Note 58 — ARISTOTELES’ ZIELKUNDE.

9. Daar de ziel der levende wezens door twee vermogens bepaald is, door het oordeelsvermogen, wat het werk is van denken en waarneming en bovendien door de plaatselijke beweging, zij over waarneming en geest dit bepaald, en moeten wij nagaan wat wel in de ziel het bewegende is, of het is een bepaald deel der ziel, gescheiden naar grootte of in begrip, of de heele ziel en zoo eenig bepaald deel, of het een bizonder deel is naast die gewoonlijk genoemd worden en die gezegd zijn of een daarvan. Wij hebben alvast de moeilijkheid hoe men van zielsdeelen moet spreken en van hoevele. Immers zij lijken in zeker opzicht onbepaald vele en niet alleen die welke sommigen58 onderscheiden, het redelijke, hartstochtelijke en begeerende, of zooals anderen het redelijke en onredelijke; want in vergelijking met de verschillen waardoor zij deze deelen onderscheiden, zullen andere verder uit elkaar blijken te staan dan deze, waarover hier ook gesproken is, het voedingsvermogen, dat ook de gewassen en alle dieren hebben en het waarnemingsvermogen, dat men niet licht of onredelijk of redelijk kan noemen. Verder het voorstellingsvermogen dat in ’t begrip van allen verschilt, maar waarvan het zeer moeilijk is te zeggen met welk van deze het één is of verschilt, als men gescheiden deelen van de ziel aanneemt. 432b. Bovendien het streefvermogen, dat en in begrip en in werking als van allen verschillend geldt. Dan is het ongerijmd dit uiteen te rukken; immers in het redelijke ligt de wil en in het niet-redelijke de begeerte en de hartstocht; wanneer de ziel driedeelig is, komt in elk deel het streefvermogen. Eindelijk datgene waarvan nu sprake is, wat is het dat de plaatselijke beweging aan het levende wezen geeft? Want de beweging van groei en afname, die bij allen aanwezig is, zal voortkomen uit het bij allen aanwezige voortbrengings- en voedingsvermogen; over in- en uitademing, slaap en waken moeten wij later handelen59; want ook daarbij doen zich vele vragen voor. Maar wij moeten nagaan omtrent de plaatselijke beweging, wat het is dat aan het levende wezen de beweging van het gaan geeft. Blijkbaar niet het voedingsvermogen; want deze beweging heeft steeds een doel en is vergezeld van voorstelling of streven; want zonder streven of vermijden is er geen andere beweging dan door geweld. Bovendien zouden dan ook de gewassen bewegingsvermogen hebben en eenig orgaan voor deze beweging. Evenmin het waarnemingsvermogen; immers vele dieren hebben wel waarneming maar zijn rustend en onbewegelijk steeds door. Aangenomen nu dat de natuur niets doelloos maakt noch iets noodzakelijks weglaat behalve in de gebrekkigheden en onvoltooidheden; de zoodanige levende wezens nu zijn voltooid en geen gebrekkigheden, waarvoor het bewijs is dat zij teelkracht hebben en wasdom en afname; zoo zouden zij dus ook de organen voor den gang moeten hebben. Maar ook het denkvermogen en de zoogenaamde geest is niet het bewegende; want de bespiegelende geest denkt niets betreffende handeling en zegt niets omtrent wat te vermijden of na te jagen is, terwijl de beweging altijd is van iets vermijden of najagen. Maar zelfs niet als hij iets zoodanigs beschouwt, beveelt hij tegelijk na te jagen of te vermijden b.v. dikwijls bedenkt hij iets vreeswekkends of aangenaams, zonder dat hij gelast te vreezen, maar het hart komt in beweging of, bij het aangename, eenig ander deel. 433a. Verder ook als de geest gelast en de gedachte beveelt iets te vermijden of na te jagen, wordt men (daardoor) niet bewogen maar handelt naar de begeerte, gelijk de losbandige. En in ’t algemeen zien wij, dat hij die de geneeskunde verstaat, niet geneest als zijnde iets anders beslissend bij het doen volgens de wetenschap, maar niet de wetenschap. Maar ook is het niet het streefvermogen dat die beweging beheerscht; immers de zelfbeheerschenden doen ondanks streven en begeeren niet dat, waartoe zij neiging hebben, maar volgens den (redelijken) geest.