← Table of contents
La donna fiorentina del buon tempo antico

Note 148 — DA DANTE AL BOCCACCIO

Reading edition

Non mi sembra inopportuno qui riferirli, con qualche cura della lezione (cfr. Opera omnia F. Petrarcae; Basilea, 1554, pag. 1338-39: F. Petrarchae, Poemata minora, ed. D. Rossetti; Mediolani, 1834, III, 100-105; B. Zumbini, op. cit., pag. 62-63).

Breve panegiricum defunctae matris. Suscipe funereum, genitrix sanctissima, cantum, atque aures averte pias, si praemia coelo digna ferens virtus alios non spernit honores. Quid tibi pollicear, nisi quod, velut alta Tonantis regna tenes, Electa Dei tam nomine quam re, sic quoque perpetuum dabit hic tibi nomen honestas Musarum celebranda choris, pietasque suprema, maiestasque animi, primisque incoepta sub annis corpore in eximio nullam intermissa per horam tempus ad extremum vitae notissima clarae cura pudicitiae, facie miranda sub illa? Iam brevis innocuae praesens tibi vita peracta efficit, in populo maneas narranda futuro, aeternum veneranda bonis, mihi flendaque semper. Nec quia contigerit quicquam tibi triste dolemus, sed quia me fratremque, parens dulcissima, fessos Pythagorae in bivio et rerum sub turbine linquis. Tu tamen instabilem, foelix o transfuga, mundum non sine me fugies, nec stabis sola sepulchro. Egregiam matrem sequitur fortuna relictae spesque domus, et cuncti animi solatia nostri: ipse ego iam saxo videor mihi pressus eodem. Haec modo pauca quidem, pectus testantia moestum, dicta velim: sed plura alias; tempusque per omne hac tua, fida parens, resonabit gloria lingua. Has longum exequias tribuam tibi: postque caduci corporis interitum, quod adhuc viget, optima sub quo vivis adhuc genitrix, cum iam comprenserit urna hos etiam cineres, nisi me premat immemor aetas, vincemus pariter, pariter memorabimur ambo. Sin aliter fors dura parat, morsque invida nostram extinctura venit fragili cum corpore famam, tu saltem, tu sola, precor, post busta superstes vive, nec immerito vocent oblivia Lethes. Versiculos tibi nunc totidem, quot praebuit annos vita, damus; gemitus et caetera digna tulisti, dum stetit ante oculos feretrum miserabile nostros, ac licuit gelidis lacrymas infundere membris.

Per le questioni che si sono fatte sulla madre del Petrarca (riassunte e conchiuse da G. O. Corazzini, La madre di Francesco Petrarca; Firenze, 1903, seconda ediz.), ha in questi versi molta importanza la interpetrazione, alla quale nessuno ha posto mente, della frase «Pythagorae in bivio» nel v. 17. Cotesta frase, nel linguaggio del tempo, significava nè più nè meno che l'età di quindici anni; e così ci è dichiarata da un dugentista, frate Salimbene da Parma, il quale nella sua Chronica (pag. 10), rimpiangendo la morte immatura d'un giovinetto «qui, cum pervenisset ad bivium pythagoricae litterae, ultimum diem clausit», soggiunge: «idest finitis tribus lustris, quia tria lustra complent cyclum Indictionum»; dal che sembra che l'indizione s'indicasse anche con la lettera Y, nella qual lettera biforcata aveva Pitagora simboleggiato il bivio delle due strade che si aprono, sul cominciare della giovinezza, verso il bene e verso il male. Dunque il Panegiricum matris fu scritto dal Petrarca a quindici anni, nel 1319; nel quale anno, di lei trentottesimo (vv. 35-36), morì la madre sua Eletta Canigiani (nata dunque nel 1281) prima moglie di ser Petracco, che in seconde nozze sposò Niccolosa di Vanni Sigoli.

Explore with AITake your curiosity a little further.

Reading settings