Note 391 — CAPITOLO IX.
Reading edition
In un trattato di retorica, proveniente dalla scuola sangallense e contenuto in un cod. del sec. XI, leggonsi le seguenti parole notevoli per certa loro serena mestizia, e per l'idea assai giusta che offrono delle povere condizioni di quello studio nel medio evo: «Olim disparuit, cuius facies depingenda est, et quae nostram excedit memoriam; eam qualis erat formare difficile est, quia multi dies sunt ex quo desinit esse. Oporteret eam immortalem esse, cuius amore languent ita homines, ut abstractam tam diu et mundo mortuam resurgere velint. Ubi Cato, ubi Cicero, domestici eius? nam si illi redirent ab inferis, haec illis ad usum sermonis famularetur, sine qua nihil eis certum constabat, quod ventilandum esset pro rostris. Quid autem est quod in suam non redigatur originem? Naturalis eloquentia viguit, quousque ei per doctrinam filia successit artificialis, quae deinde rhetorica dicta est. Haec postquam antiquitate temporis extincta est, illa iterum revixit; unde hodieque plurimos cernimus qui in causis solo naturali instinctu ita sermone callent, ut quae velint quibuslibet facile suadeant, nec tamen regulam doctrinae ullam requirant.» Pubbl. da Docen nei Beiträge zur Geschicte und Literatur di Aretin, VII, p. 283 sgg. Cfr. il testo della retorica sangallense pubblic. da Wackernagel in Zeitschr. f. deutsches Alterthum IV, p. 463-478. Curiosa per la bizzarra sua originalità ed importante per la conoscenza degli studi di retorica in Italia nel sec. XI è la Rhetorimachia di Anselmo, pubblicata da Dümmler (Anselm der Paripateliker, Halle 1872); cfr. Gaspary, Gesch. d. ital. Lit. I, p. 24 sgg.