en Waldorf aan het Voorgebergte; bij voorkeur aan jonge lieden van minder gegoede ouders en die tot den geestelijken staat geroepen schijnen.
5. De vergeving dezer studiebeurzen zal den tijdelijken aartsbisschop van Keulen toekomen. Ingeval er meerdere bloedverwanten of ook meerdere aspiranten uit de voormelde parochiën zich aanbieden, blijft het recht aan den Aartsbisschop van den éénen vóór den anderen aan te nemen. Wanneer eene portie te verleenen open staat, zal zulks tweemaal achtervolgens in genoemde parochiën worden afgekondigd.
Geteekend op ’t oorspronkelijke: Johan Peter Freijbeuter. † Joannes von Geissel. Frans Oehl. M. J. Antons. S. P. Tier, Notar.
Zoo gedaan te Keulen op het bisschoppelijk paleis op dag en jaar als boven.
B. Stichting van den Weleerw. Heer Wilm Smiets uit Belfeld in leven pastoor te Benschop bij IJsselstein, den 3 Februari 1845[50].
Op aangehaalden datum beschikte deze pastoor bij testament als volgt: aan de na te melden bestuurders zal na mijn overlijden onder aftrek van lasten, uit mijne nalatenschap worden ter hand gesteld de som van 8500 guld. ned. welke zal strekken tot fonds eener studiebeurs voor studenten die zich voorbereiden en opgeleid worden tot priester der R. C. Kerk.
De toelage zal gedurende de eerste vijftig jaren aan niemand worden verleend, dan aan leden mijner familie, die zich tot den geestelijken stand begeven, en beurtelings moeten worden toegekend aan een’ student van vaders en moeders zijde. Indien echter twee mijner bloedverwanten te gelijk mochten studeeren, zal door elk de helft kunnen genoten worden, zoodanig, dat bij het ontstaan van meer dan twee bloedverwanten, de naaste in den bloede boven den meer verwijderden en de oudste boven den jongeren in jaren, den voorrang zal hebben.
Na verloop van deze eerste 50 jaren, zal uit dit fonds aan een’ bloedverwant bij voorrang, en bij ontstentenis van deze, beurtelings aan een’ student uit de gemeenten Belfeld en Kaldenkerken, eene tegemoetkoming worden verstrekt. Doch aan een student, die niet bloedverwant is, alleen dan, wanneer die buiten staat is om uit eigene middelen in de kosten der studiën te voorzien en volgens het oordeel der bestuurders de noodige geschiktheid voor den geestelijken staat bezit.
Indien zich geene studenten aanbieden, hetzij bloedverwanten of studenten uit Belfeld en Kaldenkerken, zullen de revenuën tot kapitaal moeten worden aangelegd ter verbetering en vergrooting van het fonds.
Tot bestuurders dezer beurs benoem ik de tijdelijke pastoors van Belfeld en Kaldenkerken, die in werkelijken dienst zijn, en geef hun de macht van bij vermeerdering van het fonds, en na verloop der eerste 50 jaren, de toelage te regelen, naar behoefte der studenten en daarvan naar goedvinden aan meer dan een gelijktijdig genot te doen hebben. Ik benoem tot provisoren de tijdelijke pastoors van Venlo en Tegelen, ten einde op het bewind der bestuurders toezicht te hebben en hunne raadgevende stem bij elke belangrijke verrichting uit te brengen. Ik geef aan de bestuurders de bevoegdheid, om voor hunne moeiten jaarlijks vijf per cent der revenuën in rekening te brengen.
Gedaan te Benschop den 3 Febr. 1845.
Geteekend: W. Smiets, W. Beukenboom, W. Houtdijker en Imminck, Notaris.
§ X. Armwezen.
Van oudsher reeds bezat de parochie Tegelen eenige fondsen tot ondersteuning harer armen. Reeds in 1590, zooals wij vroeger bemerkten, hadden dezen een vast inkomen. Den 1 Maart 1627 beschikte Engelbert van Metternich, Heer van Holtmolen, als volgt: »overmits Stephan Beekmans, Geisbert Kamp en Thys Weggers schepen des gerichts Tygelen end syne huysvrouw Margaretha von Smidt, verklaart hij, dat de goederen seijner huysvrouw sullen toekomen aen hare susters (salvo usu fructu), dan aen de armen van Tygelen 400 venloische gulden, en van den dagh af sijner doodt tot die syner vrouwe 5 percent sullen gegeven worden. Alsnog twee malder tot instituirung van arme kinder mit vorbehald, dat de bezitters van Holtmolen daerover opsicht hebben sullen”. Ten jare 1743 bezat de arme alhier nagenoeg zeven en een’ halven morgen lands. Door het armbestuur was den 11 December 1749 een kapitaal van 1200 kleefsche daler ter leen gegeven ad 3 per cent aan het kapittel der St. Martinuskerk te Emmerik, en den 13 November 1750 aan hetzelfde kapitel een ander kapitaal groot 600 daler kleefs. In 1783 werd overeengekomen dat beide sommen zouden gebracht worden op 300 hollandsche ducaten ad 3 per cent. Tot in 1803 zijn deze intresten behoorlijk ten gunste der armen uitbetaald geworden. Sedert dien echter heeft het zich anders toegedragen[51].
Nog genoot, sinds 1750, de arme den interest van een kapitaal groot 200 gl. kl. geschonken door Mathis Deckers en kinderen. In 1757 werd door een’ onbekenden een huis gelegateerd voor de armen. Thans heeft het bestuur gezorgd voor drie armen-woningen. Ook Mevrouwe van Volden, eigenares van het kasteel de Munt, heeft zich, op het einde der vorige eeuw, als weldoenster getoond der armen van Tegelen, door het stellen eener vaste rente. Edoch de voornaamste inkomsten aan den arme leverde nog altijd de zoogenoemde agrische stichting.
Zekere Doctor Agris stichtte in het begin der vorige eeuw te Bracht een armen-fonds ter voordeele der parochiën Mulbracht, Tegelen en Breijel[52]. De jaarlijksche renten beloopen voor den armen van Tegelen ongeveer 24 Rijksdaler, en moeten aan vijf der oudsten en meest behoeftigen verstrekt worden. De bezitter van het goed Holtmolen is collator of uitdeeler dezer inkomsten. De bedeeling moet geschieden op alle Quatertemperdagen, in dier voege, dat na twee jaren er genoegzaam overschiet om aan deze armen het noodige linnen te verschaffen. De tijdelijke Prior der Kruisheeren te Bruggen was benoemd tot procurator dezer stichting, en de dienstdoende pastoors van Bracht, Tegelen en Breijel traden op als provisoren. Volgens uitdrukkelijk verlangen des stichters moest telken twee jaren voor genoemde Heeren rekening afgelegd worden, ten einde de getrouwe uitvoering van alles te waarborgen. Ten dezen ontstond groote moeielijkheid met den baron van Glazennap over de jaren 1748 en 1749. Deze heer placht zelf te bedeelen; doch behalve dat de provisoren geen bescheid kregen over de uitgaven, werden de huis-armen ten zijnent alles behalve gunstig bedacht. Zelfs het gemeentebestuur had noodig geoordeeld zich de zaak aan te trekken, en diende eene klachte in aan de hoogere regeering. Het duurde niet lang of van wege deze verscheen eene terechtzetting uit Dusseldorp ten adresse van Baron van Glazennap.
Daar de huisarmen van Tegelen ook van elders goed bedacht werden, heeft men bij wijlen de renten der Agrische fundatie doen strekken tot vermeerdering van het fonds. Maar ook dit gaf aanleiding tot moeielijkheden met de provisoren van Bracht en Breijel, zoo dikwijls het zich gold renten te plaatsen. Wij lezen intusschen dat ten jare 1796 op alle Quatertemperdagen behoorlijke uitbetaling geschiedde van de som van 24 Rijksdaler en 2½ stuiver.
§ XI. Broederschappen.
De Broederschap van O. L. Vrouw alhier is zeer oud. In het jaar 1583 vinden wij haar vermeld, als hebbende haar eigen vaandel in de processie. Sedert 1640 genoot zij aanzienlijke inkomsten. De leden ervan gaven doorgaans 50 kl. gulden jaarlijks aan de kerk, en 10 gulden aan den koster. De pastoor werd betaald naar evenredigheid van de gezongene H. Missen. Deze broederschap betaalde jaarlijks aan tienden 3 kop rogge en een’ kapoen aan de keurvorstelijke regeering.
Van niet minder oude dagteekening is de St. Antonius-broederschap. Hoewel zij het schuttersgezelschap vertegenwoordigde, was zij toch een godsdienstige vereeniging van mannen en jongelingen. Wij vinden nergens dat zij ten dienste van den keurvorst heeft gestaan. Volgens eene rekening van 1585 op perkament geschreven, bezat de St. Antonius-broederschap aan jaarlijksche inkomsten: vijf malder rogge en 40 kl. gulden. Daarbij hadden de gilden- of St. Antonius-broeders jaarlijks eene ton bier te verteren. Trouwens zoo was het in 1789. Peter Vervoort, ontvanger dezer Broederschap, betaalde toen ook een onbeduidende som aan de kerk. De koster ontving jaarlijks twee malder rogge voor zijne diensten; daarmede was Hulsterhof belast.
De aloude St. Antonius-broederschap, hoewel in vorm en inkomsten zeer gewijzigd, blijft steeds bloeiend voortleven onder de benaming van de alde schutterij. Bij het jaarlijksch vogelschieten, alsmede op eersten kermis-Maandag heeft een statige optocht plaats. Nauwelijks is het dag of de tambour kondigt door trommelslag de feestelijkheid aan. De schutters vergaderen op bepaald uur voor het huis des schutters-koning of van den kastelein, bij wien de gewone bijeenkomsten plaats hebben. Voor ettelijke jaren waren ze met jachtgeweren en roeren, thans ook met lanssen gewapend. Het korps bestaat uit een’ tambour-majoor die den stoet vooraf gaat, uit grenadiers en de gewone schutters. Alles, ook het commando, herinnert aan den tijd, dat Tegelen onder het keurvorstelijk gezag stond; de majoor kommandeert te paard en draagt tot teeken zijner waardigheid eenen chapeau-claque, dikke épauletten, een lijfgordel en ruitersabel. De grenadiers dragen colbakken, en op een vroeger blauwen thans zwarten jas, roode épauletten; de uniform is mettertijd herhaaldelijk gewijzigd. De schutterkoning, omringd door eene eerewacht draagt den zilveren vogel en is overladen van zilveren gedenkplaten. Deze platen, gehecht aan een zilveren keten aan welks uiteinde de vogel hangt, zijn geschenken deels van bloedverwanten en vrienden des konings, deels van den koning zelven. Bedoelde vogel zegt men een geschenk te zijn van den keurvorst van Beijeren. Het is een kunstig gegraveerd havikje van zwaar zilver. Boven den vogel hangen drie zilveren bellen in den vorm van eikels, op elk dezer leest men afzonderlijk POV † LES † W † N † T † A † F † en W † M † S † I † A † H †. De rij van platen bestaat uit: 1o Een hart met het opschrift: Jonkheer Godart van Stockheim. 2o Een dito met opschrift: Jost op gen Steijl. 3o Een dito met Peter aen gen Cruts, en 4o met Meichell Rivers tot opschrift. 5o Volgt een zilveren hart, tamelijk zwaar en dienende tot klamp; op den voorkant ziet men het beeld van St. Martinus benevens het jaartal 1614; op de keerzijde staat Michiel Kremers. 6o Een hart met het afbeeldsel van een vaandrig met vaandel, opschrift Gerardus Peeters. 1733. 7o Eene zilveren ster waarop staat afgemaald een man zittende aan tafel terwijl de waardin hem een glas aanbiedt, daaronder leest men: Wilhelm Rivers 1737. 8o Eene plaat waarop St. Martinus te paard is afgebeeld; opschrift: Jacobus Krusbergen 1744. 9o Een groote plaat met het borstbeeld van Koning Willem I, daaronder het ronde opschrift: »Wilm I souvereine vorst van Nederland heeft Tegelen aangetreden 1811”. 10o Eene plaat waarop een zadelaar zit aan de werktafel; opschrift: G. Wellens. »Das Satler hantwerk ist, das macht viel leichter reiden, Mein Schatz, drom liebe mich, ich mach euch mange Freude 1818”.
11o Een idem, waarop verbeeld zijn een’ slager met zijne huisvrouw benevens een os. Daaronder de namen H. Peuten, C. Joosten. Vervolgens:
Lustig und dapper Zijn die vleischhakker, Bringen 1000 thaler bei Und kauffen vette oksen ein.1819.
12o Een idem, voorstellende eene tapperij waaronder men leest:
David König ehmals Hirt, Ich nun König bleib’ doch Wirt. A. Peeters 1820.
13o Een idem, waarop:
Ik schoot den vogel voor den eersten keer, Om te krijgen des konings eer. P. Faessen 1821.
14o Een idem, opschrift:
Ik schoot den vogel voor den tweeden keer, Om te krijgen des konings eer. P. Faessen 1822.
15o Een idem, beeld van een pannebakker met eene vorm en zetplank in de hand, volgt:
Ich hab das vögelein geschossen und genommen, Das sehet ihr alle freude ein, die königs ehr bekommen. Jacobus Denissen 1823.
16o Een idem met het vers:
Als König bin ich auserkoren, Doch nur in bauernstand geboren, Den der vogel war an mein, So kan ein Bauer auch König sein. H. Vervoort 1824.
17o Een idem:
Gelijk Duitslands grootste slagt, Was mijnen naam Ik heb ’t nu zoo ver gebracht, Dat ik hier als koning staan. P. van Leipsig 1825.
18o Een idem:
Toen ik nog was een jongezel Schoot ik den vogel snel, En nu ik ben in echten staat Zie ik, dat ’t ook nog gaat. A. Peeters. P. Joosten 1826.
19o Een idem, met het afbeeldsel van een’ molen, rechts een molenaar met meelzak en links een koning met kroon, volgt:
Vandaag in konings gewaad, Morgen in mulderspak, Zoo goed mij nu het zilver staat, Past mij ook den meelzak. H. Aarts 1827.
20o Een idem met het beeld van eene schijf, waar men potten op vormt en het volgende opschrift:
Ik zit hier op mijn troon Met luister hoog verheven De scepter dien ik toon Doet mij als koning leven.P. Rulkes 1829.
21o Een idem met opschrift:
Ik schoot den vogel neer Voor den eersten keer, Ook had ik daarbij de eer Schoot den vitsvogel neer. L. Timmermans 1830.
21o Een idem, waarop staat: In 1834 logeerde P. van Leipsig koning van Tegelen, in het wapen van Leopold I koning van België.
22o Een idem met de woorden: Godfried Krambrucher, Prins van Bracht, en Koning van Tegelen. Vandaag op den troon, en morgen op de schijf, heb ik nu het zilver op het lijf; het zegt gelukkig niemand aan ’t kleivat. 1835.
23o Een idem, met opschrift:
In 1820 als koning voor den eersten keer, In 1826 wederom die eer, In 1836 in ’t zelfde gewaat, Staan wij in den Engel paraat.A. Peeters.
24o Een idem, op deze staat:
Lees hier wie lezen wil Dat ik in 1837 den 30 April Timmermans Andreas Koning der schutten was.
25o Een idem van Wilm Faessen uit 1838 met het volgend politiek versje:
Ziet hoe wonder het gaat, Eenen Wilm poetst de plaat, Een anderen Wilm komt terug En heeft de plaat op zijnen rug.
26o Een zilveren ster met het opschrift: Ter herinnering der 50jarige echtvereeniging van den Weledel geboren Heer G. J. de Rijk en Mevrouw G. J. de Rijk geb. Th. H. M. de Koning. Steijl 24/9 1822-1872.
Wat deze St. Antonius-broederschap voornamelijk doet bloeien, is het daaraan toegevoegde ondersteuningsfonds, strekkende tot tegemoetkoming voor zieke en afgestorvene leden. Dit fonds, doorgaans de schuttersbus genoemd, werd in 1835 opgericht en telde alstoen 27 thans 150 deelnemers. Als eerste stichters staan ingeboekt: H. Kappus, Laur. Hermans, Pet. van Leipsig, Godf. Krambrüchers, Jan Wellens, Math. Rijvers, Ant. Peeters, Jac. Koopmans, Jan Hovens, And. Timmermans. Aan deze tien, en bij ontstentenis aan hunne opvolgers, blijft onder den naam van stichters, het beheer der bus opgedragen. Twee hunner houden elken Zondag na de Hoogmis een uur zitting in een vrije kamer, door den koning of bij stemming, tot vergaderplaats der leden aangewezen. Van drie tot drie maanden worden deze busmeesters of zittende stichters door twee andere vervangen, en wordt in tegenwoordigheid van alle leden de rekening afgelegd. Van deze schuttersbus kunnen lid worden alle ingezetenen der parochie beneden de dertig jaren oud, mits van een onbesproken gedrag en een gezond ligchaamsgestel[53]. Zij betalen, behalve het inschrijvingsgeld, elken Zondag vijf centen. Na twee jaren lidmaat te zijn geweest heeft men, bij geval van ziekte, ”aanspraak op dagelijks 33 cents, gedurende een half jaar; daarna bij voortduring der ziekte nog een half jaar op iets minder; duurt echter de ziekelijkheid nog langer, dan verkrijgt men geene toelage meer uit de bus, doch blijft des niet te min nog lid der Broederschap. Bij sterfgeval betaalt de vereeniging den lijkdienst, doodkist enz. Alle leden zijn op straf van 15 cents gehouden den lijkdienst bij te wonen. Op gelijke boete moet elk lid tegenwoordig zijn bij de twee voornaamste processiën en bij die, welke alle eerste Zondagen der maand in de kerk of over het kerkhof gehouden worden. Dezelfde bepaling geldt ook betrekkelijk de hoogmis, die jaarlijks voor de afgestorvene leden wordt opgedragen. Voor de gelden van inschrijving en boete bestaat een afzonderlijke kas, daaruit alsmede uit eene bijdrage der busgelden wordt jaarlijks eene som ter beschikking gesteld aan de leden, die daarmede zich op St. Antonius en St. Martinusdag recht hartelijk vermaken. De bus der St. Antonius-schutterij heeft thans eenige gelden op intrest uitgezet.
Met eenzelfde doel, en bijna op denzelfden voet ontstond in 1846 de Broederschap van St. Martinus. Ter onderscheiding van de St. Antonius-broederschap of de alde schutterij, noemt deze zich de St. Martinus- of de jonge schutterij. Ook deze vereeniging werd in christelijken zin opgericht. Den 11 November 1846 vormde zich eene commissie samengesteld uit Joannes Franssen, Gerard Roggen en Hendrik Driessen, en meerdere belanghebbende; deze wendde zich tot den toenmaligen pastoor van Tegelen met verzoek om goedkeuring der ontworpene Broederschap, en verlof tevens om in de processiën op H. Sakramentsfeest en op Maria-Hemelvaart te mogen tegenwoordig zijn; terwijl zij zich harerzijds verplichten:
a. Die plaats in de processie te zullen innemen, welke de pastoor zal goedvinden. b. Op St. Martinusdag eene hoogmis te laten doen, en dien dag zonder dans-muziek te zullen vieren. c. De processie te vergezellen met of zonder muziek volgens verlangen des pastoors. d. De leden straffen, die zich te dier gelegenheid door dronkenschap of andere baldadigheid zouden te buiten gaan. e. Zich op kermis-Zondag en Maandag stiptelijk op het teeken der klok ter kerke te zullen begeven. Ook dit gezelschap houdt jaarlijks vogelschieten, en heeft een zoogenaamde Bus, waardoor in de behoefte van zieken, enz. wordt voorzien.
Ten slotte zij nog melding gemaakt van het zoo gunstig bekende fanfare-gezelschap alhier. Deze Vereeniging, ontstaan in 1853, is talrijk, en heeft zich door vlijt en kunstgevoel tot zekere hoogte weten te verheffen. Zij vond zelfs in eenige steden, waar zij zich deed hooren, onbeperkten bijval.
Meer dan eens heeft zij een gewaardeerden dienst bewezen aan onze ingezetenen, door der godsdienstige en burgerlijke feestvieringen nieuwen luister bij te zetten.
§ XII. Feesten.
Het is bekend, dat de kermissen haren oorsprong en naam ontleenen aan het feest, waarop men den verjaardag vierde van de inwijding der parochiale-kerk. Men noemde dit in de middeleeuwen kerkwijding—kerkenfeest. Dien dag werd alle arbeid gestaakt; de ingezetenen hulden zich in hunne paaschbeste kleeding en togen ter kerke; want zoo sprak men: Vandaag is het Kerkmis of kermis. De eigenlijke kerkmis-dag voor deze parochie valt op den 11 November, feest van den H. Martinus, doch sedert jaren is het dan geen kermis meer.
Uit eene aanteekening van het jaar 1681 vernemen wij het volgende betreffende onze feesten[54]. »Jaarlijks wordt op Zondag na St. Bartholomeus of laatsten Zondag van Augustus het feest van Kerkwijding gevierd[55]. Alsdan men de mis Terribilis, waarna processie over het kerkhof, terwijl Te Deum wordt gezongen: de plechtigheid wordt gesloten met den zegen des Allerheiligste.” Op dezen dag viert men nog heden de zoogenaamde Herfstkermis of groote kermis.
»De Theopheria of H. Sakramentsprocessie wordt gehouden op Zondag onder de octaaf van het H. Sakramentsfeest. Alsdan komt een der Eerw. Paters uit Venlo het sermoon houden onder de hoogmis, en wordt daarna de processie ingesteld, ofwel over Kruis, Hagenboomke, Overtegelen, op Steijl en vandaar kerkwaarts, na aan de vier statiën den zegen gegeven te hebben; of door het dorp langs de Munt over de Haenerhei verder over Hagenboomke, Kruis weer naar de kerk.” Gemeenlijk worden deze wegen bij afwisseling gevolgd; ter gelegenheid dezer plechtigheid wordt de eerste of kleine kermis gevierd. »Op St. Marcus dag, zoo lezen wij verder, is het gebruik processie over het kerkhof te houden. In de Kruisdagen, als het gunstig weder is, trekt men den eersten dag langs End over de brug kerkwaarts; den tweeden dag over de brug langs den alde mert, en den derden dag door het dorp over de Munt door de Bongaartsstraat naar de kerk.” Men volgt, bij deze gelegenheid ook thans nagenoeg denzelfden weg.
Vóór 1681 was het gebruikelijk, dat na de processie op H. Sakramentsfeest de voornaamsten des dorps, ten getalle van 20 à 25 man, zooals: de pastoor, de pater, de gezworenen of schepenen, de zangers enz. in eene daartoe bepaalde herberg vergaderden en op kosten der kerkfabriek aldaar het middagmaal gebruikten. Deze onkosten, zoo wordt vermeld, kon de kerk in de toekomst niet meer dragen uithoofde harer graote behoeften. Naar wensch des pastoors en der hoogere geestelijkheid is dit gebruik dan ook achter wege gebleven.
Even als elders wordt in onze gemeente, ’s avonds voor den feestdag van den H. Martinus, het St. Martensvuur ontstoken. Dit geschiedt doorgaans op vier plaatsen. Te weten: een eerste op den Berg dat gemeenlijk gebluscht is, vooraleer de overige gereed zijn. Een tweede op de Leemhorst; dit onderscheidt zich door de vele daar naast staande brandende stroofakkels; is dit uitgebrand dan maken de Tegelsche en Steijler knapen zich gereed. Na drie maanden lang voor een stevigen en hoogen brandstapel te hebben gezorgd, door hout en stroo bij een te »trossen”, heeft men geen haast om ’t ontsteken; want de eer komt aan hen, wier vuur het langste brandt. De Tegelschen stoken hun St. Martensvuur op den Spekberg; en de Steyler hebben hunnen brandstapel op eenen heuvel ook den Spekberg genaamd opgericht, beide verhevenheden zijn de hoogste punten van den omtrek.
Vóór 25 jaren maakte het gansrijden een deel uit onzer volksfeesten. Deze vermakelijkheid had plaats op vastenavond. Meestal werd de gans gereden in de thans weggeruimde laan, in de richting van af den alde mert naar den Linksterhof. Somtijds gebeurde dit ook op een of ander gehucht. Daags na het gansrijden, op vastenavond-Dinsdag, werd een gul middagmaal aangericht voor de mededingers naar den gansenkop. Deze pret heeft nu plaats gemaakt voor eene soort tentoonstelling op het marktplein door gemaskerde personnaadjes.
§ XIII. Handel en Nijverheid.
Het gehucht Steijl, door zijn gunstige ligging op de Maas, alsmede wegens zijn ruime en voor schepen en karren zeer gemakkelijke losplaats, bezat onder de Keurvorstelijke regeering, onder de Fransche Republiek en het Keizerrijk een’ zeer belangrijken expéditie-handel. De naburige Rijnprovincie had deze plek gekozen tot stapelplaats voor de goederen, die zij uit Frankrijk, Belgie en Holland trok en omgekeerd uit Duitschland derwaarts verzond. De toevoer was destijds zoo groot, dat de menigte pakhuizen dikwijls de groote hoeveelheden zout, olie, pek, granen en koloniaal-waren niet konden bergen. Wie toenmaals een paard bezat in onze gemeente was ook vrachtvoerman. Goederen werden hier aangevoerd of afgehaald voor de steden Keulen, Dusseldorp, Neuss, Urdingen, Gladbach, Vierssen, Kempen, Dulken, Breijel, Kaldenkerken, enz. De goedkoope prijzen van los- en pakgeld deden er veel aan, dat de handel den voorkeur aan Steijl gaf boven andere plaatsen. Zoo betaalde de eigenaar of koopman van goederen slechts 12 centen voor het lossen en bewaren van goederen die, om het even hoeveel, door eene kar konden vervoerd worden.
De inlijving van Tegelen bij het Koningrijk der Nederlanden bracht een gevoeligen slag toe aan den handel te Steijl. De Pruissische zoutfactorij, vroeger aldaar gevestigd, werd in 1816 naar Kaldenkerken overgeplaatst. De drukte was nu op verre na zoo groot niet meer als voorheen. Toch bleef van 1822 tot 1830 de koloniaal handel nog altijd beduidend. Dagelijks kwamen honderde smokkelaars uit Pruissen, koffij, rijst, tabak enz. inkoopen om die ter sluiks over de grenzen te brengen. Doch nadat sedert 1830 het verkeer op de Maas met Holland gesloten was en Steijl tot Belgie behoorden, was de handel hier niet levendiger dan elders; zelfs de overeenkomst van Londen in 1833, die de Maas vrij maakte, kon dien niet meer doen herleven; de tijden waren voorbij.
Ook de scheepsbouw, vroeger alhier bloeiend, liet van lieverlede na; en toen stoombooten de Maas bevoeren, zag men zelden meer, dat hier schepen gebouwd werden.
De nijverheid daarentegen en het fabrieken-wezen hebben in de gemeente Tegelen in bloei toegenomen. Een bewijs dienaangaande is de in het oog loopende aanwas der bevolking. Men vindt hier een aantal pannen-, steen- en pottenfabrieken, eene ijzergieterij en pletterij; tabak en cigarenfabrieken enz., die aan een groot gedeelte der inwoners een goede broodwinning verschaffen. Wat de potten- en pannenfabrieken aanbelangt, mag men veilig aannemen, dat zij de oudste tak der Tegelsche nijverheid vormen. Men herinnere zich, wat wij aanvankelijk nopens den naam en den oorsprong van ons dorp hebben gemeld, en wat wij hebben gezegd over de ontdekking van overblijfsels van pannenbakkerijen uit het romeinsch tijdvak. De Tegelsche pannen zijn, zoowel wegens hare sterkte als gladheid en schoone kleur, alom gezocht; de meesten worden naar Duitschland en België verzonden. Op het oogenblik werken 17 fabrieken. De pottenfabrieken alhier, vroeger zestien, thans vijf in getal, tierden voornamelijk van 1821 tot 1830. Men kon toen niet genoeg waren leveren aan de kooplieden uit Nassau en aangrenzende streken. Deze lieden kwamen jaarlijks omstreeks Paschen uit Holland, waar zij schepen huurden, herwaarts, en na eenige weken hier vertoefd te hebben, voerden zij de ingeladen koopwaren naar Rotterdam, Amsterdam, Groningen, Middelburg, Antwerpen, Brussel enz. Sommigen lieten zeeschepen tot Steijl opvaren en namen ladingen in voor Bordeaux, Marseilles en de Spaansche zeehavens. Bij wijlen had de Steijler losplaats dan ook het aanzien van een kleine zeehaven. In 1835 liet hier een Hannoveraansch kofschip Theclanette genaamd, het anker neder; het was groot 38 last en laadde toen 33000 ned. pond zwart goed voor Rouaan in Frankrijk, bestaande uit koffijkannen, melkpotten, melkbaren of schotels, braadpannen en ander keukengereedschap.
De kleinste soort van aardewerk, zooals b. v. een spaarpotje of een nachtegaalsfluitje, noemt men een kwart; een thee of koffijpot kan drie à vier kwart uitmaken; dit is de maatstaf van berekening bij het koopen en verkoopen in aanmerkelijke hoeveelheid. Deze pottenfabrieken benevens pannenbakkerijen verbruiken jaarlijks voor 60 tot 70 duizend gulden aan brandhout, behalve de steenkolen. De glazuuraarde of Bleiertz, welke men gebruikt, om aan het aardewerk een zwart- of bruinglinsterende kleur te geven en ten onzent loot wordt geheeten, komt uit den Eiffel. Het looten, nadat de waar zonnebak is, pleegt het werk van den baas der fabriek te zijn. Niet onjuist wordt het werktuig, dat de arbeider door middel zijner voeten in beweging brengt, terwijl hij met natte vingeren den noodigen vorm aan de te maken potten geeft, vergeleken bij een spinnewiel; vandaar dat men nog wel zegt: potjes-spinnen.
Sedert een tiental jaren worden te Tegelen door de fabriekanten Jac. Gitmans, Theod. Gitmans en Steph. Engels aarden buizen gefabriceerd, die in groote hoeveelheid veelal naar België worden verzonden; deze worden gebruikt voor waterleidingen, schoorsteenen enz.
In 1854 hebben de Heeren H. Kamp en F. Soeten hier een nieuwen en zeer belangrijken tak van nijverheid in werking gesteld. Het zijn de ijzerpletterij, ijzergieterij en meni-fabriek. Zij worden door stoom gedreven en verschaffen aan een aantal lieden arbeid in overvloed. Deze fabrieken werken voornamelijk voor de Provincie, doch ontvangen ook vele bestellingen uit Hamburg en uit de Hollandsche zeehavens. Er zijn wijders drie tabaks- en twee cigarenfabrieken, vier bierbrouwerijen wier naam zeer gunstig bekend staat. De vijf jeneverstokerijen zijn thans tot een enkele verminderd. Behalve zes en vijftig herbergen telt men ruim twintig winkels van allerlei koopwaren.
Ook zijn er vijf slachterijen, die volop aftrek hebben, ofschoon ook het gebruik van paardenvleesch bij de arbeidende klasse niet in minachting staat; sinds ettelijke jaren worden gemiddeld 12 paarden per jaar geslacht.
G. PEETERS,
Blerick St. Lambertus 1875.