Footnotes (continued 2)

331.

III. v. 1. Traditione igitur, quæ est ab apostolis, sic se habente in ecclesia et permanente apud nos, revertamur ad eam quæ est ex Scripturis ostensionem eorum qui Evangelium conscripserunt Apostolorum, &c.

332.

III. ii. 1. Massuet (Diss. I. § 24) says, “Hanc non reprehendit Irenæus, immo in sequentibus probat.” Now, to my apprehension, he does tacitly disapprove the sentiment in the very passage; and however he may acknowledge that there are many parts of Scripture obscure and ambiguous, yet the whole method of his arguing shows incontestably that he thought its voice, on such points as he was discussing with the Gnostics, perfectly unambiguous.

333.

II. xxvii. 1. Ὁ ὑγιὴς νοῦς καὶ ἀκίνδυνος καὶ εὐλαβὴς καὶ φιλαληθὴς, ὅσα ἐν τῇ τῶν ἀνθρώπων ἐξουσίᾳ δέδωκεν ὁ Θεὸς, καὶ ὑποτέταχε τῇ ἡμετέρᾳ γνώσει, ταῦτα προθύμως ἐκμελετήσει, καὶ ἐν αὐτοῖς προκόψει, διὰ τῆς καθημερινῆς ἀσκήσεως ῥᾳδίαν τὴν μάθησιν ἑαυτῷ ποιούμενος. Ἔστι δὲ ταῦτα, τά τε ὑπ᾽ ὄψιν πίπτοντα τὴν ἡμετέραν, καὶ ὅσα φανερῶς καὶ ἀναμφιβόλως αὐτολεξεὶ ἐν ταῖς θείαις γραφαῖς λέλεκται. Et ideo parabolæ debent non ambiguis adaptari: sic enim et qui absolvit, sine periculo absolvit, et parabolæ ab omnibus similiter absolutionem accipient; et a veritate [i. e. per veritatem] corpus integrum, et simili aptatione membrorum, et sine concussione perseverat.—2. Cum itaque universæ Scripturæ et Prophetiæ et Evangelia in aperto et sine ambiguitate et similiter ab omnibus audiri possint, etsi non omnes credunt.——xxviii. 1. Habentes itaque regulam ipsam veritatem, et in aperto positum de Deo testimonium, non debemus per quæstionum declinantes [in] alias atque alias absolutiones ejicere firmam et veram de Deo scientiam: magis autem absolutionem quæstionum in hunc characterem dirigentes, exerceri quidem convenit per inquisitionem mysterii et dispositionis exsistentis Dei; augeri autem in charitate ejus, qui tanta propter nos fecit et facit. Grabe argues from the first of these passages as though every thing which God would have us know or believe were contained in express words in Scripture, and thus incurs the reprehension of Massuet. (Diss. III. § 11.) All that can be gathered from it legitimately is, that the things clearly revealed are expressed in Scripture without ambiguity, and that these are the most important.

334.

II. x. 1. Omnis autem quæstio non per aliud quod quæritur habebit resolutionem, nec ambiguitas per aliam ambiguitatem solvetur apud eos qui sensum habent, aut ænigmata per aliud majus ænigma; sed ea quæ sunt talia ex manifestis et consonantibus et claris accipiunt absolutiones.

335.

I. ix. 4. Οὕτω δὲ καὶ ὁ τὸν κανόνα τῆς ἀληθείας ἀκλινῆ ἐν ἑαυτῷ κατέχων, ὃν διὰ τοῦ βαπτίσματος εἴληφε, τὰ μὲν ἐκ τῶν γραφῶν ὀνόματα καὶ τὰς λέξεις καὶ τὰς παραβολὰς ἐπιγνώσεται.—x. 1. See p. 91, note 7.

336.

IV. xxxii. 1. See p. 77, note 8.

337.

IV. xxvi. 4. See p. 80, note 7.

338.

IV. xxvi. 2. See p. 80, note 7.

339.

IV. xxxiii. 1. Talis discipulus vere spiritalis recipiens Spiritum Dei, qui ab initio in universis dispositionibus Dei adfuit hominibus, et futura annuntiavit et præsentia ostendit et præterita enarrat, judicat quidem omnes, ipse autem a nemine judicatur. Nam judicat gentes.... Examinabit autem doctrinam Marcionis, &c.

340.

III. ii. 1. See p. 136, note 9.

341.

III. ii. 1. See supra, p. 136, note 9.—2. Cum autem ad eam iterum traditionem, quæ est ab Apostolis, quæ per successiones presbyterorum in Ecclesiis custoditur, provocamus eos; adversantur traditioni, dicentes se non solum presbyteris, sed etiam Apostolis exsistentes sapientiores, sinceram invenisse veritatem.... Evenit itaque, neque Scripturis jam, neque traditioni consentire eos.

342.

Conf. III. iii. 1. p. 57, note 7, et i. 1. p. 135, note 5.

343.

I. x. 1. See p. 91.

344.

III. Præf. p. 34, note 10.

345.

III. iii. 1. See p. 57, note 7.

346.

Ibid.

347.

I. ix. 4. p. 57, note 6.

348.

III. iii. 2. p. 63, note 8.

349.

III. iii. 4. p. 58, notes 2 & 3.

350.

III. iii. 3, 4. p. 62, notes 2 & 6.

351.

I. x. 2. Οὓτω καὶ τὸ κήρυγμα τῆς ἀληθείας πανταχῆ φαίνει, καὶ φωτίζει πάντας ἀνθρώπους τοὺς βουλομένους εἰς ἐπίγνωσιν ἀληθείας ἐλθεῖν. καὶ οὔτε ὁ πάνυ δυνατὸς ἐν λόγῳ τῶν ἐν ταῖς ἐκκλησίαις προεστώτων ἕτερα τούτων ἐρεῖ· (οὐδείς γὰρ ὑπὲρ τὸν διδάσκαλον·) οὔτε ὁ ἀσθενὴς ἐν τῷ λόγῳ ἐλαττώσει τὴν παράδοσιν· μιᾶς γὰρ καὶ τῆς αὐτῆς πίστεως οὔσης, οὔτε ὁ πόλυ περὶ αὐτῆς δυνάμενος εἰπεῖν, ἐπλεόνασεν, οὔτε ὁ τὸ ὀλίγον ἠλαττόνησε.

352.

I. x. 3. Τὸ δὲ πλεῖον ἢ ἔλαττον κατὰ σύνεσιν εἰδέναι τινάς ... γίνεται ... ἐν τῷ τὰ, ὅσα ἐν παραβολαῖς εἴρηται, προσεπεργάζεσθαι καὶ οἰκειοῦν τῇ τῆς πίστεως ὑποθέσει κ. τ. λ.

353.

III. iii. 1. p. 57, note 7; I. x. 1, 2. p. 91.

354.

Thus Irenæus gives two different versions of it (I. x. 1. et III. iv. 2); in one of which he mentions Christ's ascent into heaven in the flesh, and other matters, which are omitted in the other.

355.

III. iv. 2. See p. 159, note 3.

356.

III. iv. 1. ibid.

357.

IV. xxvi. 4. p. 81, note 8.

358.

IV. xxvii. 1. Quemadmodum audivi a quodam presbytero, qui audierat ab his qui Apostolos viderant, et ab his qui didicerant, sufficere veteribus, de his quæ sine consilio Spiritus egerunt, eam quæ ex Scripturis esset correptionem.... 2. Et propter hoc Dominum in ea, quæ sunt sub terra, descendisse, evangelizantem et illis adventum suum.

359.

V. v. 1. Διὸ καὶ λέγουσιν οἱ πρεσβύτεροι, τῶν ἀποστόλων μαθηταὶ, τοὺς μετατεθέντας ἐκεῖσε μετατεθῆναι· i. e. to Paradise.

360.

V. xxxiii. 3. Quemadmodum presbyteri meminerunt, qui Joannem discipulum Domini viderunt, audisse se ab eo, quemadmodum de temporibus illis (i. e. those of the new heavens and new earth) docebat Dominus.

361.

II. xxii. 6. p. 98, note 1.

362.

II. xxii. 6.

363.

II. xxii. 6.

364.

I. ix. 4. p. 57, note 6.

365.

I. x. 1. The Greek of this passage is to be found at p. 91.

366.

III. iv. 1. Quid enim? Et si de aliqua modica quæstione disceptatio esset, nonne oporteret in antiquissimas recurrere Ecclesias, in quibus Apostoli conversati sunt, et ab eis de præsenti quæstione sumere quod certum et re liquidum est? Quid autem si neque Apostoli quidem Scripturas reliquissent nobis, nonne oportebat ordinem sequi Traditionis, quam tradiderunt iis quibus committebant Ecclesias?—2. Cui ordinationi assentiunt multæ gentes barbarorum, eorum qui in Christum credunt, sine charta et atramento scriptam habentes per Spiritum in cordibus suis salutem, et veterem Traditionem diligenter custodientes; in unum Deum credentes Fabricatorem cœli et terræ, et omnium quæ in eis sunt, per Christum Jesum Dei Filium: qui propter eminentissimam erga figmentum suum dilectionem, eam quæ esset ex Virgine generationem sustinuit, ipse per se hominem adunans Deo, et passus sub Pontio Pilato, et resurgens, et in claritate receptus, in gloria venturus Salvator eorum qui salvantur, et Judex eorum qui judicantur, et mittens in ignem æternum transfiguratores veritatis, et contemptores Patris sui et adventus ejus. Hanc fidem qui sine literis crediderunt, quantum ad sermonem nostrum barbari sunt: quantum autem ad sententiam et consuetudinem et conversationem, propter fidem perquam sapientissimi sunt, et placent Deo, conversantes in omni justitia et castitate et sapientia. Quibus si aliquis annuntiaverit ea, quæ ab hæreticis adinventa sunt, proprio sermone eorum colloquens, statim concludentes aures, longo longius fugient, ne audire quidem sustinentes blasphemum colloquium. Sic per illam veterem Apostolorum Traditionem, ne in conceptionem quidem mentis admittunt, quodcumque eorum portentiloquium est: nequedum enim congregatio fuit apud eos, neque doctrina instituta.

367.

I. iii. 6. Τὴν πίστιν εἰς ἕνα Θεὸν Πατέρα παντοκράτορα, καὶ εἰς ἕνα Κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ.

368.

IV. xxxvii. 1. Illud autem, quod ait: “Quoties volui colligere filios tuos, et noluisti?” veterem legem libertatis hominis manifestavit: quia liberum eum Deus fecit ab initio, habentem suam potestatem, sicut et suam animam, ad utendum sententia Dei voluntarie, et non coactum a Deo. Βία enim Θεῷ οὐ πρόσεστιν· ἀγαθὴ δὲ γνώμη πάντοτε συμπάρεστιν αὐτῷ. Et propter hoc consilium quidem bonum dat omnibus. Posuit autem in homine potestatem electionis, quemadmodum et in angelis (etenim angeli rationabiles); uti hi quidem qui obedissent, juste bonum sint possidentes, datum quidem a Deo, servatum vero ab ipsis. Qui autem non obedierunt, juste non invenientur cum bono, et meritam pœnam percipient: quoniam Deus quidem dedit benigne bonum, ipsi vero non custodierunt diligenter illud, neque pretiosum arbitrati sunt, sed supereminentiam bonitatis contempserunt. Abjicientes igitur bonum, et quasi respuentes, merito omnes justum judicium incident Dei.... Dedit ergo Deus bonum, ... et qui operantur quidem illud, gloriam et honorem percipient, quoniam operati sunt bonum, cum possint non operari illud; hi autem qui illud non operantur, judicium justum excipient Dei, quoniam non sunt operati bonum, cum possint operari illud.—2. Εἰ φύσει οἱ μὲν φαῦλοι, οἱ δὲ ἀγαθοὶ γεγόνασιν, οὐθ᾽ οὗτοι ἐπαινετοὶ, ὄντες ἀγαθοὶ, τοιοῦτοι γὰρ κατεσκευάσθησαν· οὐτ᾽ ἐκεῖνοι μεμπτοὶ, οὕτως γεγονότες. Ἀλλ᾽ ἐπειδὴ οἱ πάντες τῆς αὐτῆς εἰσι φύσεως, δυνάμενοί τε κατασχεῖν κὶι πρᾶξαι τὸ ἀγαθὸν, καὶ δυνάμενοι πάλιν ἀποβαλεῖν αὐτὸ, καὶ μὴ ποιῆσαι· δικαίως καὶ παρ᾽ ἀνθρώποις τοῖς εὐνομουμένοις, καὶ πολὺ πρότερον παρὰ Θεῷ, οἱ μὲν ἐπαινοῦνται καὶ ἀξίας τυγχάνουσι μαρτυρίας, τῆς τοῦ καλοῦ καθόλου ἐκλογῆς καὶ ἐπιμονῆς· οἱ δὲ καταιτιῶνται καὶ ἀξίας τυγχάνουσι ζημίας, τῆς τοῦ καλοῦ καὶ ἀγαθοῦ ἀποβολῆς. καὶ διὰ τούτου οἱ προφῆται παρήνουν τοῖς ἀνθρώποις δικαιοπραγεῖν, καὶ τὸ ἀγαθὸν ἐξεργάζεσθαι· ... ὡς ἐφ᾽ ἡμῖν ὄντος τοῦ τοιούτου, καὶ διὰ τὴν πολλὴν ἀμέλειαν εἰς λήθην ἐκπεπτωκότων, καὶ γνώμης δεομένων ἀγαθῆς, ἣν ὁ ἀγαθὸς Θεὸς παρέσχε γινώσκειν διὰ τῶν προφητῶν.—3. Ταῦτα γὰρ πάντα τὸ αὐτεξούσιον ἐπιδείκνυσι τοῦ ἀνθρώπου, καὶ τὸ συμβουλευτικὸν τοῦ Θεοῦ, ... ἀποτρέποντος μὲν τοῦ ἀπειθεῖν αὐτῷ, ἀλλὰ μὴ βιαζομένου.—5. Et non tantum in operibus, sed etiam in fide liberum et suæ potestatis arbitrium hominis servavit Dominus, dicens: “Secundum fidem tuam fiat tibi;” propriam fidem hominis ostendens, quoniam propriam suam habet sententiam. Et iterum: “Omnia possibilia sunt credenti;” et, “Vade, sicut credidisti, fiat tibi.” Et omnia talia suæ potestatis secundum fidem ostendunt hominem. Et propter hoc is “qui credit ei, habet vitam æternam; qui autem non credit Filio, non habet vitam æternam, sed ira Dei manebit super ipsum.”——V. xxvii. 1. Si ergo adventus Filii super omnes quidem similiter advenit, judicialis est autem, et discretor credentium et non credentium, quoniam ex sua sententia credentes faciunt ejus voluntatem, et ex sua sententia credentes faciunt ejus voluntatem, et ex sua sententia indictoaudientes non accedunt ad ejus doctrinam: manifestum, quoniam et Pater ejus omnes quidem similiter fecit, propriam sententiam unumquemque habentem, et sensum liberum; respicit autem omnia, et providet omnibus, “solem suum oriri faciens super malos et bonos, et pluens super justos et injustos.”—2. Et ὅσα τὴν πρὸς Θεὸν τηρεῖ φιλίαν, τούτοις τὴν ἰδίαν παρέχει κοινωνίαν. κοινωνία δὲ Θεοῦ, ζωὴ καὶ φῶς, καὶ ἀπόλαυσις τῶν παρ᾽ αὐτοῦ ἀγαθῶν. ὅσοι autem ἀφίστανται κατὰ τὴν γνώμην αὐτῶν τοῦ Θεοῦ, τούτοις τὸν ἀπ᾽ αὐτοῦ χωρισμὸν ἐπάγει.——xxviii. 1. Ἐπεὶ οὖν ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ, οἱ μὲν προστρέχουσι τῷ φωτὶ, καὶ διὰ τῆς πίστεως ἑνοῦσιν ἑαυτοὺς τῷ Θεῷ, οἱ δὲ ἀφίστανται τοῦ φωτὸς, καὶ ἀφορίζουσιν ἑαυτοὺς τοῦ Θεοῦ· ἐκδέχεται ὁ Λόγος τοῦ Θεοῦ, τοῖς πᾶσιν ἁρμόζουσαν οἴκησιν ἐπάγων· τοῖς μὲν ἐν τῷ φωτὶ, πρὸς τὸ ἀπολαύειν αὐτοὺς τῶν ἐν αὐτῷ ἀγαθῶν, τοῖς δὲ ἐν τῷ σκότει, πρὸς τὸ μετέχειν αὐτοὺς τῆς ἐν αὐτῷ μοχθηρίας. Διὰ τοῦτό φησι, τοὺς μὲν ἐκ δεξιῶν ἀνακαλέσασθαι εἰς τὴν τῶν οὐρανῶν βασιλείαν, τοὺς δὲ ἐξ ἀριστερῶν εἰς τὸ αἰώνιον πῦρ πέμψειν· ἑαυτοὺς γὰρ πάντων ἐστέρησαν τῶν ἀγαθῶν.

369.

IV. xxxvii. 1, 2. V. xxvii. 1. xxviii. 1.

370.

IV. xv. 2. Si autem quidam, propter inobedientes Israëlitas et perditos, infirmum dicunt legis doctorem, invenient in ea vocatione quæ est secundum nos multos quidem vocatos, paucos vero electos; et intrinsecus lupos, a foris vero indutos pelles ovium; et id quod erat semper liberum et suæ potestatis in homine semper servasse Deum et suam exhortationem.——xxxvii. 1.

371.

IV. xxxvii. 1, 5. V. xxvii. 2. xxviii. 1.

372.

IV. xxxvii. 2.

373.

IV. xxxvii. 3.

374.

IV. xxxvii. 5. V. xxvii. 1. xxviii. 1.

375.

IV. xxxvii. 5.

376.

IV. xxxvii. 3.—V. i. 1. Et quoniam injuste dominabatur nobis apostasia, et cum natura essemus Dei omnipotentis, alienavit nos contra naturam, suos proprios faciens discipulos; potens in omnibus Dei Verbum, et non deficiens in sua justitia, juste etiam adversus ipsam conversus est apostasiam, ea quæ sunt sua redimens ab ea: non cum vi, quemadmodum illa initio dominabatur nostri, ea quæ non erant sua insatiabiliter rapiens; sed secundum suadelam, quemadmodum decebat Deum suadentem et non vim inferentem, accipere quæ vellet: ut neque quod est justum confringeretur, neque antiqua plasmatio Dei deperiret.

377.

IV. xxxvii. 1.

378.

IV. xxxvii. 7. See p. 106, note 5.

379.

III. xvii. 2. Sicut arida terra, si non percipiat humorem, non fructificat, sic et nos, lignum aridum exsistentes primum, nunquam fructificaremus vitam, sine superna voluntaria pluvia.—3. Quapropter necessarius nobis est ros Dei, ut non comburamur, neque infructuosi efficiamur.

380.

V. i. 1. Qui nunc nuper facti sumus, a Solo Optimo et bono, et ab eo qui habet donationem incorruptibilitatis, in eam, quæ est ad eum, similitudinem facti, (prædestinati quidem ut essemus, qui nondum eramus, secundum præscientiam Patris, facti autem initium facturæ,) accepimus in præcognitis temporibus secundum ministrationem Verbi, qui est perfectus in omnibus: quoniam Verbum potens, et homo verus, sanguine suo rationabiliter redimens nos, redemptionem semetipsum dedit pro his, qui in captivitatem ducti sunt.

381.

IV. xli. 3. Quemadmodum enim in hominibus indictoaudientes patribus filii abdicati, natura quidem filii eorum sunt, lege vero alienati sent (non enim hæredes fiunt naturalium parentum), eodem modo apud Deum, qui non obediunt ei, abdicati ab eo, desierunt filii ejus esse.... Cum enim converterentur et pœnitentiam agerent et quiescerent a malitia, filii poterant esse Dei, et hæreditatem consequi incorruptelæ quæ ab eo præstatur.... Verum quando credunt et subjecti esse Deo perseverant et doctrinam ejus custodiunt, filii sunt Dei: cum autem abscesserint et transgressi fuerint, diabolo adscribuntur principi, ei qui primo sibi, tunc et reliquis, causa abscessionis sit factus.

382.

IV. xxix. 2. Si igitur et nunc, quotquot scit non credituros Deus, cum sit omnium præcognitor, tradidit eos infidelitati eorum, et avertit faciem ab hujusmodi, relinquens eos in tenebris, quæ ipsi sibi elegerunt; quid mirum si et tunc nunquam crediturum Pharaonem, cum his qui cum eo erant, tradidit eos suæ infidelitate?——V. xxvii. 2. Ὅσοι autem ἀφίστανται κατὰ τὴν γνώμην αὐτῶν τοῦ Θεοῦ, τούτοις τὸν ἀπ᾽ αὐτοῦ χωρισμὸν [eam quæ electa est ab ipsis, separationem—Old Latin Version] ἐπάγει. Χωρισμὸς δὲ τοῦ Θεοῦ θάνατος· καὶ χωρισμὸς φωτὸς σκότος· καὶ χωρισμὸς Θεοῦ ἀποβολὴ πάντων τῶν ἀπ᾽ αὐτοῦ ἀγαθῶν.

383.

II. xxxiii. 5. Καὶ διὰ τοῦτο πληρωθέντος τοῦ ἀριθμοῦ, οὗ αὐτὸς παρ᾽ αὐτῷ προώρισε, πάντες οἱ ἐγγραφέντες εἰς ζωὴν ἀναστήσονται, ἴδια ἔχοντες σώματα, καὶ ἰδίας ἔχοντες ψυχὰς, καὶ ἴδια πνεύματα, ἐν οἷς ἐυηρέστησαν τῷ Θεῷ· οἱ δὲ τῆς κολάσεως ἄξιοι ἀπελεύσονται εἰς τὴν αὐτὴν, καὶ αὐτοὶ ἰδίας ἔχοντες ψυχὰς καὶ ἴδια σώματα, ἐν οἷς ἀπέστησαν ἀπὸ τῆς τοῦ Θεοῦ χάριτος. Καὶ παύσονται ἑκάτεροι τοῦ γεννᾷν ἔτι καὶ γεννᾶσθαι, καὶ γαμεῖν καὶ γαμεῖσθαι· ἵνα τὸ σύμμετρον φῦλον τῆς προορίσεως ἀπὸ Θεοῦ ἀνθρωπότητος ἀποτελεσθεὶς τὴν ἁρμονίαν τηρήση τοῦ Πατρός. The same idea is expressed by Clement of Rome and Justin Martyr. Clem. R. ad Corr. I. 2. Ἀγὼν ἦν ὑμῖν ἡμέρας τε καὶ νυκτὸς ὑπὲρ πάσης τῆς ἀδελφότητος, εἰς τὸ σώζεσθαι μετ᾽ ἐλέους καὶ συνειδήσεως τὸν ἀριθμὸν τῶν ἐκλεκτῶν αὐτοῦ. Justin M. Apol. I. 45. Ἀγαγεῖν τὸν Χριστὸν εἰς τὸν οὐρανὸν ὁ Πατὴρ τῶν πάντων Θεὸς ... ἔμελλε, καὶ κατέχειν ἕως ἂν πατάξῃ τοὺς ἐχθραίνοντας αὐτῷ δαίμονας, καὶ συντελεσθῇ ὁ ἀριθμὸς τῶν προεγνωσμένων αὐτῷ, ἀγαθῶν γινομένων καὶ ἐναρέτων, δι᾽ οὓς καὶ μηδέπω τὴν ἐπικύρωσιν πεποίηται.

384.

“Beseeching thee that it may please thee of thy gracious goodness shortly to accomplish the number of thine elect, and to hasten thy kingdom.”

385.

IV. xxxvi. 2. Qui priores, sive primum, per servilem legisdationem vocaverat Deus, hic posteriores, sive postea, per adoptionem assumpsit. Plantavit enim Deus vineam humani generis, primo quidem per plasmationem Adæ et electionem patrum; tradidit autem colonis per eam legisdationem quæ est per Moysem; sepem autem circumdedit, id est, circumterminavit eorum culturam; et turrim ædificavit, Hierusalem elegit; et torcular fodit, receptaculum prophetici Spiritus præparavit.... Non credentibus autem illis, novissime misit Filium suum, (misit Dominum nostrum Jesum Christum) quem cum occidissent mali coloni, projecerant extra vineam. Quapropter tradidit eam Dominus Deus non jam circumvallatam, sed expansam in universum mundum aliis colonis, reddentibus fructus temporibus suis, turre electionis exaltata ubique et speciosa: ubique enim præclara est ecclesia, et ubique circumfossum torcular; ubique enim sunt qui suscipiunt Spiritum.

386.

IV. xxxvi. 8. Sed quoniam et patriarchas qui elegit et nos, idem est Verbum Dei, &c.

387.

V. i. 1. supra.

388.

III. vi. 1. Hæc (Ecclesia) enim est synagoga Dei, quam Deus, hoc est Filius, ipse per semetipsum collegit.

389.

IV. xxi. 3. Variæ oves, quæ fiebant huic Jacob merces; et Christi merces, qui ex variis et differentibus gentibus in unam cohortem fidei convenientes fiunt homines.

390.

See p. 173.

391.

See p. 167, note 1.

392.

I. xxi. 1. Καὶ ὅτι μὲν εἰς ἐξάρνησιν τοῦ βαπτίσματος, τῆς εἰς Θεὸν ἀναγεννήσεως, καὶ πάσης τῆς πίστεως ἀπόθεσιν, ὑποβέβληται τὸ εἶδος τοῦτο ὑπὸ τοῦ Σατανᾶ, κ. τ. λ.

393.

II. xxii. 4. See p. 94, note 2.

394.

V. xv. 3. Et quoniam in illa plasmatione, quæ secundum Adam fuit, in transgressione factus homo indigebat lavacro regenerationis.

395.

V. vi. 1. viii. 2. See p. 101, note 8.

396.

III. xvii. 2. Unde et Dominus pollicitus est mittere se Paracletum, qui nos aptaret Deo. Sicut enim de arido tritico massa una fieri non potest sine humore, neque unus panis; ita nec nos multi unum fieri in Christo Jesu poteramus, sine aqua quæ de cœlo est. Et sicut arida terra, si non percipiat humorem, non fructificat; sic et nos, lignum aridum exsistentes primum, nunquam fructificaremus vitam, sine superna voluntaria pluvia. Corpora enim nostra per lavacrum illam, quæ est ad incorruptionem, unitatem acceperunt; animæ autem per Spiritum.

397.

III. xvii. 2.

398.

V. vi. 1.—vii. 1. Incompositus est enim et simplex Spiritus, et ipse vita est eorum qui percipiunt illum.——ix. 2. Spiritum Patris, qui emundat hominem, et sublevat in vitam.——xii. 2. Ἕτερόν ἐστι πνοὴ ζωῆς, ἡ καὶ ψυχικὸν ἀπεργαζομένη τὸν ἄνθρωπον· καὶ ἕτερον πνεῦμα ζωοποιοῦν, τὸ καὶ πνευματικὸν αὐτὸν ἀποτελοῦν.... διὸ καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς Ἠσαΐας διαστέλλων τὰ προειρημένα φησί· Πνεῦμα γὰρ παρ᾽ ἐμοῦ ἐξελεύσεται, καὶ πνοὴν πᾶσαν ἐγὼ ἐποίησα· τὸ πνεῦμα ἰδίως ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τάξας τοῦ ἐκχέοντος αὐτὸ in novissimis temporibus διὰ τῆς υἱοθεσίας ἐπὶ τὴν ἀνθρωπότητα, τὴν δὲ πνοὴν κοινῶς ἐπὶ τῆς κτίσεως· καὶ ποίημα ἀναγορεύσας αὐτὴν. ἕτερον δέ ἐστι τὸ ποιηθὲν τοῦ ποιήσαντος. Ἡ οὖν πνοὴ πρόσκαιρος, τὸ δὲ πνεῦμα ἀένναον. καὶ ἡ μὲν πνοὴ ἀκμάσασα πρὸς βραχὺ, καὶ, καιρῷ τινι παραμείνασα, μετὰ τοῦτο πορεύεται, ἄπνουν καταλιποῦσα ἐκεῖνο, περὶ ὃ ἦν τὸ πρότερον· τὸ δὲ περιλαβὸν ἔνδοθεν καὶ ἔξωθεν τὸν ἄνθρωπον, ἅτε ἀεὶ παραμόνιμον, οὐδέποτε καταλείπει αὐτὸν.

399.

IV. xxxi. 2. Quando igitur hic vitale semen, id est, Spiritum remissionis peccatorum per quem vivificamur, effudit in humanum genus?

400.

V. ii. 3. Πῶς δεκτικὴν μὴ εἶναι λέγουσι τὴν σάρκα τῆς δωρεᾶς τοῦ Θεοῦ, ἥτις ἐστὶ ζωὴ αἰώνιος, τὴν ἀπὸ τοῦ σώματος καὶ αἵματος τοῦ Κυρίου τρεφομένην, καὶ μέλος αὐτοῦ ὑπάρχουσαν;

401.

IV. xli. 2. Secundum igitur naturam quæ est secundum conditionem, ut ita dicam, omnes filii Dei sumus, propter quod a Deo omnes facti sumus: secundum autem dictoaudientiam [obedientiam] et doctrinam non omnes filii Dei sunt, sed qui credunt ei et faciunt ejus voluntatem: qui autem non credunt et non faciunt ejus voluntatem filii et angeli sunt diaboli.

402.

I. x. 1. ad finem. See p. 91, note 7.——IV. xli. 3. See p. 166, note 5.

403.

IV. xxvii. 2. Si enim hi qui præcesserunt nos in charismatibus veteres, propter quos nondum Filius Dei passus erat, delinquentes in aliquo, et concupiscentiæ carnis servientes, tali affecti sunt ignominia (viz. to have their transgressions recorded in the Scripture), quid passuri sunt qui nunc sunt, qui contempserunt adventum Domini, et deservierunt voluptatibus suis? Et illis quidem curatio et remissio peccatorum mors Domini fuit: propter eos vero qui nunc peccant Christus non jam morietur, jam enim mors non dominabitur ejus: sed veniet Filius in gloria Patris, exquirens ab actoribus et dispensatoribus suis pecuniam quam eis credidit cum usuris; et quibus plurimum dedit, plurimum ab eis exiget.

404.

V. ii. 2. Vani autem omnimodo, qui universam dispositionem Dei contemnunt, et carnis salutem negant, et regenerationem ejus spernunt, dicentes non eam capacem esse incorruptibilitatis. Si autem non salvetur hæc, videlicet nec Dominus sanguine suo redemit nos; neque calix Eucharistiæ communicatio sanguinis ejus est, neque panis quem frangimus communicatio corporis ejus est. Sanguis enim non est, nisi a venis et carnibus, et a reliqua quæ est secundum hominem substantia, qua vere factum est Verbum Dei. Sanguine suo redemit nos, quemadmodum et Apostolus ejus ait: “In quo habemus redemptionem per sanguinem ejus, remissionem peccatorum.” Et ἐπειδὴ μέλη αὐτοῦ ἐσμεν, καὶ διὰ τῆς κτίσεως τρεφόμεθα, τὴν δὲ κτίσιν ἡμῖν αὐτος παρέχει, τὸν ἥλιον αὐτοῦ ἀνατέλλων καὶ βρέχων καθὼς βούλεται· τὸ ἀπὸ τῆς κτίσεως ποτήριον αἷμα ἴδιον ὡμολόγησε, ἐξ οὗ τὸ ἡμέτερον δεύει αἷμα, καὶ τὸν ἀπὸ τῆς κτίσεως ἄρτον ἴδιον σῶμα διεβεβαιώσατο, ἀφ᾽ οὗ τὰ ἡμέτερα αὔξει σώματα.—3. Ὁπότε οὖν καὶ τὸ κεκραμένον ποτήριον καὶ ὁ γεγονὼς ἄρτος ἐπιδέχεται τὸν λύγον τοῦ Θεοῦ, καὶ γίνεται ἡ εὐχαριστία σῶμα Χριστοῦ, ἐκ τούτων δὲ αὔξει καὶ συνίσταται ἡ τῆς σαρκὸς ἡμῶν ὑπόστασις· πῶς δεκτικὴν μὴ εἶναι λέγουσι τὴν σάρκα τῆς δωρεᾶς τοῦ Θεοῦ, ἥτις ἐστὶ ζωὴ αἰώνιος, τὴν ἀπὸ τοῦ σώματος καὶ αἵματος τοῦ Κυρίου τρεφομένην, καὶ μέλος αὐτοῦ ὑπάρχουσαν; καθὼς ὁ μακάριος Παῦλός φησιν, ἐν τῇ πρὸς Ἐφεσίους ἐπιστολῇ· ὅτι μέλη ἐσμὲν τοῦ σώματος, ἐκ τῆς σαρκὸς αὐτοῦ καὶ ἐκ τῶν ὀστέων αὐτοῦ· οὐ περὶ πνευματικοῦ τινος καὶ ἀοράτου ἀνθρώπου λέγων ταῦτα, (τὸ γὰρ πνεῦμα οὔτε ὀστέα, οὔτε σάρκα ἔχει) ἀλλὰ περὶ τῆς κατὰ τὸν ἀληθινὸν ἄνθρωπον οἰκονομίας, τῆς ἐκ σαρκὸς καὶ νεύρων καὶ ὀστέων συνεστώσης· ἥτις καὶ ἐκ τοῦ ποτηρίου αὐτοῦ, ὅ ἐστι τὸ αἷμα αὐτοῦ, τρέφεται, καὶ ἐκ τοῦ ἄρτου, ὁ ἐστι τὸ σῶμα αὐτοῦ, αὔξεται. καὶ ὅνπερ τρόπον τὸ ξύλον τῆς ἀμπέλου κλιθὲν εἰς τὴν γῆν τῷ ἰδίῳ καιρῷ ἐκαρποφόρησε, καὶ ὁ κόκκος τοῦ σίτου πεσὼν εἰς τὴν γῆν, καὶ διαλυθεὶς, πολλοστὸς ἐγέρθη διὰ τοῦ πνεύματος τοῦ Θεοῦ, τοῦ συνέχοντος τὰ πάντα· ἔπειτα δὲ διὰ τῆς σοφίας τοῦ Θεοῦ εἰς χρῆσιν ἐλθόντα ἀνθρώπων, καὶ προσλαμβανόμενα τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ, εὐχαριστία γίνεται, ὅπερ ἐστὶ σῶμα καὶ αἷμα τοῦ Χριστοῦ· οὕτως καὶ τὰ ἡμέτερα σώματα ἐξ αὐτῆς τρεφόμενα, καὶ τεθέντα εἰς τὴν γῆν, καὶ διαλυθέντα ἐν αὐτῇ, ἀναστήσεται ἐν τῷ ἰδίῳ καιρῷ, τοῦ λόγου τοῦ Θεοῦ τὴν ἔγερσιν αὐτοῖς χαριζομένου εἰς δόξαν Θεοῦ καὶ πατρός.

405.

Tertullian, who uses this selfsame argument against the Gnostics, expressly calls the bread the representation of Christ's body; arguing that if Christ had no real body, there could have been no representation or figure of it.—Contra Marcionem, IV. 40. Acceptum panem et distributum discipulis corpus suum illum fecit, “Hoc est corpus meum” dicendo, id est, figura corporis mei: figura autem non fuisset, nisi veritatis esset corpus.... Sic et in calicis mentione testamentum constituens sanguine suo obsignatum, substantiam corporis confirmavit: nullius enim corporis sanguis potest esse, nisi carnis.—See likewise Bishop Kaye's Tertullian (p. 454, note 137, of the second edition) for other passages.

406.

IV. xviii. 4. Quoniam igitur cum simplicitate Ecclesia offert, juste munus ejus purum sacrificium apud Deum deputatum est. Quemadmodum et Paulus Philippensibus ait: “Repletus sum acceptis ab Epaphrodito, quæ a vobis missa sunt, odorem suavitatis, hostiam acceptabilem, placentem Deo.” Oportet enim nos oblationem Deo facere, et in omnibus gratos inveniri Fabricatori Deo, in sententia pura et fide sine hypocrisi, in spe firma, in dilectione ferventi, primitias earum, quæ sunt ejus, creaturarum offerentes. Et hanc oblationem Ecclesia sola puram offert Fabricatori, offerens ei cum gratiarum actione ex creatura ejus. Judæi autem non offerunt: manus enim eorum sanguine plenæ sunt; non enim receperunt Verbum, quod [or per quod] offertur Deo. Sed neque omnes hæreticorum synagogæ. Alii enim alterum præter fabricatorem dicentes Patrem, ea quæ secundum nos creata sunt, offerentes ei, cupidum alieni ostendunt eum, et aliena concupiscentem. Qui vero ex defectione et ignorantia et passione dicunt facta ea, quæ sunt secundum nos; ignorantiæ, passionis, et defectionis fructus offerentes, peccant in Patrem suum, contumeliam facientes magis ei, quam gratias agentes. Quomodo autem constabit eis, eum panem in quo gratiæ actæ sint corpus esse Domini sui, et calicem sanguinis ejus, si non ipsum Fabricatoris mundi Filium dicant, id est, Verbum ejus, per quod lignum fructificat, et defluunt fontes, et terra dat primum quidem fœnum, post deinde spicam, deinde plenum triticum in spica?—5. Πῶς autem τὴν σάρκα λέγουσιν εἰς φθορὸν χωρεῖν, καὶ μὴ μετέχειν τῆς ζωῆς, τὴν ἀπὸ τοῦ σώματος τοῦ Κυρίου καὶ τοῦ αἵματος αὐτοῦ τρεφομένην; ἢ τὴν γνώμην ἀλλαξάτωσαν, ἢ τὸ προφέρειν τὰ εἰρημένα παραιτείσθωσαν. Ἡμῶν δὲ σύμφωνος ἡ γνώμη τῇ εὐχαριστίᾳ, καὶ ἡ εὐχαριστία rursus βεβαιοῖ τὴν γνώμην nostram: προσφέρομεν δὲ αὐτῷ τὰ ἴδια, ἐμμελῶς κοινωνίαν καὶ ἕνωσιν ἀπαγγέλλοντες, καὶ ὀμολογοῦντες σαρκὸς καὶ πνεύματος ἔγερσιν. Ὡς γὰρ ἀπὸ γῆς ἄρτος προσλαμβανόμενος τὴν ἔκκλησιν τοῦ Θεοῦ, οὐκέτι κοινὸς ἄρτος ἐστὶν, ἀλλ᾽ εὐχαριστία, ἐκ δύο πραγμάτων συνεστηκυῖα, ἐπιγείου τε καὶ οὐρανίου· οὕτως καὶ τὰ σώματα ἡμῶν μεταλαμβάνοντα τῆς εὐχαριστίας, μηκέτι εἶναι φθαρτὰ, τὴν ἐλπίδα τῆς εἰς αἰῶνας ἀναστάσεως ἔχοντα.—6. Offerimus enim ei, non quasi indigenti, sed gratias agentes dominationi ejus, et sanctificantes creaturam.

407.

IV. xvii. 5. Sed et suis discipulis dans consilium primitias Deo offerre ex suis creaturis (non quasi indigenti, sed ut ipsi nec infructuosi nec ingrati sint), eum, qui ex creatura panis est, accepit, et gratias egit, dicens: “Hoc est corpus meum;” et calicem similiter qui est ex ea creatura quæ est secundum nos, suum sanguinem confessus est, et novi Testamenti novam docuit oblationem; quam ecclesia ab apostolis accipiens, in universo mundo offert Deo,—ei, qui alimenta nobis præstat, primitias suorum munerum.

408.

Clement of Rome and Justin Martyr exhibit the same view. Clem. R. ad Corr. I. 40. Πάντα τάξει ποιεῖν ὀφείλομεν, ὅσα ὁ Δεσπότης ἐπιτελεῖν ἐκέλευσεν· κατὰ καιροὺς τεταγμένους τάς τε προσφορὰς καὶ λειτουργίας ἐπιτελεῖσθαι.—And to show what kind of offering is spoken of in connection with the λειτουργία, take the following passage from § 44. Ἁμαρτία γὰρ οὐ μικρὰ ἡμῖν ἔσται, ἐὰν τοὺς ἀμέμπτως καὶ ὁσίως προσενέγκοντας τὰ δῶρα τῆς Ἐπισκοπῆς ἀποβάλωμεν. Justin is more express: Dial. cum Tryph. 41. Περὶ δὲ τῶν ἐν παντὶ τόπῳ ὑφ᾽ ἡμῶν τῶν ἐθνῶν προσφερομένων αὐτῷ θυσιῶν, τουτέστι τοῦ ἄρτου τῆς εὐχαριστίας καὶ τοῦ ποτηρίου ὁμοίως τῆς εὐχαριστίας. And again § 117. Ὅτι μὲν οὖν καὶ εὐχαὶ καὶ εὐχαριστίαι ὑπὸ τῶν ἀξίων γινόμεναι τέλειαι μόναι καὶ εὐάρεστοι εἰσὶ τῷ Θεῷ θυσίαι, καὶ αὐτός φημι· ταῦτα γὰρ μόνα καὶ Χριστιανοὶ παρέλαβον ποιεῖν, καὶ ἐπ᾽ ἀναμνήσει δὲ τῆς τροφῆς αὐτῶν ξηρᾶς τε καὶ ὑγρᾶς, ἐν ᾖ καὶ τοῦ πάθους ὃ πέπονθε δι᾽ αὐτοῦ ὁ Θεὸς τοῦ Θεοῦ μέμνηται.

409.

Irenæi Scripta Anecdota, Frag. 2. p. 29. Διότι καὶ ἑ προσφορὰ τῆς εὐχαριστίας οὐκ ἔστι σαρκικὴ ἀλλὰ πνευματικὴ, καὶ ἐν τούτῳ καθαρά. Προσφέρομεν γὰρ τῷ Θεῷ τὸν ἄρτον καὶ τό ποτήριον τῆς εὐλογίας, εὐχαριστοῦντες αὐτῷ, ὅτι τῇ γῇ ἐκέλευσεν ἐκφύσαι τοὺς καρποὺς τούτους εἰς τροφὴν ἡμετέραν. καὶ ἐνταῦθα τὴν προσφορὰν τελέσαντες ἐκκαλοῦμεν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὅπως ἀποφῄνη τὴν θυσίαν ταύτην καὶ τὸν ἄρτον σῶμα τοῦ Χριστοῦ, καὶ τό ποτήριον τὸ αἷμα τοῦ Χριστοῦ· ἵνα οἱ μεταλάβοντες τούτων τῶν ἀντιτύπων τῆς ἀφέσεως τῶν ἁμαρτιῶν καὶ τῆς ζωῆς αἰωνίου τύχωσιν. Οἱ οὖν ταύτας τὰς προσφορὰς ἐν τῇ ἀναμνήσει τοῦ Κυρίου ἄγοντες οὐ τοῖς τῶν Ἰουδαίων δόγμασι προσέρχονται, ἀλλὰ πνευματικῶς λειτουργοῦντες τῆς σοφίας υἱοὶ κληθήσονται.

410.

Judæi autem non offerunt: ... non enim receperunt Verbum quod offertur Deo. See p. 182.

411.

——Verbum, per quod offertur Deo.

412.

IV. xvii. 6. Quoniam ergo nomen Filii proprium Patris est, et in Deo omnipotente per Jesum Christum offert Ecclesia, bene ait secundum utraque: “Et in omni loco incensum offertur nomini meo et sacrificum purum.” Incensa autem Joannes in Apocalypsi orationes esse ait sanctorum.

413.

Justin Martyr again: (Dial. 117.) Πάντας οὖν οἳ διὰ τοῦ ὀνόματος τούτου θυσίας ἅς παρέδωκεν Ἰησοῦς ὁ Χριστὸς γίνεσθαι [προσφέρουσιν must be introduced either here or further on], τουτέστιν ἐπὶ τῇ εὐχαριστίᾳ τοῦ ἄρτου καὶ τοῦ ποτηρίου, τὰς ἐν παντὶ τόπῳ τῆς γῆς γινόμενας ὑπὸ τῶν Χριστιανῶν, προσλαβῶν ὁ Θεὸς μαρτυρεῖ εὐαρέστους ὑπάρχειν αὐτῷ.

414.

IV. xviii. 5. See p. 184, note.

415.

V. ii. 3.

416.

IV. xviii. 5.

417.

See the Fragment, p. 186, note 6.

418.

See p. 72, note 9.

419.

Diss. III. § 76. See the passage quoted below, p. 200, note 2.

420.

IV. xxvii. 2. Quemadmodum enim illi (the Patriarchs and just men of old) non imputabant nobis incontinentias nostras, quas operati sumus, priusquam Christus in nobis manifestaretur; sic et nos non est justum imputare ante adventum Christi his qui peccaverunt. Omnes enim homines egent gloria Dei; justificantur autem non a semetipsis, sed a Domini adventu, qui intendunt (probably οἱ κατανοούμενοι; see I. ii. 3, where the Old Translator renders κατανοήσασαν by cum intendisset) lumen ejus. Et illis quidem curatio et remissio peccatorum mors Domini fuit.—In IV. vi. 5. the opposite to intendunt lumen is fugiunt lumen.

421.

III. xviii. 7. Oportebat enim eum qui inciperet occidere (ἀποκτανεῖν μέλλῃ—occisurus esset) peccatum, et mortis reum redimere hominem, id ipsum fieri quod erat ille, id est, hominem: qui a peccato quidem in servitium tractus fuerat, a morte vero tenebatur, ut peccatum ab homine interficeretur, et homo exiret a morte. Ὥσπερ γὰρ διὰ τῆς παρακοῆς τοῦ ἑνὸς ἀνθρώπου, τοῦ πρώτως ἐκ γῆς ἀνεργάστου πεπλασμένου, ἁμαρτωλοὶ κατεστάθησαν οἱ πολλοὶ, καὶ ἀπέβαλον τὴν ζωήν· οὕτως ἔδει καὶ δι᾽ ὑπακοῆςς ἑνὸς ἀνθρώπου, τοῦ πρώτως ἐκ παρθένου γεγενημένου, δικαιωθῆναι πολλοὺς καὶ ἀπολαβεῖν τὴν σωτηρίαν. Sic igitur Verbum Dei homo factus est.

422.

IV. xxvii. 2.

423.

Ibid. et V. xvii. 3. Uti quemadmodum per lignum facti sumus debitores Deo, per lignum accipiamus nostri debiti remissionem.

424.

IV. v. 5. Propheta ergo cum esset Abraham, et videret in Spiritu diem adventus Domini et passionis dispositionem, per quem ipse quoque et omnes qui, similiter ut ipse credidit, credunt Deo salvari inciperent (σώζεσθαι μέλλωσι—salvandi essent), exsultavit vehementer. Non incognitus igitur erat Dominus Abrahæ, cujus diem concupivit videre: sed neque Pater Domini; didicerat enim a Verbo Domini, et credidit ei: quapropter et deputatum est ei ad justitiam a Domino. Fides enim, quæ est ad Deum altissimum, justificat hominem; et propter hoc dicebat: “Extendam manum meam ad Deum altissimum, qui constituit cœlum et terram.”

425.

IV. xxvii. 2, supra.

426.

IV. xxxvii. 5. Et non tantum in operibus sed etiam in fide liberum et suæ potestatis arbitrium hominis servavit Dominus, dicens: “Secundum fidem tuam fiet tibi;” propriam fidem hominis ostendens, quoniam propriam habet sententiam.

427.

IV. xiii. 1. See p. 117, note 9.

428.

IV. xvii. 1. Deinde ne quis putet, propterea quod irasceretur, eum recusare hæc (i. e. the sacrifices of the Law), infert, consilium ei dans: “Immola Deo sacrificium laudis et redde Altissimo vota tua; et invoca me in die tribulationis tuæ, et eripiam te, et glorificabis me:” illa quidem, per quæ putabant peccantes propitiari Deum, abnuens; hæc autem, per quæ justificatur homo et appropinquat Deo, hortatur et admonet.——He elsewhere (IV. vi. 5.) affirms that “to believe in Christ is to do his will.” Et ad hoc Filium revelavit Pater, ut per eum omnibus manifestetur, et eos quidem qui credunt ei justi [justos illos qui ei credunt] in incorruptionem et in æternum refrigerium recipiat (credere autem ei est facere ejus voluntatem); eos autem, qui non credunt, et propter hoc fugiunt lumen ejus, in tenebras quas ipsi sibi elegerint juste recludet.

429.

II. xxiv. 4. Unaquæque tabula, quam accepit a Deo, præcepta habebat quinque.

430.

Antiq. III. vi. 5. Τὰς δύο πλάκας, ἐν αἷς τοὺς δέκα λόγους συγγεγράφθαι συμβεβήκει, ἀνὰ πέντε μὲν εἰς ἑκατέραν.

431.

De Decalogo, cited by Feuardent in loco.

432.

Cited by Feuardent.

433.

Hom. 8. in cap. xx. Exodi, cited by Massuet in loco.

434.

Cited by Feuardent.

435.

Cited ibid.

436.

Quæst. 71. in Exodum, cited ibid.

437.

Antiq. III. v. 5.

438.

IV. xxxiii. 2. Dominus ... accipiens panem, suum corpus esse confitebatur, et temperamentum calicis suum sanguinem confirmavit. V. ii. 3. Καὶ τὸ κεκραμένον ποτήριον καὶ ὁ γεγονὼς ἄρτος ἐπιδέχεται τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ, καὶ γίνεται ἡ εὐχαριστία σῶμα Χριστοῦ· ἐκ τούτων δὲ αὔξει καὶ συνίσταται ἡ τῆς σαρκὸς ἡμῶν ὑπόστασις.

439.

I. xiii. 2. Ποτήρια οἴνῳ κεκραμένα προσποιούμενος εὐχαριστεῖν, καὶ ἐπὶ πλέον ἐκτείνων τὸν λόγον τῆς ἐπικλήσεως, πορφύρεα καὶ ἐρυθρὰ ἀναφαίνεσθαι ποιεῖ· (He is speaking of Marcus, the Gnostic) ὡς δοκεῖν τὴν ἀπὸ τῶν ὑπὲρ τὰ ὅλα Χάριν τὸ αἷμα τὸ ἑαυτῆς στάζειν ἐν τῷ ἐκείνῳ ποτηρίῳ διὰ τῆς ἐπικλήσεως αὐτοῦ.

440.

Ibid.

441.

I. iii. 1. Ἀλλὰ καὶ ἡμᾶς ἐπὶ τῆς εὐχαριστίας λέγοντας· Εἰς αἰῶνας τῶν αἰώνων κ. τ. λ.

442.

I. xiv. 1.——τὸ Ἀμην ὁμοῦ λεγόντων ἡμῶν κ. τ. λ.

443.

Fragm. iii. See p. 45, note 4.

444.

III. xi. 9. Infelices vere, qui pseudoprophetæ quidem esse volunt, propheticam vero gratiam repellunt ab ecclesia; similia patientes his qui, propter eos qui in hypocrisi veniunt, etiam a fratrum communicatione se abstinent.

445.

I. xxi. 3. Καὶ ταῦτα μὲν ἐπιλέγουσιν οἱ αὐτοὶ τελοῦντες· ὁ δὲ τετελεσμένος ἀποκρίνεται· Ἐστήριγμαι καὶ λελύτρωμαι κ. τ. λ.—Ἔπειτα μυρίζουσι τὸν τετελεσμένον τῷ ὀπῷ τῷ ἀπὸ βαλσάμου· τὸ γὰρ μῦρον τοῦτο τύπον τῆς ὑπὲρ τὰ ὅλα εὐωδίας εἶναι λέγουσιν.

446.

I. xiii. 5. Ὅτι δὲ φίλτρα καὶ ἀγώγιμα, πρὸς τὸ καὶ τοῖς σώμασιν αὐτῶν ἐνυβρέζειν, ἐμποιεῖ οὗτος ὁ Μάρκος ἐνίαις τῶν γυναικῶν, εἰ καὶ μὴ πάσαις, αὗται πολλάκις ἐπιστρέψασαι εἰς τὴν ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ ἐξωμολογήσαντο, καὶ κατὰ τὸ σῶμα ἠχρειῶσθαι ὑπ᾽ αὐτοῦ, καὶ ἐρωτικῶς πάνυ αὐτὸν πεφιληκέναι· ὥστε καὶ διακονόν τινα τῶν ἐν τῇ Ἀσίᾳ τῶν ἡμετέρων, ὑποδεξάμενον αὐτὸν εἰς τὸν οἶκον αὐτοῦ, περιπεσεῖν ταῦτῃ τῇ συμφορᾷ, τῆς γυναικὸς αὐτοῦ εὐειδοῦς ὑπαρχούσης, καὶ τὴν γνώμην καὶ τὸ σῶμα διαφθαρείσης ὑπὸ τοῦ μάγου τούτου, καὶ ἐξακολουθησάσης αὐτῷ πολλῷ τῷ χρίνῳ. ἔπειτα, μετὰ πολλοῦ κόπου τῶν ἀδελφῶν ἐπιστρεψάντων, αὐτὴ τὸν ἅπαντα χρόνον ἐξομολογουμένη διετέλεσε, πενθοῦσα καὶ θρηνοῦσα ἐφ᾽ ἡ ἔπαθεν ὑπὸ τοῦ μάγου διαφθορᾷ.——III. iv. 3. Κέρδων δὲ ὁ πρὸ Μαρκίωνος, καὶ αὐτὸς ἐπὶ Ὕγίνου, ὃς ἦν ἔνατος ἐπίσκοπος, εἰς τὴν ἐκκλησίαν ἐλθὼν, καὶ ἐξομολογούμενος, οὕτως διετέλεσε, ποτὲ μὲν λαθροδιδασκαλῶν, ποτὲ δὲ πάλιν ἐξομολογούμενος, ποτὲ δὲ ἐλενχόμενος ἐφ᾽ οἷς ἐδίδασκε κακῶς, καὶ ἀφιστάμενος τῆς τῶν ἀδελφῶν συνοδίας.

447.

Fragm. vii. Τὸ δὲ ἐν Κυριακῇ μὴ κλίνειν γόνυ, σύμβολόν ἐστι τῆς ἀναστάσεως, δι᾽ ἧς τῇ τοῦ Χριστοῦ χάριτι, τῶν τε ἁμαρτημάτων καὶ τοῦ ἐπ᾽ αὐτῶν τεθανατωμένου θανάτου ἠλευθερώθημεν. Ἐκ τῶν ἀποστολικῶν δὲ χρόνων ἡ τοιαύτη συνήθεια ἔλαβε τὴν ἀρχήν· καθώς φήσιν ὁ μακάριος Εἰρηναῖος, ὁ μάρτυρ καὶ ἐπίσκοπος Λουγδούνου, ἐν τῷ περὶ τοῦ Πάσχα λόγῳ· ἐν ᾦ μέμνηται καὶ περὶ τῆς Πεντηκοστῆς, ἐν ᾗ οὐ κλίνομεν γόνυ, ἐπειδὴ ἰσοδυναμεῖ τῇ ἡμέρᾳ τῆς Κυριακῆς, κατὰ τὴν ῥηθεῖσαν περὶ αὐτῆς αἰτίαν. This is a quotation from the Quæstiones et Responsiones ad Orthodoxos, formerly attributed to Justin Martyr, § 115. We learn from Basil the great, (de Spiritu Sancto, 27.) that the whole space from Easter to Whitsunday was called Pentecost.

448.

Frag. iii. Οὐ γὰρ μόνον περὶ τῆς ἡμέρας ἐστιν ἡ ἀμφισβήτησις, ἀλλὰ καὶ περὶ τοῦ εἴδους αὐτοῦ τῆς νηστείας· οἱ μὲν γὰρ οἴονται μίαν ἡμέραν δεῖν αὐτοὺς νηστεύειν· οἱ δὲ δύο, οἱ δὲ καὶ πλείονας· οἱ δὲ τεσσαράκοντα ὥρας ἡμερινάς τε καὶ νυκτερινὰς συμμετροῦσι τὴν ἡμάραν αὐτῶν. Καὶ τοιαύτη μὲν ποικιλία τῶν ἐπιτηρούντων, οὐ νῦν ἐφ᾽ ἡμῶν γεγονυῖα, ἀλλὰ καὶ πολὺ πρότερον ἐπὶ τῶν πρὸ ἡμῶν, τῶν παρὰ τὸ ἀκριβὲς, ὡς εἰκὸς, κρατούντων, τὴν καθ᾽ ἀπλότητα καὶ ἰδιωτισμὸν συνήθειαν εἰς τὸ μετάπειτα πεποιηκότων. καὶ οὐδὲν ἔλαττον πάντες οὗτοι εἰρήνευσάν τε, καὶ εἰρηνεύομεν πρὸς ἀλλήλους· καὶ ἡ διαφωνία τῆς νηστείας τὴν ὀμόνοιαν τῆς πίστεως συνίστησι.

449.

Beverigii Annotationes in Canones Apostolicos. In Can. lxix. Τὴν ἁγίαν τεσσαρακοστήν. Codices quibus usus est Valesius, eodem modo, quo nos jam transcripsimus, legunt atque interpungunt.... Et huic quidem lectioni favit Σύνοψις τῆς εὐαγγελικῆς ἱστορίας, in quam Beatus Rhenanus in præf. ad Ruffinum se incidisse refert, ubi hæc Irenæi verba sic citantur, seu potius explicantur: Οἱ μὲν γὰρ μίαν μόνον ἡμέραν ἐνήστευον, οἱ δὲ δύο, οἱ δὲ πλείονας· οἱ δὲ μʹ ὥρας μόνας ἡμερινὰς καὶ νυκτερινὰς, ὥραν ἀντὶ ἡμέρας, νηστεύοντες. Quod etiam observatum est a doctissimo nostro Petro Gunning jam episcopo Cicestriensi in appendice ad tractatum de paschali jejunio. Verum multa sunt quæ huic lectioni refragantur. Ut alia omittam, quis miri hujus jejunii quadraginta horis commensurati, e veteribus præsertim, meminit? Quadraginta dierum jejunio nihil in antiquis scriptoribus frequentius occurrit; at de quadraginta horarum jejunio altum iis silentium. Porro aliud quoque in his verbis, sic interpunctis, æque si non magis inauditum observare licet, diem viz. quadraginta horis diurnis ac nocturnis commensuratum. Quo nihil absurdius excogitari potest: ac proinde Valesius pro ἡμέραν substituendum putat νηστείαν, ut non dies, sed jejunium quadraginta horis commensuretur. Hanc autem violenter introductam verborum commutationem contra unanimem omnium codicum consensum docti nunquam admittent; præcipue cum e verbis ipsis, ut in omnibus codicibus leguntur, et in nonnullis distinguuntur, verior et ecclesiæ primitivæ ritibus magis consonus sensus elucescat: nimirum Johannes Christophorsonus et Henricus Savilius hunc Irenæi locum sic distinxerunt; ... τεσσαράκοντα. ὥρας τε ἡμερινὰς καὶ νυκτερινὰς συμμετροῦσι τὴν ἡμέραν αὐτῶν. Sic etiam legit et distinxit olim Ruffinus, qui sic vertit: “Quidam enim putant uno tantum die observari debere jejunium, alii duobus, alii vero pluribus, nonnulli etiam quadraginta; ita ut horas diurnas nocturnasque computantes diem statuant.” Quibus verbis nihil aliud indigitatur, quam quod hi uno, illi duobus, alii pluribus, nonnulli etiam quadraginta diebus jejunarunt; omnes autem unamquamque diem, quam jejunii peregerunt, per nocturnas æque ac diurnas horas emensi sunt; ut nulla hora vel diei vel noctis, usque ad numeri dierum, quos sibi constituerant, exitum, jejunium solverent. Contra hanc expositionem H. Valesius duo objicit: primo, quod hinc necessario consequetur, eos qui xl dies jejunabant, toto illo tempore nihil prorsus comedisse, quando quidem horas tam diurnas quam nocturnas jejunio deputabant. Respondeo, nihil minus quam hoc ex dicta expositione consequi: in jejuniis enim celebrandis, præsertim hoc paschali, non ab omni prorsus alimento, ut cuique notum est, sed a carnibus tantum vel aliis fortasse nonnullis ciborum generibus abstinebant; at reliquis vesci licebat. Hoc egregie confirmatur ex concil. Laod. can. 50, quo dicitur δεῖ πᾶσαν τὴν τεσσαρακοστὴν νηστεύειν ξηροφαγοῦντας. Hic enim per totam quadragesimam, ac proinde nocturnas æque ac diurnas horas, jejunare præcipitur; et tamen aridis vesci permittitur; vel potius per istius modi ξηροφαγίαν, sive aridorum esum, totum hoc quadragesimale jejunium celebrari constituitur. Alterum, quod objicit, est, quod cum Irenæus dixerit, alios uno die, alios biduo, alios vero pluribus diebus jejunare, quid necesse est addere alios 40 dies jejunare, cum in eo quod plures dies dixit, quadraginta satis comprehendantur. Respondeo, quod etiamsi nonnullos plures quam duos dies jejunare dixerat, non tamen superfluum erat, eorum etiam, qui xl dies jejunabant, mentionem facere. Cum enim a minimo jejunio, viz. unius diei, inceperit, quidni in maximum quoque expresse desineret, ut maximus viz. dierum numerus, quem quispiam in jejuniis observabat, æque ac minimus innotesceret?

450.

Of Fasting in Lent, ch. xvi. p. 143.

451.

Discourse of Lent, Part I. ch. 3.

452.

Catholick Appeal, II. 24. p. 304.

453.

Ductor Dubitantium, III. 4. p. 631.

454.

Antiquities, XXI. i. 2.

455.

Post τεσσαράκοντα interpungunt Christophorsonus, Savilius, Strothius, præeunte Ruffino, nulla codicum auctoritate. Totum locum οἱ δὲ ... αὐτῶν uno tenore sine interpunctura legunt C. F. Virgulam post οἱ δὲ, item post νυκτερινὰς, ponunt Steph. A: eandem post ὥρας ponunt B. D. Nicephorus μʹ pro τεσσαράκοντα legit, quod alterutri interpretationi favere posset:—τε post ἡμερινὰς om. Steph. Stroth. A. E:—αἷς post νυκτερινὰς add. M. Grut. Cast.—ὥρας τε legit c.—Burton in loco, in the last Oxford edition of Eusebius.——C. and E. are of the tenth century.

456.

Οἱ μὲν γὰρ οἴονται, &c. Similiter Sæc. III. Dionysius Alexandrinus de jejunii Ante-Paschalis differentia scripsit in Epistola ad Basilidem. Μηδὲ τὰς ἒξ τῶν νηστείων ἡμέρας ἴσως, μηδὲ ὁμοίως πάντες διαμένουσιν· ἀλλ᾽ οἱ μὲν καὶ πάσας ὑπερτιθέασιν, ἄσιτοι διατελοῦντες, οἱ δὲ δύο, οἱ δὲ τρεῖς, οἱ δὲ τέσσαρας, οἱ δὲ οὐδεμίαν. Et Epiphanius in Expositione fidei Catholicæ, libris contra Hæreses subnexa, postquam de jejunio quartæ et sextæ feriæ, et Quadragesimali dixerat, ad jejunium Ante-Paschale, quod in Canonibus Timothei Alexandrini vocatur, ἡ νηστεία τοῦ πάσχα, progreditur, aitque fideles per hebdomadam Pascha præcedentem solo pane et aqua vesci ad vesperam, et addit: Ἀλλὰ καὶ οἱ σπουδαῖοι διπλᾶς καὶ τριπλᾶς καὶ τετραπλᾶς ὑπερτιθέασι, καὶ ὅλην τὴν ἑβδομάδα τινὲς ἄχρις ἀλεκτρυόνων κλανγῆς τῆς Κυριακῆς ἐπιφωσκούσης. In quibus ὑπέρθεσις et νηστεία distinguuntur: et jejunare quidem dicuntur, qui post abstinentiam totius diei vespere tenui fruuntur cibo; ὑπερτιθέναι vero, qui nec vespera ullam sumunt refectionem, sed omnino abstinent, sive una, sive pluribus diebus, usque ad terminum jejunii, Paschale scilicet mane, quod a galli cantu incipit.

457.

Antiquities, XXI. i. 25.

458.

Constit. Apost. V. 18. Τὴν παρασκευὴν καὶ τὸ σάββατον ὀλόκληρον νηστεύσατε, οἷς δύναμις πρόσεστι τοιαύτη, μηδενὸς γευόμενοι μέχρις ἀλεκτοροφωνίας νυκτός· εἰ δὲ τις ἀδυνατεῖ τὰς δύο συνάπτειν ὁμοῦ, φυλασσέσθω κᾂν τὸ σάββατον.

459.

Chrysost. Contra Judæos, III. § 4. p. 611. Τίνος οὖν ἕνεκεν νηστεύομέν, φησι, τὰς τεσσαράκοντα ταύτας ἡμέρας; Πολλοὶ τὸ παλαιὸν τοῖς μυστηρίοις προσῄεσαν ἁπλῶς καὶ ὡς ἔτυχε, καὶ μάλιστα κατὰ τὸν καιρὸν τοῦτον, καθ᾽ ὃν ὁ Χριστὸς αὐτὰ παρέδωκε. Συνειδότες οὖν οἱ πατέρες τὴν βλάβην τὴν γινομένην ἐκ τῆς ἠμελημένης προσόδου, συνελθόντες ἐτύπωσαν ἡμέρας τεσσαράκοντα νηστείαις, εὐχῶν, ἀκροάσεως, συνόδων· ἵν᾽ ἐν ταῖς ἡμέραις ταύταις καθαρθέντες μετ᾽ ἀκριβείας ἅπαντες καὶ δι᾽ εὐχῶν, καὶ δι᾽ ἐλεημοσύνης, καὶ διὰ νηστείας, καὶ διὰ παννυχίδων, καὶ διὰ δακρύων, καὶ δι᾽ ἐξομολογήσεως, καὶ διὰ τῶν ἄλλων ἁπάντων, οὕτω κατὰ δύναμιν τὴν ἡμετέραν μετὰ καθαροῦ συνειδότος προσίωμεν.

460.

Fragm. iii. See p. 45, note 4.

461.

III. xv. 2. Hi enim ad multitudinem, propter eos qui sunt ab ecclesia, quos communes ecclesiasticos ipsi dicunt, inferunt sermones per quos capiunt simpliciores.

462.

Bingham, Antiquities, XX. ii. 3. “St. Austin, or whoever was the author of the Sermons de Tempore, (Hom. 251, de Tempore, T. 10, p. 307.) says, ‘The Apostles transferred the observation of the Sabbath to the Lord's day.’ ”——Clement of Alexandria gives indications of the same idea, where he says that “to all appearance the eighth day is likely to become the proper seventh day, and the seventh the sixth; so that the former will be the proper sabbath, and the seventh a working day.”—Κινδυνεύει γὰρ ἡ μὲν ὀγδοὰς ἑβδομάς εἶναι κυρίως, ἑξὰς δὲ ἡ ἑβδομὰς κατά γε τὸ ἐμφανές· καὶ ἡ μὲν κυρίως εἶναι σάββατον, ἐργάτις δὲ ἡ ἑβδομάς.

463.

IV. xvi. 2. See p. 119, note 4. See also Justin Martyr, Dial. cum Tryph. 19. 27. 43.

464.

Dial. cum Tryph. 10. He represents Tryphon charging the Christians with neglecting circumcision, the feasts, and the sabbath; which charge he admits, and argues against the necessity of them.

465.

Bingham's Antiquities, XX. iii. 1.

466.

Can. 29. Ὅτι οὐ δεῖ Χριστιανοὺς Ἰουδαΐζειν, καὶ ἐν τῷ σαββάτῳ σχολάζειν, ἀλλὰ ἐργάζεσθαι αὐτοὺς ἐν τῇ αὐτῇ ἡμέρᾳ· τὴν δὲ Κυριακὴν προτιμῶντες, εἴγε δύναιντο, σχολάζειν ὡς Χριστιανοί. εἰ δὲ εὑρεθεῖεν Ἰουδαïσταὶ, ἔστωσαν ἀνάθεμα παρὰ Χριστῷ.

467.

Can. 49. Ὅτι οὐ δεῖ τῇ τεσσαρακοστῇ ἄρτον προσφέρειν, εἰ μὴ ἐν Σαββάτῳ καὶ Κυριακῇ μόνον.

468.

Gen. viii. 10. 12. xxix. 27.

469.

See pp. 118, 119.

470.

IV. xvi. 1. Hoc idem de sabbatis Ezechiel Propheta ait: “Et sabbata mea dedi eis, ut sint in signo inter me et ipsos, ut sciant quoniam ego Dominus, qui sanctifico eos.” Et in Exodo Deus ait ad Moysem: “Et sabbata mea observabitis: erit enim signum apud me vobis in generationes vestras.” In signo ergo data sunt hæc: non autem sine symbolo erant signa, id est, sine argumento, neque otiosa, tanquam quæ a sapiente Artifice darentur; sed secundum carnem circumcisio circumcisionem significabat spiritalem. Etenim “nos,” ait Apostolus, “circumcisi sumus circumcisione non manufacta.” Et Propheta ait: “Circumcidite duritiam cordis vestri.” Sabbata autem perseverantiam totius diei [i. e. omni tempore. See below] erga Deum deservitionis edocebant. “Æstimati enim sumus,” ait Apostolus Paulus, “tota die ut oves occisionis;” scilicet consecrati, et ministrantes omni tempore fidei nostræ, et perseverantes ei, et abstinentes ab omni avaritia, non acquirentes, nec possidentes thesauros in terra. Manifestabatur autem et tanquam de [post] ea quæ facta sunt requietio Dei; hoc est, Regnum, in quo requiescens homo ille qui perseveraverit Deo adsistere, participabit de mensa Dei.

471.

V. xxviii. 3. Ὅσαις enim ἡμέραις ἐγένετο ὁ κόσμος, τοσαύταις χιλιοντάσι συντελεῖται. καὶ διὰ τοῦτό φησιν ἡ γραφή· Καὶ συνετελέσθησαν ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ, καὶ πᾶς ὁ κόσμος αὐτῶν. καὶ συνετέλεσεν ὁ Θεὸς τῇ ἡμέρᾳ τῇ εʹ τὰ ἔργα αὐτοῦ ἅ ἐποίησε, καὶ κατάπαυσεν ὁ Θεὸς ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῇ ζʹ ἀπὸ πάντων τῶν ἔργων αὐτοῦ. Τοῦτο δ᾽ ἔστι τῶν προγεγονότων διήγησις, καὶ τῶν ἐσομένων προφητεία. ἡ γὰρ ἡμέρα Κυρίου ὡς α͵ ἔτη· ἐν ἓξ οὖν ἡμέραις συντετελέσται τὰ γεγονότα· φανερὸν οὖν, ὅτι ἡ συντέλεια αὐτῶν τὸ δ͵ ἔτος ἐστίν. See the Epistle of Barnabas, § 11. quoted p. 250.

472.

V. xxviii. 2. Referring to Luke xiv. 12, 13, and Matt. xix. 29, he says, “Hæc sunt in Regni temporibus, hoc est, in septima die quæ est sanctificata, in qua requievit Deus ab omnibus operibus quæ fecit; quæ est verum justorum sabbatum; in qua non facient omne terrenum opus, sed adjacentem habebunt paratam mensam a Deo, pascentem eos epulis omnibus.”

473.

IV. viii. 2. Manifestum est igitur, quoniam eos qui similiter ut Abraham credebant ei, solvit et vivificavit, nihil extra Legem faciens, curans in die sabbatorum. Non enim prohibebat Lex curari homines sabbatis, quæ et circumcidebat eos in hac die, et pro populo jubebat ministeria Sacerdotibus perficere; sed et mutorum animalium curationem non prohibebat. Et Siloa etiam sæpe sabbatis curavit: et propter hoc assidebant ei multi die sabbatorum. Continere enim jubebat eos Lex ab omni opere servili, id est, ab omni avaritia, quæ per negotiationem, et reliquo terreno actu agitur: animæ autem opera, quæ fiunt per sententiam et sermones bonos, in auxilium eorum qui proximi sunt, adhortabatur fieri. Et propter hoc Dominus arguebat eos, qui injuste exprobrabant ei, quia sabbatis curabat. Non enim solvebat, sed adimplebat Legem, summi Sacerdotis operam perficiens, propitians pro hominibus Deum, et emundans leprosos, infirmos curans, et ipse moriens, uti exsiliatus homo exiret de condemnatione, et reverteretur intrepide ad suam hæreditatem.—3. Sed et esurientes accipere sabbatis escam ex his quæ adjacebant, non vetabat Lex: metere autem et colligere in horreum vetabat. Et ideo Dominus his, qui incusabant discipulos ejus, quoniam vellentes spicas manducabant, dixit: “Nec hoc legistis, quod fecit David, cum esurisset, quemadmodum introivit in domum Dei, et panes propositionis manducavit, et dedit eis qui cum eo erant, quos non licebat manducare, nisi solis Sacerdotibus?” per Legis verba suos discipulos excusans, et significans licere Sacerdotibus libere agere. Sacerdos autem scitus fuerat David apud Deum, quamvis Saul persequutionem faceret ei. Πᾶς enim βασιλεὺς δίκαιος ἱερατικὴν ἔχει τάξιν. Sacerdotes autem sunt omnes Domini Apostoli, qui neque agros, neque domos hæreditant hic, sed semper altari et Deo serviunt.... Et Sacerdotes in Templo sabbatum prophanabant, et rei non erant. Quare ergo rei non erant? Quia cum essent in Templo, non sæcularia sed Dominica perficiebant ministeria, Legem adimplentes, non autem prætereuntes Legem, quemadmodum is qui a semetipso arida ligna attulit in castra Domini; qui et juste lapidatus est.

474.

We have various indications of the observance of the Lord's day in early writers. Thus Ignatius (Ad Magnes. 9.) speaks of “the ancient prophets leading lives in harmony with the Lord's day.” Μηκέτι σαββατίζοντες, ἀλλὰ κατὰ Κυριακὴν ζωὴν ζῶντες, ἐν ᾗ καὶ ἡ ζωὴ ἡμῶν ἀνέτειλεν δι᾽ αὐτοῦ. Here there is an evident allusion to some way in which that day was spent, in contradistinction to the Jewish Sabbath.—The Epistle of Barnabas, written not far from Apostolical times, speaks of it as a festival: Ἀγομεν τὴν ἡμέραν τὴν ὀγδόην εἰς εὐφροσύνην, ἐν ᾗ καὶ ὁ Ἰησοῦς ἀνέστη ἐκ νεκρῶν.—Justin Martyr, again, (Apol. II. 67.) describes the practice of assembling for instruction, worship, and communion on that day, and affirms that our Lord, when he appeared to his disciples on Easter day, taught them to observe the day in this manner. Καὶ τῇ μετὰ τὴν Κρονικὴν, ἥτις ἐστιν Ἡλίου ἡμέρα, φανεὶς τοῖς ἀποστόλοις αὐτοῦ καὶ μαθηταῖς, ἐδίδαξε ταῦτα.—A little later Dionysius of Corinth speaks of “celebrating the Lord's holy day.” Τὴν σήμερον οὖν Κυριακὴν ἁγίαν ἡμέραν διηγάγομεν.—So Clement, as I showed above (p. 211, note 1), informs us that in his time the Lord's day appeared likely to be regarded as the proper sabbath.—Further on we find the Council of Laodicea (see p. 213, note 5) directing Christians to rest by preference on the Lord's day, and not on the Sabbath.—Finally, we may see in Bingham (Antiq. XX. ii. 2, 3, 4.) how, as Christianity became established, business, labour, and public sports were forbidden by public authority; which proves of course what had been the practice of Christians themselves before their religion obtained the sanction of the civil power.

475.

IV. xxxiv. 4. “Vide enim,” inquit, “quomodo justus perit, et nemo intuetur; et viri justi tolluntur, et nemo excipit corde.” Hæc autem in Abel quidem præmeditabantur, a prophetis vero præconabantur, in Domino autem perficiebantur.

476.

Frag. xvii. Ἐν μὲν τῷ Ἰωσὴφ προετυπώθη.

477.

IV. xxiv. 1. Primogenitum mortuorum, et principem vitæ Dei, eum qui per extensionem manuum dissolvebat Amalech, et vivificabat hominem de serpentis plaga per fidem, quæ erat in eum.——Justin Martyr (Tryph. 90.) expresses the same idea more fully; and remarks as confirmatory of the typical signification of the posture of Moses, that it was altogether unusual as a posture of prayer, and indeed adopted by him on no other occasion, nor by any one since his time.

478.

Ibid.

479.

IV. xx. 12. Sic autem et Moyses Æthiopissam accipiebat uxorem, quam ipse Israelitidem fecit; præsignificans, quoniam oleaster inseritur in olivam, et participans pinguedinis ejus erit. Quoniam enim is qui secundum carnem natus est Christus, a populo quidem habebat inquiri ut occideretur, liberari vero in Ægypto, id est, in Gentibus, sanctificare eos qui ibi essent infantes, unde et Ecclesiam ibi perfecit; (Ægyptus enim ab initio gentilis, quemadmodum et Æthiopia) propter hoc διὰ τοῦ γάμου Μωüσέως ὁ τοῦ Ἰησοῦ νοητὸς γάμος ἐδείκνυτο, καὶ διὰ τῆς Αἰθιοπικῆς νύμφης, ἡ ἐξ ἐθνῶν ἐκκλησία ἐδηλοῦτο· ἣν οἱ καταλαλοῦντες, καὶ ἐνδιαβάλλοντες, καὶ διαμωκώμενοι, οὐκ ἔσονται καθαροί. λεπρήσουσι γὰρ, καὰ ἐξαφορισθήσονται τῆς τῶν δικαίων παρεμβολῆς.

480.

IV. xxv. 2. Hoc et per alia quidem multa, jam vero et per Thamar Judæ nurum typice ostenditur. Cum enim concepisset geminos, alter eorum prior protulit manum suam: et cum obstetrix putaret eum primogenitum esse, coccinum alligavit signum in manu ejus. Cum hoc autem factum esset, et abstraxisset manum suam, prior exivit frater ejus Phares; sic deinde secundus ille, in quo erat coccinum, Zara: clare manifestante Scriptura eum quidem populum qui habet coccinum signum, id est, eam fidem quæ est in præputio, præostensam quidem primum in Patriarchis, post deinde subtractam, uti nasceretur frater ejus; deinde sic eum, qui prior esset, secundo loco natum, qui est cognitus per signum coccinum, quod erat in eo; quod est passio Justi, ab initio præfigurata in Abel, et descripta a Prophetis, perfecta vero in novissimis temporibus in Filio Dei.

481.

IV. xxxi. 1. Quemadmodum et Lot, qui eduxit de Sodomis filias suas, quæ conceperunt de patre suo, et qui reliquit in circumfinio uxorem suam statuam salis usque in hodiernum diem. Etenim Lot non ex sua voluntate, neque ex sua concupiscentia carnali, neque sensum neque cogitationem hujusmodi accipiens, consummavit typum. Quemadmodum Scriptura dicit: “Et intravit major natu, et dormivit cum patre suo illa; et non scivit Lot cum dormiret illa, et cum surgeret:” et in minore hoc idem: “Et non scivit,” inquit, “cum dormisset secum, nec cum surrexisset:” μὴ εἰδότος τοῦ Λὼτ, μηδὲ ἡδονῇ δουλεύσαντος, οἰκονομία ἐπετελεῖτο, δι᾽ ἧς αἱ δύο filiæ, id est, duæ συναγωγαὶ ἀπὸ ἑνὸς καὶ τοῦ αὐτοῦ πατρὸς τεκνοποιησάμεναι ἐμηνύοντο ἄνευ σαρκὸς ἠδονῆς. Οὐ γὰρ ἦν ἄλλος οὐδεὶς σπέρμα ζωτικὸν καὶ τέκνων ἐπικαρπίαν δυνάμενος δοῦναι αὐταῖς, καθὼς γέγραπται· “Dixit autem major ad minorem; Pater noster senior est, et nemo est super terram qui intret ad nos, ut oportet omni terræ: veni, potionemus patrem nostrum vino, et dormiamus cum eo, ut suscitemus de patre nostro semen.”—2. Illæ quidem filiæ secundum simplicitatem et innocentiam putantes universos homines perisse, quemadmodum Sodomitas, et in universam terram iracundiam Dei supervenisse, dicebant hæc. Quapropter et ipsæ excusabiles sunt, arbitrantes se solas relictas cum patre suo ad conservationem generis humani, et propter hoc circumveniebant patrem. Per verba autem earum significabatur, neminem esse alterum qui possit filiorum generationem majori et minori synagogæ præstare, quam Patrem nostrum. Pater autem generis humani Verbum Dei; quemadmodum Moyses ostendit dicens: “Nonne hic ipse Pater tuus possedit te, et fecit te, et creavit te?” Quando igitur hic vitale semen, id est, Spiritum remissionis peccatorum per quem vivificamur, effudit in humanum genus? Nonne tunc cum convescebatur cum hominibus, et bibebat vinum in terra? “Venit” enim, inquit, “filius hominis manducans et bibens:” et cum recubuisset, obdormivit, et somnum cepit. Quemadmodum ipse in David dicit: “Ego dormivi et somnum cepi.” Et quoniam in nostra communicatione et vita hoc agebat, iterum ait: “Et somnus meus suavis mihi factus est.” Totum autem significabatur per Lot, quoniam semen patris omnium, id est, Spiritus Dei, per quem facta sunt omnia, commixtus et unitus est carni, hoc est, plasmati suo: per quam commixtionem et unitatem duæ synagogæ, id est, duæ congregationes fructificantes ex patre suo filios vivos vivo Deo.

482.

Justin Martyr expresses the same sentiment: Tryph. 134. Οἰκονομίαι τινὲς μεγάλων μυστηρίων ἐν ἑκάστῃ τινὶ τοιαύτῃ πράξει ἀπετελοῦντο.

483.

Justin M. Tryph. 134, ad finem, draws the same parallel. Τὸν χρόνον πάντα ἐμισεῖτο ὑπὸ τοῦ ἀδελφοῦ ὁ Ἰακώβ· καὶ ἡμεῖς νῦν, καὶ αὐτὸς ὁ Κύριος ἡμῶν μισεῖται ὑφ᾽ ὑμῶν καὶ ὑπὸ τῶν ἄλλων ἁπλῶς ἀνθρώπων, ὄντων πάντων τῇ φύσει ἀδελφῶν.

484.

Justin, ibid. Ἐδούλευσεν Ἰακὼβ τῷ Λάβαν ὑπὲρ τῶν ῥαντῶν καὶ πολυμόρφων θρεμμάτων· ἐδούλευσε καὶ τὴν μέχρι σταυροῦ δουλείαν ὁ Χριστὸς ὑπὲρ τῶν ἐκ παντὸς γένους ποικίλων καὶ πολυειδῶν ἀνθρώπων, δι᾽ αἵματος καὶ μυστηρίου τοῦ σταυροῦ κτησάμενος αὐτούς.

485.

Justin, ibid. Ἀλλὰ Λεία μὲν ὁ λαὸς ὑμῶν καὶ ἡ συναγωγή· Ῥαχὴλ δὲ ἐκκλησία ἡμῶν.

486.

Justin, ibid. Εἰς ἀποκατάστασιν ἀμφοτέρων τε τῶν ἐλευθέρων τέκνων καὶ τῶν ἐν αὐτοῖς δούλων Χριστὸς ἐλήλυθε, τῶν αὐτῶν πάντας καταξιῶν τοὺς φυλάσσοντας τὰς ἐντολὰς αὐτοῦ· ὃν τρόπον καὶ οἱ ἀπὸ τῶν ἐλευθέρων καὶ οἱ ἀπὸ τῶν δούλων γενόμενοι τῷ Ἰακὼβ πάντες υἱοὶ καὶ ὁμότιμοι γεγόνασι.

487.

IV. xxi. 3. Si quis autem et actus qui sunt Jacob addiscat, inveniet eos non inanes, sed plenos dispositionum. Et imprimis in nativitate ejus, quemadmodum apprehendit calcaneum fratris, et Jacob vocatus est, id est, supplantator; tenens, et qui non tenetur; ligans pedes, sed qui non ligatur; luctans, et vincens; tenens in manu calcaneum adversarii, id est, victoriam. Ad hoc enim nascebatur Dominus, cujus typum generationis præstabat, de quo et Joannes in Apocalypsi ait: “Exivit vincens, ut vinceret.” Deinde autem primogenita accipiens, quando vituperavit ea frater ejus: quemadmodum et junior populus eum primogenitum Christum accepit, cum eum repulit populus ætate provectior, dicens: “Non habemus Regem, nisi Cæsarem.” In Christo autem universa benedictio: et propter hoc benedictiones prioris populi a Patre subripuit posterior populus, quemadmodum Jacob abstulit benedictionem hujus Esaü; ob quam causam fratris patiebatur insidias et persecutiones frater suus, sicut et Ecclesia hoc idem a Judæis patitur. Peregre nascebantur xii tribus, genus Israel, quoniam et Christus peregre incipiebat duodecastylum firmamentum Ecclesiæ generare. Variæ oves, quæ fiebant, huic Jacob merces: et Christi merces, qui ex variis et differentibus gentibus in unam cohortem fidei convenientes fiunt homines, quemadmodum Pater promisit ei: “Postula,” dicens, “a me, et dabo tibi Gentes hæreditatem tuam, et possessionem tuam terminos terræ.” Et quoniam multitudinis filiorum Domini Prophetæ fiebat Jacob, necessitas omnis fuit ex duabus sororibus eum filios facere; quemadmodum Christus ex duabus Legibus unius et ejusdem Patris: similiter autem et ex ancillis; significans quoniam secundum carnem ex liberis et ex servis Christus statueret filios Dei, similiter omnibus dans munus Spiritus vivificantis nos. Omnia autem ille faciebat propter illam juniorem, bonos oculos habentem, Rachel, quæ præfigurabat Ecclesiam, propter quam sustinuit Christus: qui tunc quidem per Patriarchas suos et Prophetas præfigurans et prænuntians futura, præexercens suam partem dispositionibus Dei, et assuescens hæreditatem suam obedire Deo, et peregrinari in sæculo, et sequi verbum ejus, et præsignificare futura. Nihil enim vacuum, neque sine signo apud Deum.

488.

IV. xx. 12. Sic autem et Raab fornicaria semetipsam quidem condemnans, quoniam esset gentilis, omnium peccatorum rea, suscepit autem tres speculatores, qui speculabantur universam terram, et apud se abscondit, Patrem scilicet et Filium cum Spiritu sancto. Et cum universa civitas, in qua habitabat, concidisset in ruinam, canentibus septem tubicinis, in ultimis Raab fornicaria conservata est cum universa domo sua, fide signi coccini: sicut et Dominus dicebat his, qui adventum ejus non excipiebant, Pharisæis scilicet, et coccini signum nullificant, quod erat pascha, redemptio et exodus populi ex Ægypto, dicens: “Publicani et meretrices præcedunt vos in Regno cœlorum.” The same type is acknowledged by Clement of Rome, in his First Epistle to the Corinthians, § 12. Καὶ προσέθεντο αὐτῇ δοῦναι σημεῖον, ὅπως κρεμάσῃ ἐκ τοῦ οἴκου αὐτῆς κόκκινον, πρόδηλον ποιοῦντες ὅτι διὰ τοῦ αἵματος τοῦ Κυρίου λύτρωσις ἔσται πᾶσι τοῖς πιστεύουσιν καὶ ἐλπίζουσιν ἐπὶ τὸν Θεόν.——Likewise by Justin, Tryph. 111. Καὶ γὰρ τὸ σύμβολον τοῦ κοκκίνου σπαρτίου, οὗ ἔδωκαν ... οἱ κατάσκοποι Ῥαὰβ τῇ πόρνῃ, ... ὁμοίως τὸ σύμβολον τοῦ αἵματος τοῦ Χριστοῦ ἐδήλου, δι᾽ οὗ οἱ πάλαι πόρνοι καὶ ἄδικοι ἐκ πάντων τῶν ἐθνῶν σώζονται, ἄφεσιν ἁμαρτιῶν λαβόντες.

489.

Frag. xix. Λάβε πρὸς σεαυτὸν τὸν Ἰησοῦν υἱὸν Ναυῆ. Ἔδει γὰρ ἐξ Αἰγύπτου Μωüσῆν τὸν λαὸν ἐξαγαγεῖν, τὸν δὲ Ἰησοῶν εἰς τὴν κληροδοσίαν εἰσαγαγεῖν· καὶ τὸν μὲν Μωüσῆν, ὡς νόμον, ἀνάπαυλαν λαμβάνειν, Ἰησοῦν δὲ, ὡς Λόγον, καὶ τοῦ ἐνυποστάτου Λόγου τύπον ἀψευδῆ, τῷ λαῷ δημηγορεῖν· καὶ τὸν μὲν Μωüσῆν τὸ μάννα τοῖς πατράσι τροφὴν διδόναι, τὸν δὲ Ἰησοῦν τὸν νέον ἄρτι [rather ἄρτον], τὴν ἀπαρχὴν τῆς ζωῆς, τύπον τοῦ σώματος τοῦ Χριστοῦ· καθά φησι καὶ ἡ γραφὴ, ὅτι τότε ἐπαύσατο τὸ μάννα Κυρίου μετὰ τὸ φαγεῖν τὸν σῖτον λαὸν ἀπὸ τῆς γῆς. Clement of Alexandria, Protrept. 9. § 85. & Pædag. I. 7. § 60, makes Joshua a type of Christ, but draws other parallels than those of Irenæus.

490.

Frag. xxiii. Καὶ οὗτος ἐπεβεβήκει ἐπὶ τῆς ὄνου αὐτοῦ. Ἡ μὲν ὄνος τύπον εἶχε σώματος Χριστοῦ· ἐφ᾽ ὃν πάντες οἱ ἄνθρωποι ἐκ καυμάτων ἀναπαυόμενοι, ὡς ὑπὸ ὀχήματος βαστάζονται. τὸ γὰρ φορτίον τῶν ἡμετέρων ἁμαρτημάτων ὁ Σωτὴρ ἀνεδέξατο.

491.

Frag. xxvii. Τὸ μὲν οὖν παιδάριον χειραγωγοῦν τὸν Σαμψὼν προτυπωθήσεται εἶς Ἰωάννην τὸν Βαπτιστὴν, ἐπιδεικνύντα τῷ λαῷ τὴν εἰς Χριστὸν πίστιν. ὁ δὲ οἶκος, εἰς ὃν ἦσαν συνηγμένοι, σημαίνεται εἶναι ὁ κόσμος, ἐν ᾧ κατῴκει τὰ ἀλλόφυλα ἔθνη καὶ ἄπιστα, θυσιάζοντα τοῖς εἰδώλοις αὑτῶν· οἱ δὲ δύο στύλοι, αἱ δύο διαθῆκαι. τὸ οὖν ἐπαναπαυθῆναι τὸν Σαμψὼν ἐπὶ τοὺς στύλους, τὸν διδαχθένται λαὸν ἐπιγνῶναι τὸ τοῦ Χριστοῦ μυστήριον.

492.

Acts ii. 31.

493.

Luke xvi. 22. xxiii. 43.

494.

Phil. i. 23.

495.

1 Pet. iii. 19. iv. 6.

496.

IV. ii. 4. Non autem fabulam retulit nobis pauperis et divitis.

497.

II. xxxiv. 1. Plenissime autem Dominus docuit, non solum perseverare, non de corpore in corpus transgredientes, animas; sed et characterem corporis, in quo etiam adaptantur, custodire eundem, et meminisse eas operum, quæ egerunt hic, et a quibus cessaverunt, in ea relatione, quæ scribitur de divite et de Lazaro eo, qui refrigerabat in sinu Abrahæ: in qua ait, divitem cognoscere Lazarum post mortem, et Abraham autem similiter, et manere in suo ordine unumquemque ipsorum, et postulare mitti ei ad opem ferendam Lazarum, cui ne quidem de mensæ suæ amicis communicabat: et de Abrahæ responso, qui non tantum ea, quæ secundum se, sed et quæ secundum divitem essent, sciebat; et præcipiebat Moysi assentire et Prophetis eos, qui non mallent pervenire in illum locum pœnæ, et recipientes præconium ejus, qui resurrexerit a mortuis. Per hæc enim manifeste declaratum est, et perseverare animas, et non de corpore in corpus transire, et habere hominis figuram, ut etiam cognoscantur, et meminerint eorum, quæ sint hic; et propheticum quoque adesse Abrahæ, et dignam habitationem unamquamque gentem percipere, etiam ante judicium.

498.

V. xxxi. 2. Si ergo Dominus legem mortuorum servavit, ut fieret primogenitus a mortuis, et commoratus usque in tertiam diem in inferioribus terræ; post deinde surgens in carne, ut etiam fixuras clavorum ostenderet discipulis, sic ascendit ad Patrem; quomodo non confundantur, qui dicunt inferos quidem esse hunc mundum, qui sit secundum nos; interiorem autem hominem ipsorum derelinquentem hic corpus, in supercœlestem ascendere locum? Cum enim Dominus “in medio umbræ mortis abierit,” ubi animæ mortuorum erant, post deinde corporaliter resurrexit, et post resurrectionem assumptus est; manifestum est quia et discipulorum ejus, propter quos et hæc operatus est Dominus, Αἱ ψυχαὶ ἀπέρχονται εἰς τὸν τόπον invisibilem τὸν ὡρισμένον αὐταῖς ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, κἀκεῖ μέχρι τῆς ἀναστάσεως φοιτῶσι, περιμένουσαι τὴν ἀνάστασιν· ἔπειτα ἀπολαβοῦσαι τὰ σώματα, καὶ ὀλοκλήρως ἀναστᾶσαι, τουτέστι σωματικῶς, καθὼς καὶ ὁ Κύριος ἀνέστη, οὕτως ἐλεύσονται εἰς τὴς ὄψιν τοῦ Θεοῦ. “Nemo enim est discipulus super magistrum: perfectus autem omnis erit sicut magister ejus.” Quomodo ergo Magister noster non statim evolans abiit, sed sustinens definitum a Patre resurrectionis suæ tempus, (quod et per Jonam manifestatum est,) post triduum resurgens assumptus est; sic et nos sustinere debemus definitum a Deo resurrectionis nostræ tempus, prænuntiatum a Prophetis, et sic resurgentes assumi, quotquot Dominus ad hoc dignos habuerit.——So Clement of Rome (Ad Corr. I. 50) affirms that “they who have departed, fully established in love, enjoy the place of the just”—χώραν εὐσεβῶν.

499.

V. v. 1. Ὅπουγε Ἐνὼχ εὐαρεστήσας τῷ Θεῷ, ἐν σώματι μετετέθη, τὴν μετάθεσιν τῶν δικαίων προμηνύων· καὶ Ἡλίας, ὡς ἦν, ἐν τῇ τοῦ πλάσματος ὑποστάσει ἀνελήφθη, τὴν ἀνάληψιν τῶν πνευματικῶν προφητεύων, κ.τ.λ. ... Διὸ καὶ λέγουσιν οἱ πρεσβύτεροι, τῶν ἀποστόλων μαθηταὶ, τοὺς μετατεθέντας ἐκεῖσε [that is, to paradise] μετατεθῆναι· (δικαίοις γὰρ ἀνθρώποις καὶ πνευματοφόροις ἠτοιμάσθη ὁ παράδεισος, ἐν ᾧ καὶ Παῦλος ἀπόστολος εἰσκομισθεὶς ἤκουσεν ἄρῥητα ῥήματα, ὡς πρὸς ἡμᾶς ἐν τῷ παρόντι·) κἀκεῖ μένειν τοὺς μετατεθέντας ἕως συντελείας, προοιμιαζομένους τὴν ἀφθαρσίαν.

500.

III. xix. 3. Ut quemadmodum caput resurrexit a mortuis, sic et reliquum corpus omnis hominis, qui invenitur in vita, impleto tempore condemnationis ejus, quæ erat propter inobedientiam, resurgat.

501.

V. ix. 2. Quotquot autem timent Deum, et credunt in adventum Filii ejus, et per fidem constituunt in cordibus suis Spiritum Dei, hi tales juste homines dicentur, et mundi et spiritales et viventes Deo; quia habent Spiritum Patris, qui emundat hominem et sublevat in vitam Dei.... Infirmitas enim carnis absorpta potentem ostendit spiritum; spiritus autem rursus absorbens infirmitatem, hæreditate possidet carnem in se: et ex utrisque factus est vivens homo; vivens quidem propter participationem Spiritus, homo autem propter substantiam carnis.——3. Ubi autem Spiritus Patris ibi homo vivens, sanguis rationalis ad ultionem a Deo custoditus, caro a Spiritu possessa, oblita quidem sui, qualitatem autem spiritus assumens, conformis facta Verbo Dei.

502.

V. vii. 1. Et iterum ad Romanos ait: “Si autem Spiritus ejus qui suscitavit Jesum a mortuis habitat in vobis, qui suscitavit Christum a mortuis vivificabit et mortalia corpora vestra.”——2. Hæc sunt enim corpora mortalia, id est, participantia animæ, quam cum amiserint, mortificantur; deinde per Spiritum surgentia fiunt corpora spiritualia, uti per Spiritum semper permanentem habeant vitam.

503.

IV. xxvii. 2. Et propter hoc Dominum in ea, quæ sunt sub terra, descendisse, evangelizantem et illis adventum suum; remissione peccatorum exsistente his qui credunt in eum. Crediderunt autem in eum omnes qui sperabant in eum, id est, qui adventum ejus prænuntiaverunt, et dispositionibus ejus servierunt, justi et prophetæ et patriarchæ; quibus similiter ut nobis remisit peccata. Clem. Alex. Strom. VI. 6. § 44. Διόπερ ὁ Κύριος εὐηγγελίσατο καὶ τοῖς ἐν Ἅιδου.——45. Φησὶ γοῦν ἡ γραφή· Λέγει ὁ Ἅιδης τῇ ἀπολείᾳ· Εἶδος μὲν αὐτοῦ οὐκ εἴδομεν, φωνὴν δὲ αὐτοῦ ἠκούσαμεν.... Τί δ᾽ οὐχὶ δηλοῦσιν εὐηγγελίσθαι τὸν Κύριον τοῖς τε ἀπολωλόσιν ἐν τῷ κατακλυσμῷ, μᾶλλον δὲ πεπεδημένοις καὶ τοῖς ἐν φυλακῇ τε καὶ φρουρᾷ συνεχομένοις.——Tertullian de Anima, 55. Christus Deus, quia et homo, mortuus secundum Scripturas, et sepultus secus easdem, huic quoque legi satisfecit, forma humanæ mortis apud inferos functus; nec ante ascendit in sublimiora cœlorum, quam descendit in inferiora terrarum, ut illic patriarchas et prophetas compotes sui faceret.—See also Cyril of Jerusalem, Catech. xiv. 18, 19.

504.

V. xxiv. 4. See p. 107, note 1.

505.

Book V. chapter xxv. to the end.

506.

The five last chapters of the Fifth Book are wanting in all but two MSS.

507.

V. xxv. 1. Et non tantum autem per ea quæ dicta sunt, sed et per ea quæ erunt sub Antichristo, ostenditur, quoniam existens apostata et latro, quasi Deus vult adorari; et cum sit servus, Regem se vult præconari. Ille enim omnem suscipiens diaboli virtutem, veniet non quasi Rex justus, nec quasi in subjectione Dei legitimus; sed impius et injustus et sine lege, quasi apostata et iniquus et homicida, quasi latro, diabolicam apostasiam in se recapitulans: et idola quidem seponens, ad suadendum quod ipse sit Deus; se autem extollens unum idolum, habens in semetipso reliquorum idolorum varium errorem: ut hi qui per multas abominationes adorant diabolum, hi per hoc unum idolum serviant ipsi, de quo Apostolus in epistola, quæ est ad Thessalonicenses secunda, sic ait: “Quoniam nisi venerit abscessio primum, et revelatus fuerit homo peccati, filius perditionis, qui adversatur et extollit se super omne quod dicitur Deus, aut colitur; ita ut in templo Dei sedeat, ostendens semetipsum tanquam sit Deus.” Manifeste igitur Apostolus ostendit apostasiam ejus, et quoniam extollitur super omne quod dicitur Deus, vel quod colitur, hoc est, super omne idolum, (hi enim sunt qui dicuntur quidem ab hominibus, non sunt autem, Dii,) et quoniam ipse se tyrannico more conabitur ostendere Deum.

508.

V. xxv. 2. Super hæc autem manifestavit et illud, quod a nobis per multa ostensum est, quoniam in Hierosolymis templum dispositione veri Dei factum est. Ipse enim Apostolus ex sua persona diffinitive templum illud dixit Dei. Ostendimus autem in tertio libro, nullum ab Apostolis ex sua persona Deum appellari, nisi eum qui vere sit Deus, Patrem Domini nostri: cujus jussu hoc, quod est in Hierosolymis, factum est templum, ob eas causas quæ a nobis dictæ sunt: in quo adversarius sedebit, tentans semetipsum Christum ostendere, sicut et Dominus ait: “Cum autem videritis abominationem desolationis, quod dictum est per Danielem Prophetam, stantem in loco sancto, (qui legit, intelligat,) tunc qui in Judæa sunt, fugiant in montes: et qui in tecto est, non descendat tollere quidquam de domo. Erit enim tunc pressura magna, qualis non est facta ab initio sæculi usque nunc, sed neque fiet.”—4. Et Dominus autem hoc item non credentibus sibi dicebat: “Ego veni in nomine Patris mei, et non recepistis me; cum alius venerit in nomine suo, illum recipietis:” alium dicens Antichristum, qui alienus est a Domino. Et ipse est “iniquus judex,” qui a Domino dictus est, quoniam “Deum non timebat, neque hominem reverebatur,” ad quem fugit vidua oblita Dei, id est, terrena Hierusalem, ad ulciscendum de inimico. Quod et faciet in tempore regni sui: transferet regnum in eam, et in templo Dei sedet [sedebit], seducens eos qui adorant eum, quasi ipse sit Christus. Quapropter ait Daniel iterum: “Et sanctum desolabitur: et datum est in sacrificium peccatum, et projecta est in terra justitia, et fecit, et prospere cessit.”——xxviii. 2. Et propter hoc Apostolus ait: “Pro eo quod dilectionem Dei non receperunt, ut salvi fierent, et ideo mittet eos Deus in operationem erroris, ut credant mendacio, ut judicentur omnes qui non crediderunt veritati, sed consenserunt iniquitati.” Illo enim veniente, et sua sententia apostasiam recapitulante in semetipsum, et sua voluntate et arbitrio operante quæcumque operabitur, et in templo Dei sedente, ut sicut Christum adorent illum qui seducentur ab illo; quapropter et juste “in stagnum projicietur ignis:” Deo autem secundum suam providentiam præsciente omnia, et apto tempore eum, qui talis futurus erat, immittente, “ut credant falso, et judicentur omnes, qui non crediderunt veritati, sed consenserunt iniquitati.”

509.

V. xxv. 4.

510.

V. xxv. 3. Daniel autem novissimi regni finem respiciens, (id est, novissimos decem Reges, in quos dividitur regnum illorum, super quos filius perditionis veniet,) cornua dicit decem nasci bestiæ; et alterum cornu pusillum nasci in medio ipsorum, et tria cornua de prioribus eradicari a facie ejus. “Et ecce,” inquit, “oculi quasi oculi hominis in cornu hoc, et os loquens magna, et aspectus ejus major reliquis. Videbam, et cornu illud faciebat bellum adversus sanctos, et valebat adversus eos; quoadusque venit vetustas dierum, et judicium dedit sanctis altissimi Dei, et tempus pervenit, et regnum obtinuerunt sancti.” Postea in exsolutione visionum dictum est ei: “Bestia quarta regnum quartum erit in terra, quod eminebit super reliqua regna, et manducabit omnem terram, et conculcabit eam, et concidet. Et decem cornua ejus, decem Reges exsurgent: et post eos surget alius, qui superabit malis omnes qui ante eum fuerunt, et Reges tres deminorabit, et verba adversus altissimum Deum loquetur, et sanctos altissimi Dei conteret, et cogitabit demutare tempora et Legem: et dabitur in manu ejus, usque ad tempus temporum et dimidium tempus,” hoc est, per triennium et sex menses, in quibus veniens regnabit super terram.——xxvi. 1. Manifestius adhuc etiam de novissimo tempore, et de his qui sunt in eo decem Regibus, in quos dividetur quod nunc regnat imperium, significavit Joannes Domini discipulus in Apocalypsi, edisserens quæ fuerint decem cornua, quæ a Daniele visa sunt, dicens sic dictum esse sibi: “Et decem cornua quæ vidisti decem Reges sunt, qui regnum nondum acceperunt, sed potestatem quasi reges una hora accipient cum bestia. Hi unam sententiam habent, et virtutem et potestatem suam bestiæ dant. Hi cum Agno pugnabunt, et Agnus vincet eos, quoniam Dominus Dominorum est, et Rex Regum.” Manifestum est itaque, quoniam ex his tres interficiet ille qui venturus est, et reliqui subjicientur ei, et ipse octavus in eis; et vastabunt Babylonem, et comburent eam igni, et dabunt regnum suum bestiæ, et effugabunt Ecclesiam: post deinde ab adventu Domini nostri destruentur. Quoniam enim oportet dividi regnum, et sic deperire, Dominus ait: “Omne regnum divisum in se, desolabitur: et omnis civitas vel domus divisa in se, non stabit.” Dividi igitur et regnum, et civitatem, et domum oportet in decem: et propterea jam partitionem et divisionem præfiguravit.

511.

V. xxv. 3.

512.

V. xxv. 4. Et Gabriel Angelus exsolvens ejus visionem, de hoc ipso dicebat: “Et in novissimo regni ipsorum exsurget Rex improbus facie valde, et intelligens quæstiones; et valida virtus ejus et admirabilis; et corrumpet, et diriget, et faciet, et exterminabit fortes et populum sanctum, et jugum torquis ejus dirigetur: dolus in manu ejus, et in corde suo exaltabitur, et dolo disperdet multos, et ad perditionem multorum stabit, et quomodo ova manu conteret.” Deinde et tempus tyrannidis ejus significat, in quo tempore fugabuntur Sancti, qui purum sacrificium offerunt Domino: “Et in dimidio hebdomadis,” ait, “tolletur sacrificium et libatio, et in Templum abominatio desolationis, et usque ad consummationem temporis consummatio dabitur super desolationem;” dimidium autem hebdomadis tres sunt anni et menses sex.

513.

V. xxvi. 1. Et diligenter Daniel finem quarti Regni digitos ait pedum esse ejus imaginis, quæ a Nabuchodonosor visa est, in quos venit lapis sine manibus præcisus; et quemadmodum ipse ait: “Pedes, pars quidem aliqua ferrea, et pars aliqua fictilis; quoadusque abscissus est lapis sine manibus, et percussit imaginem in pedes ferreos et fictiles, et comminuit eos usque ad finem.” Post deinde in exsolutione ait: “Et quoniam vidisti pedes et digitos, partem quidem fictilem, partem autem ferream, regnum divisum erit, et a radice ferrea erit in eo, quemadmodum vidisti ferrum commixtum testæ. Et digiti pedum, pars quidem aliqua ferrea, pars autem aliqua fictilis.” Ergo decem digiti pedum, hi sunt decem Reges, in quibus dividetur regnum: ex quibus quidam quidem fortes et agiles, sive efficaces; alii autem pigri et inutiles erunt, et non consentient: quemadmodum et Daniel ait: “Pars aliqua regni erit fortis, et ab ipsa pars erit minuta. Quoniam vidisti ferrum commixtum testæ, commixtiones erunt in semine hominum, et non erunt adjuncti invicem, quemadmodum ferrum non commiscetur cum testa.” Et quoniam finis fiet, inquit: “Et in diebus Regum illorum excitabit Deus cœli Regnum, quod in æternum non corrumpetur, et Regnum ejus alteri populo non relinquetur. Comminuet et ventilabit omnia regna, et ipsum exaltabitur in æternum. Quemadmodum vidisti, quoniam de monte præcisus est lapis sine manibus, et comminuit testam, ferrum, et æramentum, et argentum, et aurum. Deus magnus significavit Regi, quæ futura sunt post hæc: et verum est somnium, et fidelis interpretatio ejus.”—2. Si ergo Deus magnus significavit per Danielem futura, et per Filium confirmavit; et Christus est lapis, qui præcisus est sine manibus, qui destruet temporalia Regna, et æternum inducet, quæ est justorum resurrectio: “Resuscitabit,” ait, “Deus cœli Regnum, quod in æternum nunquam corrumpetur.” See also xxvi. 1. p. 243, note.

514.

V. xxviii. 2. Cujus adventum Joannes in Apocalypsi significavit ita: “Et bestia quam videram, similis erat pardo.... Si quis gladio occiderit, oportet eum in gladio occidi. Hic est sustinentia et fides sanctorum.” Post deinde et de armigero ejus, quem et pseudoprophetam vocat: “Loquebatur,” inquit, “quasi draco, et potestatem primæ bestiæ omnem faciebat in conspectu ejus: et facit terram, et qui habitant in ea, ut adorarent bestiam primam, cujus curata est plaga mortis ejus. Et faciet signa magna, ut et ignem faciat de cœlo descendere in terram in conspectu hominum, et seducet inhabitantes super terram.” Hæc ne quis eum divina virtute putet signa facere, sed magica operatione. Et non est mirandum, si dæmoniis et apostaticis spiritibus ministrantibus ei, per eos faciat signa, in quibus seducat habitantes super terram. “Et imaginem,” ait, “jubebit fieri bestiæ, et spiritum dabit imagini, uti et loquatur imago, et eos qui non adoraverint eam, faciet occidi. Et characterem autem,” ait, “in fronte, et in manu dextra faciet dari, ut non possit aliquis emere vel vendere, nisi qui habet characterem nominis bestiæ, vel numerum nominis ejus; et esse numerum sexcentos sexaginta sex, quod est, sexies centeni, et deni sexies, et singulares sex;” in recapitulationem universæ apostasiæ ejus, quæ facta est in sex millibus annorum.

515.

V. xxx. 1. Καὶ πρῶτον μὲν ζημία ἐν τῷ ἀποτυχεῖν τῆς ἀληθείας, καὶ τὸ μὴ ὂν ὡς ὂν ὑπολαβεῖν· ἔπειτα δὲ τοῦ προσθέντος ἢ ἀφελόντος τι τῆς γραφῆς, ἐπιτιμίαν οὐ τὴν τυχοῦσαν ἔχοντος, εἰς αὐτὴν ἐμπεσεῖν ἀνάγκη τὸν τοιοῦτον. ἐπακολουθήσει δὲ καὶ ἕτερος οὐχ ὁ τυχὼν κίνδυνος τοῖς ψευδῶς προειληφόσιν εἰδέναι τὸ τοῦ ἀντιχρίστου ὄνομα· εἰ γὰρ ἄλλο μὲν οὗτοι δοκοῦσιν, ἄλλο δὲ ἐκεῖνος ἔχων ἐλεύσεται, ῥᾳδίως ἐξαπατηθήσονται παρ᾽ αὐτοῦ· ὡς μηδέπου παρόντος ἐκείνου, ὃν φυλάσσεσθαι προσήκει.

516.

V. xxx. 2. Oportet itaque tales discere, et ad verum recurrere nominis numerum; ut non in pseudoprophetarum loco deputentur. Sed scientes firmum numerum qui a Scriptura annuntiatus est, id est, sexcentorum sexaginta sex, sustineant primum quidem divisionem Regni in decem: post deinde, illis regnantibus, et incipientibus corrigere sua negotia et augere suum regnum; qui de improviso advenerit regnum sibi vindicans, et terrebit prædictos, habens nomen continens prædictum numerum, hunc vere cognoscere esse abominationem desolationis. Hoc et Apostolus ait: “Cum dixerint, Pax et munitio, tunc subitaneus illis superveniet interitus.” Hieremias autem non solum subitaneum ejus adventum, sed et tribum, ex qua veniet, manifestavit dicens: “Ex Dan audiemus vocem velocitatis equorum ejus: a voce hinnitus decursionis equorum ejus commovebitur tota terra: et veniet, et manducabit terram, et plenitudinem ejus, et civitatem, et qui habitant in ea.” Et propter hoc non annumeratur tribus hæc in Apocalypsi cum his quæ salvantur.

517.

V. xxx. 3. Ἀσφαλέστερον οὖν καὶ ἀκινδυνέτερον, τὸ περιμένειν τὴν ἔκβασιν τῆς προφητείας, ἢ τὸ καταστοχάζεσθαι, καὶ καταμαντεύεσθαι ὀνόματος· τυχὸν δὲ ἐπὶ πολλῶν ὀνομάτων εὑρεθῆναι δυναμένου τοῦ αὐτοῦ ἀριθμοῦ, et nihilominus quidem erit hæc eadem quæstio. Εἰ γὰρ πολλά ἐστι τὰ εὑρισκόμενα ὀνόματα, ἔχοντα τὸν αὐτὸν ἀριθμὸν, ποῖον ἐξ αὐτῶν φορέσει ὁ ἐρχόμενος, ζητηθήσεται. Quoniam autem non propter inopiam nominum habentium numerum nominis ejus dicimus hæc, sed propter timorem erga Deum et zelum veritatis: ΕΥΑΝΘΑΣ enim nomen habet numerum de quo quæritur: sed nihil de eo affirmamus. Sed et ΛΑΤΕΙΝΟΣ nomen habet sexcentorum sexaginta sex numerum: et valde verisimile est, quoniam novissimum regnum hoc habet vocabulum. Latini enim sunt qui nunc regnant: sed non in hoc nos gloriabimur. Sed et ΤΕΙΤΑΝ, prima syllaba per duas Græcas vocales ε et ι scripta, omnium nominum quæ apud nos inveniuntur, magis fide dignum est. Etenim prædictum numerum habet in se, et literarum est sex, singulis syllabis ex ternis literis constantibus, et vetus, et semotum; neque enim eorum Regum, qui secundum nos sunt, aliquis vocatus est Titan; neque eorum, quæ publice adorantur, idolorum apud Græcos et barbaros habet vocabulum hoc: et divinum putatur apud multos esse hoc nomen, ut etiam sol Titan vocetur ab his qui nunc tenent: et ostentationem quandam continet ultionis, et vindictam inferentis, quod ille simulat se male tractatos vindicare. Et alias autem et antiquum, et fide dignum et regale, magis autem et tyrannicum nomen. Cum igitur tantum suasionum habeat hoc nomen Titan, tamen habet verisimilitudinem, ut ex multis colligamus ne forte Titan vocetur, qui veniet. Nos tamen non periclitabimur in eo, nec asseverantes pronuntiabimus, hoc eum nomen habiturum: scientes, quoniam si oporteret manifeste præsenti tempore præconari nomen ejus, per ipsum utique editum fuisset, qui et Apocalypsim viderat.

518.

V. xxx. 4. Cum autem vastaverit Antichristus hic omnia in hoc mundo, regnans annis tribus et mensibus sex, et sederit in templo Hierosolymis; tunc veniet Dominus de cœlis in nubibus in gloria Patris, illum quidem et obedientes ei in stagnum ignis mittens; adducens autem justis Regni tempora, hoc est, requietionem, septimam diem sanctificatam; et restituens Abrahæ promissionem hæreditatis: in quo Regno ait Dominus, multos ab Oriente et Occidente venientes, recumbere cum Abraham, Isaac, et Jacob.——Ibid. xxxiii. 2. See p. 215, note 2.

519.

V. xxviii. 3. See p. 215, note 1. The very ancient writer under the name of Barnabas, contemporary at least with Justin Martyr, says, (Epist. § 11.) Προσέχετε, τέκνα, τί λέγει τό· Συνετέλεσεν ἐν ἓξ ἡμέραις. Τοῦτο λέγει ὅτι συντελεῖ Κύριος ἐν ἑξακισχιλίοις ἔτεσι τὰ πάντα.

520.

V. xxx. 4. xxxiii. 2.

521.

V. xxxii. 1. Quoniam igitur transferuntur quorundam sententiæ ab hæreticis sermonibus, et sunt ignorantes dispositiones Dei et mysterium justorum resurrectionis et Regni quod est principium incorruptelæ, per quod regnum qui digni fuerint paulatim assuescunt capere Deum; necessarium est autem dicere de illis quoniam oportet justos primos in conditione hac quæ renovatur, ad apparitionem Dei resurgentes, recipere promissionem hæreditatis quam Deus promisit patribus, et regnare in ea; post deinde fieri judicium. In qua enim conditione laboraverunt sive afflicti sunt, omnibus modis probati per sufferentiam, justum est in ipsa recipere eos fructus sufferentiæ.... Oportet ergo et ipsam conditionem, reintegratam ad pristinum, sine prohibitione servire justis.——xxxiii. 4. Hæc ergo tempora prophetans Esaias ait: “Et compascetur lupus cum agno, et pardus conquiescet cum hædo, et vitulus et taurus et leo simul pascentur, et puer pusillus ducet eos. Et bos et ursus simul pascentur, et simul infantes eorum erunt: et leo et bos manducabunt paleas. Et puer infans in cavernam aspidum, et in cubile filiorum aspidum manum mittet; et non male facient, nec poterunt perdere aliquem in monte sancto meo.” Et iterum recapitulans ait: “Tunc lupi et agni pascentur simul, et leo quasi bos vescetur paleis, serpens autem terram quasi panem: et non nocebunt neque vexabunt in monte sancto meo, dicit Dominus.” Non ignoro autem, quoniam quidam hæc in feros, et ex diversis gentibus et variis operibus credentes, et cum crediderint consentientes justis, tentent transferre. Sed etsi nunc hoc sit in quibusdam hominibus, ex variis gentibus in unam sententiam fidei venientibus, nihilominus in resurrectione justorum super iis animalibus, quemadmodum dictum est: dives enim in omnibus Deus. Et oportet conditione revocata, obedire et subjecta esse omnia animalia homini, et ad primam a Deo datam reverti escam, (quemadmodum autem in obedientia subjecta erant Adæ,) fructum terræ. Alias autem et non est nunc ostendere leonem paleis vesci. Hoc autem significabat magnitudinem et pinguedinem fructuum. Si enim leo animal paleis vescitur; quale ipsum triticum erit, cujus palea ad escam congrua erit leonum? Theophilus ad Autolycum, II. 25. Ὁπόταν οὖν πάλιν ὁ ἄνθρωπος ἀναδράμῃ εἰς τὸ κατὰ φύσιν, μηκέτι κακοποιῶν; κακεῖνα (i. e. τὰ θηρία) ἀποκατασταθήσεται εἰς τὴν ἀρχῆθεν ἡμερέτητα.

522.

V. xxxii. 2. “Semini tuo dabo terram hanc, a flumine Ægypti usque ad flumen magnum Euphratem.” Si ergo huic [Abraham] promisit Deus hæreditatem terræ non accepit autem in omni suo incolatu; oportet eum accipere cum semine suo, hoc est, qui timent Deum et credunt in eum, in resurrectione justorum. Semen autem ejus Ecclesia, per Dominum adoptionem quæ est ad Deum accipiens.... Neque Abraham neque semen ejus, hoc est, qui ex fide justificantur, nunc sumunt in ea hæreditatem; accipient autem eam in resurrectione justorum.

523.

V. xxxiii. 1. Promisit bibere de generatione vitis cum suis discipulis; utrumque ostendens, et hæreditatem terræ in qua bibitur nova generatio vitis, et carnalem resurrectionem discipulorum ejus: quæ enim nova resurgit caro, ipsa est quæ et novum percipit poculum. Neque autem sursum in supercœlesti loco constitutus cum suis potest intelligi bibens vitis generationem; neque rursus sine carne sunt, qui bibant illud: carnis enim proprium est, et non spiritus, qui ex vite accipitur potus.——2. See p. 215, note 2.

524.

V. xxxiii. 2. supra.—3. Prædicta itaque benedictio ad tempora Regni sine contradictione pertinet, quando regnabunt justi surgentes a mortuis: quando et creatura renovata, et liberata, multitudinem fructificabit universæ escæ, ex rore cœli, et ex fertilitate terræ.—See p. 131, note 5.

525.

V. xxxv. 1. Regnabunt justi in terra, crescentes ex visione Domini, et per ipsum assuescent capere gloriam Dei Patris, et cum sanctis Angelis conversationem et communionem, et unitatem spiritalium in Regno capient: et illos quos Dominus in carne inveniet, exspectantes eum de cœlis, et perpessos tribulationem, qui et effugerint iniqui manus.

526.

V. xxxv. 2. In Regni temporibus, revocata terra a Christo, et reædificata Hierusalem, secundum characterem quæ sursum est Hierusalem.

527.

V. xxxiii. 4. supra.—xxxv. 1. Si autem quidam tentaverint allegorizare hæc, quæ ejusmodi sunt; neque de omnibus poterunt consonantes sibimetipsis inveniri, et convincentur ab ipsis dictionibus.—2. Et nihil allegorizari potest, sed omnia firma, et vera, et substantiam habentia, ad fruitionem hominum justorum a Deo facta. Quomodo enim vere Deus est, qui resuscitat hominem; sic et vere resurgit homo a mortuis, et non allegorice, quemadmodum per tanta ostendimus. Et sicut vere resurgit, sic et vere præmeditabitur [μελετήσεται—sese exercebit in] incorruptelam, et augebitur, et vigebit in Regni temporibus, ut fiat capax gloriæ Patris. Deinde omnibus renovatis, vere in civitate habitabit Dei.

528.

V. xxxv. 2. His itaque prætereuntibus super terram, novam superiorem Hierusalem ait Domini discipulus Joannes descendere, quemadmodum sponsam ornatam viro suo; et hoc esse tabernaculum Dei, in quo inhabitabit Deus cum hominibus. Hujus Hierusalem imago illa, quæ in priori terra, Hierusalem, in qua justi præmeditantur incorruptelam, et parantur in salutem. Et hujus tabernaculi typum accepit Moyses in monte.

529.

V. xxxvi 1. Παρελθόντος δὲ τοῦ σχήματος τούτου, καὶ ἀνανεωθέντος τοῦ ἀνθρώπου, καὶ ἀκμάσαντος πρὸς τὴν ἀφθαρσίαν, ὥστε μηκέτι δύνασθαι πέρα παλαιωθῆναι, ἔσται ὁ οὐρανὸς καινὸς, καὶ ἡ γῆ καινή· ἐν τοῖς καινοῖς ἀναμενεῖ ὁ ἄνθρωπος ἀεὶ καινὸς, καὶ προσομιλῶν τῷ Θεῷ· ... φησὶν γὰρ Ησαΐας· Ὅν τρόπον γὰρ ὁ οὐρανὸς καινὸς καὶ ἡ γῆ καινῆ, ἃ ἐγὼ ποιῶ, μένει ἐνώπιον ἐμοῦ, λέγει Κύριος, οὔτω στήσεται τὸ σπέρμα ὑμῶν καὶ τὸ ὄνομα ὑμῶν ... ὡς οἱ πρεσβύτεροι λέγουσι, τότε καὶ οἱ μὲν καταξιωθέντες τῆς ἐν οὐρανῷ διατριβῆς, ἐκεῖσε χωρήσουσιν, οἱ δὲ τῆς τοῦ παραδείσου τρυφῆς ἀπολαύσουσιν, οἱ δὲ τὴν λαμπρότητα τῆς πόλεως καθέξουσιν· πανταχοῦ γὰρ ὁ Σωτὴρ ὁραθήσεται, καθὼς ἄξιοι ἔσονται οἱ ὁρῶντες αὐτόν.

530.

V. xxxvi. 3. Ut progenies ejus, primogenitus Verbum, descendat in facturam, hoc est, in plasma, et capiatur ab eo; et factura iterum capiat Verbum, et ascendat ad eum, supergrediens Angelos, et fiet secundum imaginem et similitudinem Dei.

531.

Justin Martyr, Dial. cum Tryph. 80, makes Tryphon ask the question: Εἰπὲ δὲ μοι ἀληθῶς, ὑμεῖς ἀνοικοδομηθῆναι τὸν τόπον Ἰερουσαλὴμ τοῦτον ὁμολογεῖτε, καὶ συναχθήσεσθαι τὸν λαὸν ὑμῶν, καὶ εὐφρανθῆναι σὺν τῷ Χριστῷ ἅμα τοῖς πατριάρχαις καὶ τοῖς προφήταις καὶ τοῖς ἀπὸ τοῦ ἡμετέρου γένους ἢ καὶ τῶν προσηλύτων, πρὶν ἐλθεῖν ὑμῶν τὸν Χριστὸν, προσδοκᾶτε; And to this Justin replies, Ὡμολόγησα οὖν σοι καὶ πρότερον, ὅτι ἐγὼ μὲν καὶ ἄλλοι πολλοὶ ταῦτα φρονοῦμεν, ὡς καὶ πάντως ἐπίστασθε, τοῦτο γενησόμενον· πολλοὺς δ᾽ αὖ καὶ τῶν τῆς καθαρᾶς καὶ εὐσεβοῦς ὄντων Χριστιανῶν γνώμης τοῦτο μὴ γνωρίζειν ἐσήμανά σοι. And further on: Ἐγὼ δὲ, καὶ εἰ τινές εἰσιν ὀρθογνώμονες κατὰ πάντα Χριστιανοὶ καὶ σαρκὸς ἀνάστασιν γενήσεσθαι ἐπιστάμεθα· καὶ χίλια ἔτη ἐν Ἰερουσαλὴμ οἰκοδομηθείσῃ καὶ κοσμηθείσῃ καὶ πλατυνθείσῃ οἱ προφῆται Ἰεζεκιὴλ καὶ Ησαΐας καὶ οἱ ἄλλοι ὁμολογοῦσιν.—Perhaps I ought to notice, that some persons have supposed Justin in this last passage to assert, that orthodox Christians in general taught the doctrine of the personal reign, and thence have imagined a discrepancy between the latter statement and that immediately preceding: but a little attention will show, that all he asserts concerning orthodox Christians in general is, that they believe the resurrection of the flesh; and he further adds, that the prophets taught that Jerusalem was to be rebuilt, and to remain a thousand years inhabited by the just. Tertullian. advers. Marcion. III. 24. Nam et confitemur in terra nobis regnum repromissum; sed ante cœlum, sed alio statu; utpote post resurrectionem in mille annos, in civitate divini operis Hierusalem cœlo delata.—See also Barnabas and Theophilus, quoted pp. 250 & 252.

532.

III. xxii. 4. Maria virgo obediens invenitur, dicens: “Ecce ancilla tua, Domine, fiat mihi secundum verbum tuum:” Eva vero inobediens; non obedivit enim, adhuc cum esset virgo. Quemadmodum illa, virum quidem habens Adam, virgo tamen adhuc existens ... inobediens facta, et sibi et universo generi humano causa facta est mortis; sic et Maria habens prædestinatum virum, et tamen virgo, obediens, et sibi et universo generi humano causa facta est salutis.... Sic autem et Evæ inobedientiæ nodus solutionem accepit per obedientiam Mariæ: quod enim alligavit virgo Eva per incredulitatem, hoc virgo Maria solvit per fidem.

533.

Massuet, Diss. Præv. III. § 65. Nostræ salutis prima post Filium mediatrix ... mediatricis conciliatricisque cum Deo.

534.

And so Justin Martyr puts it in a parallel passage to this of Irenæus: Tryph. 100. Παρθένος οὖσα Εὔα, τὸν λόγον τὸν ἀπὸ τοῦ ὄφεως συλλαβοῦσα, παρακοὴν καὶ θάνατον ἔτεκε· πίστιν δὲ καὶ χαρὰν λαβοῦσα Μαρία ἡ παρθένος, εὐαγγελιζομένου αὐτῇ Γαβριὴλ ἀγγέλου, ... ἀπεκρίνατο· Γένοιτό μοι κατὰ τὸ ῥῆμά σου. Καὶ διὰ ταύτης γεγένηται οὗτος ... δι᾽ οὗ ὁ Θεὸς τὸν ὄφιν ... καταλύει, ἀπαλλαγὴν δὲ τοῦ θανάτου ... ἐργάζεται.

535.

V. xix. 1. Quemadmodum enim illa per angeli sermonem seducta est, ut effugeret Deum, prævaricata verbum ejus; ita et hæc per angelicum sermonem evangelizata est, ut portaret Deum, obediens ejus verbo. Et si ea inobedierat Deo, sed hæc suasa est obedire Deo, uti virginis Evæ virgo Maria fieret advocata. Et quemadmodum adstrictum est morti genus humanum per virginem, salvatur per virginem; æqua lance disposita, virginalis inobedientia per virginalem obedientiam.

536.

III. xxii. 4.

537.

V. xix. 1. ... ut portaret Deum.

538.

I. xxiii. 2. xxvii. 4. II. Præf. 1. III. Præf.

539.

Hær. I. 1. He calls the Great Original a twofold Fire, hidden and apparent, and he gives the names of the Pairs who proceeded from this Fire, as Νοῦς καὶ Ἐπίνοια, Φωνὴ καὶ Ἔννοια, Λογισμὸς καὶ Ἐνθύμησις.

540.

Ad Gregor. Naz. Orat. xxiii. The names he gives are Βυθὸς καὶ Σιγὴ, Νοῦς καὶ Ἀλήθεια, Λόγος καὶ Ζωὴ, Ἄνθρωπος καὶ Ἐκκλησία.

541.

Ad ejusdem Orat. xliv.

542.

I. xxiii. 2.

543.

I. xxiii. 1. II. ix. 2.

544.

I. xxiii. 2.

545.

I. xxiii. 1. 3.

546.

I. xxiii. 1.

547.

I. xxiii. 1.

548.

1. xxiii. 4.

549.

I. xxiii. 1.

550.

Clem. Alex. Strom. II. 20. § 118. III. 4. § 25.

551.

I. xxvi. 3.

552.

I. xxvi. 2.

553.

De Virg. Vel. 6. De Carne Christi, 13.

554.

Hist. Eccl. III. 27.

555.

Hær. II. 1. Τὸν δὲ Σωτῆρα καὶ Κύριον ἐκ παρθένου γεγεννῆσθαι φησίν.

556.

I. xxiii. 5.

557.

Apol. I. 26.

558.

Euseb. Hist. Eccl. III. xxvi. 1.

559.

I. xxiii. 5.

560.

1 Tim. ii, 17, 18.

561.

Justin. Apol. I. 26.

562.

Euseb. Hist. Eccl. IV. vii. 2. Tertullian, de Anima, 23, mentions Saturninus as the pupil of Menander.

563.

I. xxiv. 1.

564.

Ibid. 2.

565.

Ibid. 1.

566.

I. xxiv. 2.

567.

Ibid. 1.

568.

Ibid. 2.

569.

Ibid.

570.

I. xxiv. 2.

571.

Clem. Alex. (Strom. VII. 17. § 106, 107.) speaks of Basilides as being a good deal younger than Marcion, and about the same age as Valentinus.

572.

I. xxiv. 5.

573.

I. xxiv. 3.

574.

Ibid. 5.

575.

Ibid. 7.

576.

The Prophecies, like Simon, he attributed to the Angels in general, but the Law to their Chief. § 5.

577.

I. xxiv. 4.

578.

Ibid. 5.

579.

Ibid. 6.

580.

Lib. V. cap. 5. See the Appendix to the Benedictine edition of Irenæus.

581.

Clem. Alex. Strom. IV. 12. § 83.

582.

I. xxv. 1.

583.

The writer of the Appendix to Tertull. de Præscrip. Hær. 48. Epiphan. Hær. xxviii. 2. See also Lampe, Proleg. in Joan. II. 3. 2. p. 184, quoted in Burton's Bampton Lectures, note 75.

584.

I. xxv. 3.

585.

Ibid. 4.

586.

At least this is implied in § 4.

587.

He said (§ 2) that they were in the same sphere as Jesus, who (§ 1) was from the same as the Father.

588.

I. xxv. 4.

589.

Ibid. 1.

590.

Ibid. 2.

591.

Ibid. 5.

592.

I. xxv. 6.

593.

Ibid.

594.

Ibid.

595.

III. iii. 4. See p. 60.

596.

I. xxvi. 1.

597.

I. xxvii. 1. The Author of the Appendix to Tertullian's Treatise de Præs. (§ 51.) makes these two Primary Beings; but Irenæus declares that the former was unknown, the latter known; the former good, the latter merely just.

598.

III. iv. 3.

599.

Clement of Alexandria mentions Marcion as being in time the successor of Simon Magus, (Strom. VII. 17. § 107,) and predecessor of Basilides and Valentinus; contemporary, but older.

600.

I. xxvii. 2.

601.

Ibid. 3. His opinions concerning Cain became the nucleus of another sect, the Cainites.

602.

Ibid. 2. The writer in the name of Tertullian, as quoted above, note 5, asserts that he received only some of St. Paul's Epistles.

603.

Tertull. l. c.

604.

I. xxviii. 1.

605.

From this treatise, which is still extant, we learn that he was an Assyrian by birth, had been a heathen, and had been initiated into most of the heathen mysteries, but had been converted (a rare instance) by the reading of the Scriptures (§§ 64 & 46). In this treatise he opposes the idea that matter had no beginning, and declares that it was created by the (personal) Word of God (§ 8). Perhaps he may be thought to lean to Gnosticism where he says that the soul is naturally mortal, and that the unenlightened soul perishes with the body. § 21, 22.

606.

I. xxviii. 1.

607.

See above, note 9.

608.

I. xxxi. 1.

609.

I. xxix. 1.

610.

Ibid. 2.

611.

I. xxix. 3.

612.

I read Harmogenes for Monogenes, because the latter name has not occurred as the name of any of these supposed Beings, and because Harmogenes is the first of them who is said to have an attendant, which is the idea implied in Angelos, the word used by Irenæus. Massuet suggests Autogenes, but gives no reason.

613.

I. xxix. 4.

614.

See pp. 286, 288.

615.

I. xxx. 1.

616.

Ibid. 2.

617.

Ibid. 3.

618.

I. xxx. 4.

619.

Some of them said that Wisdom herself took the form of a serpent. § 15.

620.

I. xxx. 5.

621.

In some degree; for he was totally emptied of it by a different process. See below, p. 291.

622.

I. xxx. 6.

623.

Those who called Wisdom the serpent, say that she inspired them with knowledge.

624.

I. xxx. 7.

625.

Ibid. 8.

626.

From leaving out Cain as joint progenitor of mankind, and deriving all the human race from Seth, they seem to have been called Sethites.

627.

I. xxx. 9.

628.

Ibid. 10.

629.

Ibid. 11.

630.

Ibid.

631.

These were, no doubt, Jaldabaoth and his six descendants, who (§ 5) are called heavens, and are likewise spoken of as per ordinem sedentes in cœlo, secundum generationem ipsorum.

632.

I. xxx. 12.

633.

Ibid. 12, 13.

634.

I. xxx. 14.

635.

I imagine this to be the meaning of Christo sedente; sedeo being taken in a transitive sense. Ἰδρύομαι was probably the original word.

636.

I. xxx. 14.

637.

I. xi. 1. bis.

638.

Epiphan. Hær. xxxi. 2.

639.

Adv. Valent. 4.

640.

Tertull. de Præscr. 7. 30. Epiphan. Πεπαιδεῦσθαι τὴν τῶν Ἐλλήνων παιδείαν.

641.

This appears from a fragment of his, preserved in a Dialogue against the Marcionites, erroneously ascribed to Origen, (see Dupin upon Origen,) in which it is quoted at length by one of the speakers. See the fragment, in the Appendix to the Benedictine edition of Irenæus, or in Grabe's Spicilegium, II. p. 55.

642.

Called Theodas, by Clement of Alexandria, Strom. VII. 17. § 106.

643.

Tertull. de Præscr. 38.

644.

Apol. I. 26. See Grabe's Spicilegium, II. 44, 45.

645.

Adv. Valent. 5.

646.

III. iv. 3.

647.

In his Canon Chronicus.

648.

Dissert. 2. de annis primorum Romæ Episcoporum, cap. 12.

649.

Tertull. adv. Valent. 4.

650.

Epiphan. Hær. xxxi. 7.

651.

Ibid.

652.

I. Præf. 2.

653.

I. xii. 1.

654.

Hær. xxxi. 5. It is printed in the Appendix to the best editions of Irenæus.

655.

I. xi. 1. The Valentinians against whom Irenæus wrote made the first pair the First Cause, First Father, or Depth, and Thought, Grace or Silence. See I. i. 1.—Ptolemy placed the Depth first, but gave him two consorts, Thought and Will. See I. xii. 1.

656.

Called by his followers Mind, Only-begotten, Father or Beginning of all things.

657.

I. xi. 1.

658.

As Irenæus tells us some of the Valentinians did.

659.

At least this is the account of Tertullian, adv. Valent. 4.

660.

I. i. 2. The names are Βύθιος, Μίξις, Ἀγήρατος, Ἕνωσις, Αὐτοφυὴς, Ἡδονὴ, Ἀκίνητος, Σύνκρασις, Μονογενὴς, Μακαρία· Παράκλητος, Πίστις, Πατρικὸς, Ἐλπὶς, Μητρικὸς, Ἀγάπη, Ἀείνους, Σύνεσις, Ἐκκλησιαστικὸς, Μακαριότης, Θελητὸς, Σοφία.

661.

Πλήρωμα, I. i. 3.

662.

I. xi. 1.

663.

See the fragment above quoted.

664.

I. ii. 1.

665.

I. ii. 2.

666.

I. xi. 1.

667.

I. ii. 3.

668.

I. ii. 4. Σταυρὸς, Λυτρωτὴς, Καρπιστὴς, Ὁροθέτης, Μεταγωγεύς.

669.

I. ii. 4.

670.

Ibid. 5.

671.

Ibid. 6. It appears that he was likewise called the Paraclete or Comforter (I. iv. 5), and Christ (I. iii. 1).

672.

I. iv. 1.

673.

I. iv. 1.

674.

Ibid. 2.

675.

See p. 300, note 5.

676.

I. iv. 5. v. 1.

677.

The term Irenæus uses (I. v. 1.) is ψυχικός. Its meaning is not easy to express by another word. Valentinus, like the Platonists and several of the early Christian writers, believed in three kinds of substance, πνευματικὴ, ψυχικὴ, σωματικὴ, analogous to the three parts of man, spirit, soul, and body; the first of which he conceived to be naturally and necessarily immortal, the third necessarily perishable, the second capable of either immortality or destruction, but having a kind of life, as long as it existed, which the third had not.

678.

I. v. 1.

679.

Ibid. 2.

680.

Valentinus himself appears to have made man the joint work of the Creator and the other Angels. See a fragment of one of his letters, preserved by Clem. Alex. Strom. II. 8. § 36.

681.

I. v. 3, 4.

682.

Ibid. 5.

683.

This was recognised by Valentinus in the fragment above cited.

684.

I. v. 6.

685.

I. vi. 1, 2.

686.

Ibid. 3.

687.

Tertull. de Resur. Carnis, 2, states this as the opinion of Valentinus, and de Carne Christi, 15. In the fragment, (Clem. Alex. Strom. III. 7. § 59,) Valentinus says that Jesus attained to divinity by his purity; which was such that his food did not corrupt within him.

688.

I. vii. 2.

689.

Ibid. 1.

690.

De Præscr. 38.

691.

Matt. xi. 27. See IV. vi. 1. But his followers preferred the Gospel of St. John (III. xi. 7), and some of them forged what they called the Gospel of the Truth. Ibid. 9.

692.

De Præscr. 30.

693.

I. i. 3. iii. viii.

694.

Strom. II. 8. § 36. 20. § 114. III. 7. § 59. IV. 13. § 91. VI. 6. § 52.

695.

Ibid. II. 20. § 114.

696.

I. Præf. 2.

697.

Epiphan. Hær. xxxi. 1.

698.

I. xi. 2.

699.

Clem. Alex. Strom. III. ii. § 5.

700.

See Massuet, Diss. Præv. I. § 80.

701.

Epiphan. xxxi. 1. xxxii. 3. Theodoret. Hær. Fab. I. 5.

702.

Ibid.

703.

I. xi. 3.

704.

I. Præf. 2. viii. 5.

705.

Hær. xxxiii. 1. Ὁ Πτολεμαῖος καὶ οἱ σὺν αὐτῷ. The passage he quotes is I. xii. 1.

706.

Hær. xxxv. 1.

707.

Hær. Fab. I. 12.

708.

I. xii. 3.

709.

I. xiii. 1. Magistri emendatorem se esse glorians.

710.

Adv. Valent. 4.

711.

I. xiii. 5. See p. 202, note 9.

712.

Ibid.

713.

I. xiv. 1.

714.

Ibid.

715.

I. xv. 3.

716.

I. xiii. 3.

717.

I. xiii. 2.

718.

Ibid. 3.

719.

I. xiii. 5. See p. 202, note 9.

720.

Ibid. 6.

721.

Ibid. 5. 7.

722.

I. xxi. 1.

723.

Ibid. 2.

724.

Ibid. 1.

725.

Ibid. 2.

726.

Ibid. 1.

727.

Ibid. 3.

728.

I. xxi. 4.