XXVI ¿SINO ANG ASAWA NI TIRSO?

Nang manhik sa "Hospital General" sina Elsa, manang Magda at donya Basilia, ay dili ang hindi nila napansin na may isang alin~gasn~gas na nangyayari sa bulwagang laan sa m~ga maysakit, na babae.

N~guni't kung ano ang sanhi n~g ligamgam na iyon ay hindi na nila hinan~gad alamin. Sapagka't samantalang nagkakaisa n~g paniwala ang dalawang matanda na yao'y likha lamang marahil n~g sinomang may mabigat na sakit na kaipala'y naghihin~galo o naghihirap na, bagay na di sasalang pangkaraniwan sa m~ga pagamutang paris niyon, ang tan~ging nagsisikip naman sa puso n~g mestisa ay ang masidhing pananabik na makarating siya kaagad sa piling n~g makatang kanyang pinakaiibig.

Tuloytuloy n~ga silang nasok sa silid na kinararatayan n~g makatang si Tirso, at ito ay dinatnan nilang sa malas ay payapang nahihimbing.

Napuna ni Elsa na ang manang, matapos anianinawin ang mukhang bahagyang nakalitaw sa nakapabalibid na m~ga taling kayo sa ulo n~g natutulog, ay lihim na kumalabit sa kamay ni donya Basilia, at mandi'y itinanong kung sino ang maysakit na iyon. Si donya Basilia nama'y nagkibit lamang n~g balikat sa halip na tumugon. Hinihintayhintay niyang ang pamangking mestisa ang magpakilala kay manang Magda. N~guni't ang lahat ay parang gumagalang sa kahimbin~gang kinapapalautan n~g makatang nararatay. At halos walang ibig na magbuka n~g bibig.

Subali't ... ¿bakit kaya baga't napagmasdan nilang may n~giting gumuhit sa labing maputla n~g lalaking yaon?

¿Nakagising kaya o nananaginip?

Lumapit si Elsa sa dakong ulunan, at saka tumawag:

—Tirso....

Dapwa't ang lalaki ay hindi sumagot,

—¿Sinong Tirso iyan?—ang di napigilang usisa n~g manang kay donya Basilia, pagkarinig sa pan~galang iyon.

—Asawa ni Elsa ...—patutok sa tayn~gang pakli n~g tinanong

—¿Asawa?—ang pamanghang ulit sa marahang turing n~g matandang manang.—¿Diyata n~ga baga at nagasawa na ang inyong pamangkin?

Tuman~go na lamang si donya Basilia, at sa isang hudyat ay waring sinabing "Mamaya na ninyo malalamang lahat".

At kaginsaginsa'y nakita na namang bahagyang tumawa ang makatang kalong n~g pagkakahimbing, bago pagkatapos ay umun~gol muna at saka gumalaw ang maputlang labing tila bumubulong.

—Hindi n~ga sasalang siya'y nan~gan~garap,—ang wikang namitiw sa bibig ni Elsa.—Ang buhay n~ga nama'y isang pan~gan~garap na walang pagsawa ...—anya pa.

Subali at ¿anong m~ga pamimigkas ang narinig nila?

¡Mahiwagang tula!

Natulig si Elsa n~g gayon na lamang nang maunlinigan ang ganitong saad:

Teang ko, Teang ko, ang biro ng palad

sa ati'y huwag mong ipagalapaap;

naririto ako't hanggang huling sukat

n~g ating daratni'y sumisintang tapat.

¿At tumatangis ka? ... Ang luha mong iya'y

tipirin sinta ko't di pa kailangan,

sa piling ng aking malamig na bangkay

saka mo na roon guguling minsanan....

Ang isip mo't diwa'y papanumbalikin

sa pagmamahal ko't payapa tang hintin

ang muling pagngiti ng buwa't bituin.

Bayaan ta munang itaboy sa dagat

ng mga buhawi ang dilim ng ulap,

at saka lakbayin ang lupang mapalad.

¡Panibagong tinik na biglang humalang sa lumuluwag nang paghin~ga ni Elsa!...

¿Diyata't hanggang sa m~ga sandaling mabin~git sa labi n~g libin~gan ang buhay ni Tirso ay si Teang din ang laman n~g diwa't katalatalamitam n~g kanyang kaluluwa?

¡Gaanong paghihinagpis na naman ang sumambilat sa puso n~g mestisang walang palad sa pagibig sa pagkarinig n~g tulang yaon na ang bawa't pantig ay busog na sumisibat sa kanyang m~ga tayn~ga!...

At, ang paghihinagpis ay lalong nagulol nang marinig niya ang may baklang tanong n~g matandang manang:

—Elsa, ¿sinong Teang ang aking narinig na tinatawagtawag?

—....

Mahabang sandaling walang kumikibo sa loob n~g silid. Sa m~ga matang nanggigilalas n~g mamang at sa nahihiyang nahahapis na mukha n~g mestisa, ay nabasa ni donya Basilia ang di mailarawang pangyayaring likha n~g mahiwagang tulang kabibigkas n~g makata.

¡Oh, pagkalungkotlungkot na sandali ang tinatawid noon n~g mestisang kailan man yata'y hindi na magtitikim n~g kaluwalhatian, n~g ganap at lubos na kaluwalhatian sa pagibig!...

Naroroon siya nang umagang iyon upang ipagparan~galan sa dalawang matanda ang lalaking ayon sa una niyang pahayag ay siyang pinagtiwalaang magari n~g kanyang n~gala't kapurihan, datapwa't nang ang pagpapakilala'y halos bubukhin na lamang sa kanyang m~ga labi, ay ... saka niya tinanggap ang isang katunayan n~g kanyang walang hanggang pagkasiphayo at pagkapawakawak n~g pagkababae niya at dilang pagasa....

Madilim na madilim n~ga ang nakikita ni Elsa nang m~ga sandaling yaon. Sa kanyang ulana'y waring nararamdaman niyang ang lan~git ay bumababa't tila danggan sa kanyang nanglalatang katawan, at sa kanyang paana'y parang natutunghang nunuka ang lupa't kung baga sa ganid ay anyong siya'y sisilain hanggang sa magkadurogdurog ang balangkas n~g kanyang kahalihalinang alindog....

Sa laki n~g panghihilakbot sa harap n~g kanyang naguguniguni'y tinangka n~g mestisa ang sumigaw n~g ubos lakas upang sa gayo'y tumighaw ang kanyang nagsisikip na paghin~ga, nguni't kung tayahin niya'y may bikig siya sa leeg at ang dila niya'y hindi makapalag sa dami n~g gapos....

Salamat na lamang at kaginsaginsa'y nagmulat n~g mata ang makatang galing sa pananaginip.

Nagisnan ni Tirsong sa may paanan niya'y dalawang matanda ang nagbubulun~gan, subali't di niya namamalayang sa dakong ulunan ay naroon si Elsang malamlam ang mukha sa taglay na hapis.

Upang mapakimatyagan ang pinagbubulun~ga'y muling pumikit ang nararatay. At noon di'y kanyang naulinigan na sa may ulunan niya'y nagbungtonghinin~ga si Elsa. Bigla siyang pumihit at lumin~gap sa dakong kinaringgan n~g nasabing buntonghinin~ga. At namasdan niyang malungkot na malungkot na nakapan~galumbaba ang kanyang mestisa.

—Elsa ...—ang unang pumasnaw sa bibig ni Tirso ... ¿Kanina ka pa ba?—ang dugtong na tanong.

—N~gayon lamang ...—- malumbay na sagot.

—¿Ang iyong kasama?

—Sina manang Magda at tia Basilia.

Ang dalawang matanda'y marahang lumapit sa naguusap. Sinalubong naman n~g makatang nakahiga n~g isang malugod at magalang na n~giti.

—¿Kumusta?—ang may kapalagayang loob na bati ni donya Basilia na parang inaaming hindi na iba sa kanya ang lalaking iyon.

—Mabuti na po naman daw, ayon sa mediko ...—mabanayad na pakli ni Tirso.

—Nanaginip ka yata,—ang wika pa n~g matandang iyong ale ni Elsa, samantalang ang mamang nama'y napapatun~gan~gang hindi makaimik.

Nagitla si Tirso sa gayong sinabi.

¿Bakit kaya't nalalaman yata n~g matandang iyon ang panaginip niya? ¿Binigkas kaya niya n~g malakas ang tulang maliwanag pang nalilimbag sa kanyang pangtanda? ¡Oh, baka narinig na ni Elsa ang pagkakabanggit niya sa n~galan ni Teang!...

Sa hangad na matiyak ang tunay na nangyari'y hinagisan n~g mapun~gay na sulyap ang mukha ni Elsa. ¡Ah, tila n~ga nababanghay ang isang panibughong hindi karaniwan! ¡Hindi n~ga sasalang narinig ni Elsa! ¡Kay samang pagkakatoon!

Ibig niyang aruin ang kanyang mestisa ay hindi magawa, pagka't may m~ga kaharap. At ¿hindi kaya naman napakinggan n~g manang ang n~galan ni Teang na nababanggit sa kanyang tula? ¿At ano kaya ang palapalagay n~g matandang ito sa tulang yaong bunga n~g pangarap?

—Paglabas mo rito ay sa aming bahay kayo magtitira.—ang makasandali'y narinig na naman ni Tirsong sinasabi ni donya Basilia.—Ganito ang pinagkasunduan na namin ni Elsa, samantalang hindi pa kayo napapanhik sa bahay n~g kanyang kapatid sa Pasay.

Humigit-kumulang ay nahulaan n~g lalaki ang taglay na kahulugan n~g m~ga salitang yaon. Kaya't ni kataga n~g pagayon, ni kataga n~g pagtutol, ay wala siyang isinagot. Ang ibig niyang mangyari, kung magagawa lamang, ay ibaling na sa iba ang kanilang paguusap.

Subali't nan~gagkatigilan silang parapara nang maulinigan nilang patuloy na lumulubha ang ligalig na nangyayari sa isang bahagi n~g gusaling iyon.

Ang dalawang matanda ay siyang unang nakapuna sa gayong paglubha, sapagka't mula sa dun~gawan n~g silid ni Tirso sa "Floor No. 3" ay natin~gatin~gala nilang marami ang taong nagkakagulo sa "Floor No. 6" na nauukol sa m~ga babae.

—Elsa,—ang tawag n~g manang sa mestisa,—may pinagkakaguluhan sa ibayong kuwarto sa dakong itaas.

—Marahil po'y isang may malubhang sakit na naghihin~galo na,—ang tugon n~g tinukoy.

—¡Kaawaawa naman! ¡Nakapan~gumpisal na lamang sana!—ang padalan~gin pang saad ni manang Magda.

—¿Bakit n~ga kaya't nan~gagtatakbuhan ang m~ga mediko't nurse na doon ang tun~go?—ang tanong pa rin ni donya Basilia.

—Marahil n~ga po'y mayroong malubha ang karamdaman,—ang ayon ni Tirso sa narinig kay Elsa.

—Kung gayon lamang ay ¿bakit kay dami pang mediko ang kailan~gang magulo?

—Kung ako n~ga marahil ang maghihin~galo ay walang maliligalig na sinoman ...—ang may pahagkis na saad n~g mestisa.

—Maaaring magkagayon,—ang sunggab n~g nakaratay, kung ako ang mauunang mamatay sa iyo. Datapwa't ... Elsa, kung mamamatay ba naman ako ay ¿magagambala ka?

—¡Kung magusap ang m~ga batang ito!—ang himig pasaway na inihadlang ni donya Basilia.—Nasa talaga n~g Dios ang asawa mo, Elsa, at hindi kayo nararapat maggamitan n~g ganyang pan~gun~gusap.

Ang mestisa ay hindi na naman umimik. Ang makata lamang ang tumugon:

—Wala po namang anoman ang pinaguusapan namin ...—mahiyahiyang wika na nilakipan n~g isang masayang n~giti.

—¿Ano n~ga ba ang inyong dinaramdam, at bakit baga may tali kayo sa ulo?—itinanong naman n~g manang.

Saka lamang naipaliwanag ni donya Basilia sa kanyang kumare ang kanyang natatalos sa bagay na iyon. At sa ginawang paguulat n~g ale ni Elsa tungkol sa naging sanhi n~g pagkaratay sa pagamutan ni Tirso, ay napaguwiuwi n~g makatang ito na ang pagkakabalita n~g naturang mestisa ay talagang napakasal na sila nang gabing sinundan.

Hindi siya kumibo.

Siyang pagakabukas n~g pinto n~g silid. At isang nurse na humihin~gal ang biglang humarap sa kanilang tatlo.

—Ipagpatawad po nila ang pagkakapasok ko,—ang magalang na bati sa m~ga dinatnan, at saka lumapit sa nakahiga't ito ay tinanong:—Kayo si G. Tirso Silveira, ¿ano po?

—Ako n~ga po,—malumanay na tugon n~g lalaki.

—¿Ano po ang kanilang sadya?—ang katlo naman ni Elsang nurse ang hinarap.—Siya n~ga si Tirso Silveira, ang aking asawa,—ang pakilala pa.

Biglang natilihan ang tinurang nurse nang marin~gig ang sabi n~g mestisa. "¿Sino ang tunay na asawa n~g lalaking ito?" ang di sasalang naibulong sa sarili sa laki n~g mangha.

—¿Ano n~ga ba ang maipaglilingkod?—ang tanong pa ni Elsa, samantalang nakikimatyag sa salitaan ang dalawang matanda.

Maikling sandali pa ang namagitan bago nakasagot ang tinukoy.

—Ipagpatawad po nilang sabihin ko na sa kaibayong kuwarto ay isang babaeng tila nasisiraan n~g bait ang naghihihiyaw at bumabanggit n~g inyong pan~galan,—ang wikang kay Tirso nakatin~gin.—At kayo ay ipinakikiabot, tinatawag n~g ubos lakas, at waring napaliligtas sa isang malaking kapahamakan ... ¿Itinutulot ba ninyong ipakuha ko kayo rito at sandaling sumaglit sa kinaroroonan n~g babaeng sinabi?

—¿Ano po ang pan~galan?—ang panabay na usisa n~g dalawang magkumare.

—Hindi ko naitanong sa kasamahan naming nagbabantay sa kanya, n~guni't inaakala kong makikilala ninyo pagdating natin doon.

Napaban~gon si Tirsong hindi na naghintay n~g sinomang aalalay sa kanyang nanghihihang katawan. N~guni't gaputok may hindi nagsasalita. Sa liblib na pitak n~g kanyang dibdib, hindi sasalang may sinasarili siyang isang malaking lihim.

—¿Ibig mo bang pumaroon?—ang tanong ni Elsang tila may balisa, na rin sa gunamgunam.

—Ibig kong lumapit sa tumatawag ...—nanghihin~gapos na sambot n~g maysakit.

—Kung gayon po'y magpapakuha ako n~gayon din n~g inyong sasakyan,—anang nurse na maliksing lumabas.

Halos di naglipat sandali't dumating ang sasakyang kinuha na iginugulong n~g dalawang lalaki.

—Ihihilig po kayo rito,—ang wika n~g masipag na nurse.

—Huwag na po,—ang tanggi ni Tirso,—ako'y lalakad na lamang....

—Baka kayo mapagod na totoo....

—Kaya ko na ang aking katawan.

At pagkasambit nito'y marahan nang tumindig at umanyong lalakad.

—Akbayan mo, Elsa,—ang utos n~g ale.

Subali't ang utos na iya'y tila hindi narinig n~g pamangking pinagsabihan, sapagka't ang buong pagiisip nito ay ganap na nabuhos noon sa pagtatanong sa sarili kung sino n~ga ang babaeng iyon na ibinabalitang tumatawag sa n~galan ni Tirso.

—¿Sino n~ga ba ang babaeng yaon?—ang ulit pang tanong ni donya Basilia.

—Aywan n~ga po ba,—ang sambot n~g nurse habang sila'y samasamang lumalakad sa lagusang palipat sa ibang bulwagan.—N~guni't ang sabihanang narinig ko ay kagabi idinating ditong may kasamang isang lalaking sugatan sa loob n~g isang ambulancia, galing sa Intramuros at itinelepono n~g isang pulis.

Nagibayo ang sikdo n~g puso ni Elsa, pagkarinig sa m~ga pahayag n~g nurse.

¿Diyata n~ga kaya't yaon na ang babaeng walang malaytaong nakapiling ni Tirso sa loob n~g ambulanciang nakasagasa n~g kalesa?...

Isang iglap na lamang at mapagkikilala kung siya ay sino....