Note 34 — CAPITOLO LXXXI. Origine dei Comuni.
Reading edition
Constitutiones quas habent de mari sic iis observabimus, sicut illorum est consuetudo. Nec marchionem aliquem in Tuscia mittemus sine laudatione hominum duodecim, electorum in colloquio facto sonantibus campants. Antiq. M. Æ., diss. XLV.
Incipit prologus constitutionum Pisanæ civitatis. Nobis Pisanorum consulibus, constituta facientibus æquitashortando suasit, omnibus ea scire atque intelligere volentibus, originem ipsorum et causam atque nomen exponere, ne, ut ita dixerimus, quasi illotis manibus, nulla præfatione facta, ex improvisu ad ipsa perveniant.
Pisana itaque civitas, a multis retro temporibus vivendo lege romana, retentis quibusdam de lege longobarda, sub judicio legis, propter conversationem diversarum gentium per diversas mundi partes suas consuetudines non scriptas habere meruit, super quas annuatim judices possint quos provisores appellavit; ut ex equitate, pro salute justitiæ et honore et salvamento civitatis, tam civibus quam advenis et peregrinis et omnibus universaliter in consuetudinibus providerent. Qui ex diversitate scientiæ atque intellectus, per diversa tempora eadem negotia atque similia, aliter alteri, et omnino e contra quam illi judicaverint; unde Pisani, qui fere præ omnibus aliis civibus justitiam et æquitatem semper observare cupierunt, consuetudines suas, quas propter conversationem quam cum diversis gentibus habuerunt, et hucusque in memoria retinuerunt, in scriptis statuerunt redigendas, pro cognitione eorum ea scire volentium. Qua de causa et nos, et ante nos quamplurimos alios sapientes civitatis elegerunt, qui hoc sub sacramento faceremus, et corrigenda corrigeremus, atque causas et quæstiones consuetudinum a causis et quæstionibus legum discernendo redigeremus in scriptis. Quorum statuta in scriptis redacta, sunt appellata constituta, quasi a pluribus statuta, et etiam a civitate recepta et confirmata. Ex quibus hoc volumen compositum a nobis et confirmatum consulibus justitiæ, scilicet, Rainerio de Parlascio et Lanfranco, pro se et suis sociis, scilicet Lamberto Grasso de Sancto Cassiano, Boccio Cocco, Henrico Friderici Bulso, olim Petri Albithonis, et Sysmundo quondam Henriqui Nithonis, per publicationem obtulimus et dedimus. Anno incarnationis Domini MCLXI, indictione IX, pridie kalendas januarii, regnante domino Friderico felicissimo atque invictissimo imperatore nostro et semper augusto.
Extra quod volumen si quod aliud constitutum de usibus scriptum inveniatur, auctoritatem non habere constituimus, nisi super factis secundum sua tempora; servata et in eis constitutione hac Sicut lege et constitutiones, etc.; non tamen occasione hujus constitutionis in factis futuris ab hinc in antea vel ex quo illud constitutum emendatum vel sublatum fuerit protrahatur.
Su quegli statuti hanno fatto studj i Dal Borgo, il Valsecchi, il Targioni-Tozzetti, il Savigny, ecc., e più profittevoli il Bonaini.
* Lo statuto dei Consoli del 1162 da lui pubblicato, non è il più antico. V’era un podestà nel 1190, e lo statuto di questo è più ampio perchè comprende gli statuti particolari.
Daiberto tra il 1088 e il 1092 episcopus Pisanorum, aggiuntisi per socj i valorosi e sapienti Pietro Visconti, Rolando e Stefano Guinizone, Mariniano, Alberto; considerando l’antica peste della città pisana la superbia, per la quale faceansi quotidiani omicidj innumerevoli, spergiuri, incesti, principalmente in occasione di distrugger case e altri mali assai, col consenso e il lodo de’ sopradetti uomini, e di tutti gli abitanti di Pisa, di Borgo e Chinzica, ordina qual deva esser l’altezza delle torri, sia su terreno proprio, sia su feudale o ecclesiastico. E chi lo viola si abbia per scomunicato, e guardinsi da lui come da eretico e dannato, nè abbiasi comunione con lui in chiesa o in nave.
Del 1154 si ha il catalogo dei consoli, con autorità a cuncto Pisarum populo in publica contione concessa, clamante FIAT FIAT.
Nel Pisano aveano statuti proprj Calci, Vico, Buti, Marti, Palaja, Peccioli, Piombino, Campiglia, Scarlino, Castiglione della Pescaja, l’isoletta di Pianosa.