Note 33 — Chapter XVIII

Transalpinis hominibus ex quotidiano Latini sermonis inter ipsos usu, multa sive barbaræ, sive plebeiæ ac deterioris notæ, sic adhærescere solent, ut postea cum stylum arripuere, de Latinitate eorum dubitare nequaquam iis in mentem veniat. Inde fit ut scripta eorum plerumque minus puritatis habeant, quamvis gratia et venustas in iis minime desideretur. Nam hæc natura duce melius fiebant, quam arte aut studio. Accedit alia causa cur non æquè pura sit multorum Transalpinorum oratio, quod nullo ætatis discrimine ac delectu in autorum lectione versantur, et ex omnium commixtione varium quoddam ac multiforme pro suo quisque ingenio dicendi genus effingunt, contempto hoc Fabii monito: “Diu non nisi optimus quisque et qui credentem sibi minime fallat, legendus est, sed diligenter ac pæne ad scribendi solicitudinem; nec per partes modo scrutanda omnia, sed perlectus liber utique ex integro resumendus.” Itaque genus illud corruptæ orationis, seu κακοζηλιας, effugere nequeunt, quod κοινισμον vocant, quæ est quædam mista ex variarum linguarum ratione oratio, ut si Atticis Dorica, Ionica, Æolica etiam dicta confundas; cui simile est si quis sublimia humilibus, vetera novis, poetica vulgaribus, Sallustiana Tullianis, æneæ et ferreæ ætatis vocabula aureis et argenteis misceat, qui Lipsio deductisque ab eo viris, solennis et jam olim familiaris, est morbus. In quibus hoc amplius, verba maxime impropria, comprehensionem obscuram, compositionem fractam, aut in frustula concisam, vocum similium aut ambiguarum puerilem captationem passim animadvertas. Magnis tamen, non nego, virtutibus vitia sua Lipsius redimit, imprimis acumine, venere, salibus (ut excellens viri ingenium ferebat) tum plurimis lectissimis verbis loquendique modis, ex quibus non tam facultatem bene scribendi, ejusque, quod melius est, intellectum ei deesse, quam voluntatem, quo minus rectiora malit, ambitiuscule, plaususque popularis studio præpediri intelligas. Italorum longè dispar ratio. Primum enim non nisi optimum legere et ad imitandum sibi proponere solent; quod judicio quo cæteras nationes omnium consensu superant, imprimis est consentaneum. Deinde nihil non faciunt, ut evitent omnia, unde aliquid injucundæ et contaminandæ orationis periculi ostenditur. Latinè igitur nunquam loquuntur, quod fieri vix posse persuasum habeant, quin quotidianus ejus linguæ usus ad instar torrentis lutulentus fluat, et cujusque modi verborum sordes secum rapiat, quæ postea quodam familiaritatis jure sic se scribentibus ingerant, ut etiam diligentissimos fallant, et haud dubie pro Latinis habeantur. Hoc eorum consilium cum non intelligant Transalpini, id eorum inscitiæ perperam assignant. Sic rectè Paulo Manutio usu venit, ut quoniam vix tria verba Latina in familiari sermone proferre poterat, eam Germani complures, qui loquentem audituri ad eum venerunt, vehementer præ se contemnerent. Huic tamen nemo qui sanus sit ad puritatis et elegantiæ Latinæ summam quicquid defuisse dixerit, p. 65.