← Table of contents
Niccolò Machiavelli e i suoi tempi, vol. II

Note 574 — LIBRO SECONDO. DAL RITORNO ALLA VITA PRIVATA ED AGLI STUDI SINO ALLA MORTE DEL MACHIAVELLI. (1513-1527) (continued 3)

Reading edition

Comentando Aristotele, S. Tommaso dice: «expedit tyranno ad salvandum tyrannidem, quod non appareat subditis saevus, sive crudelis, et ratio huius est quia ex hoc quod apparet subditis saevus, reddit se odiosum eis...: reverentia enim debetur bono excellenti, et si non habeat illud bonum excellens, debet simulare se habere illud.... Et ideo tyrannus debet se reddere talem quod videatur subditis ipsos eccellere in aliquo bono excellenti.» È ben chiaro che qui le parole debet, simulare, appareat, che si trovano così spesso ripetute anche nel Principe, hanno significato diversissimo, se non vogliam dire opposto. Lo stesso può dirsi delle parole di Aristotele, che paiono imitate dal Machiavelli. Il tiranno deve fare il contrario di ciò che si è detto del re. «Contrariumque agendum est supradictorum fere omnium. Corroboranda enim et ornanda est civitas ab eo, tanquam a curatore, ac non tyranno. Videri enim oportet ipsum erga religionem Deorum affici vehementer, minus enim formidabunt populi ne quid contra iustitiam fiat, si religioni deditum illum existimabunt.... Hos autem honores ipsemet tribuere debet tyrannus. Poenas vero et animadversiones per alios infligere, per magistratus videlicet et iudicia.... Insuper ab omni contumelia abstinendum, praecipue tamen a duabus, ne in corpus flagris, neve in aetatem libidine insultet. Maximeque id cavendum in illis hominibus, qui honorem magnifaciunt. Nam in pecunias illatam iniuriam avari homines graviter ferunt, in honorem vero illatam, et qui boni sunt viri, et qui honorem magnifaciunt permoleste patiuntur.» lib. V, Lectio 12, fol. 88. Tutte queste sentenze e molte altre ancora si possono, più o meno, ritrovare nel Machiavelli, ma sempre con diverso significato. V. la Politica, ediz. Didot. lib. V, cap. 9, pag. 586-587.

Explore with AITake your curiosity a little further.

Reading settings